Week 1 – Cultural Diversity
1. Superdiversiteit en culturele diversiteit
De Nederlandse samenleving wordt steeds diverser door globalisering en
migratie. Ongeveer 28% van de bevolking heeft een migratieachtergrond,
en in de drie grootste steden is dit meer dan 50%. De bevolkingsgroei komt
grotendeels door migratie, en de verwachting is dat in de toekomst ongeveer
één op de drie mensen een migratieachtergrond zal hebben.
Diversiteit gaat echter verder dan alleen land van herkomst. In moderne
samenlevingen spreken onderzoekers van superdiversiteit: een situatie waarin
mensen op veel verschillende manieren van elkaar verschillen. Deze verschillen
kunnen onder andere betrekking hebben op:
etnische achtergrond
sociaaleconomische status
religie
taal
gezinssamenstelling
gender en seksuele oriëntatie
woonomgeving (stad of platteland)
fysieke kenmerken zoals huidskleur
Belangrijk is dat deze kenmerken niet los van elkaar staan, maar elkaar
beïnvloeden. Diversiteit bestaat dus uit een combinatie van factoren die samen
de ervaringen van mensen vormen.
2. WEIRD science en beperkingen van onderzoek
Veel psychologisch onderzoek is gebaseerd op zogenaamde WEIRD-samples:
Western, Educated, Industrialized, Rich en Democratic populaties. Dit betekent
dat onderzoeksdeelnemers vaak afkomstig zijn uit westerse
middenklassecontexten, bijvoorbeeld universiteitsstudenten.
Een belangrijk probleem is dat resultaten uit deze beperkte groep vaak
gegeneraliseerd worden naar alle mensen. Hierdoor kunnen belangrijke
culturele verschillen en overeenkomsten onzichtbaar blijven. Dit roept
fundamentele vragen op:
Welke aspecten van ontwikkeling zijn universeel?
Welke aspecten zijn cultuurspecifiek?
Wat bedoelen we eigenlijk met cultuur?
Deze vragen vormen de basis voor een cultureel sensitieve benadering van
ontwikkelingspsychologie.
3. Wat is cultuur?
Cultuur kan worden omschreven als de gedeelde ideeën, gewoonten en
sociale praktijken van een groep mensen. Volgens een sociocultureel
perspectief bestaat cultuur uit de manieren waarop mensen leven, denken en
met elkaar omgaan binnen een gemeenschap.
1
,Cultuur is geen statische factor die mensen van buitenaf beïnvloedt. In plaats
daarvan is er een wederzijdse relatie:
cultuur beïnvloedt het gedrag van mensen
mensen dragen tegelijkertijd bij aan het vormen en veranderen van cultuur
Om ontwikkeling te begrijpen, moeten onderzoekers daarom kijken naar het
dagelijkse leven van kinderen en hun deelname aan culturele
activiteiten.
4. Cultuur in ontwikkelingspsychologische theorieën
Bronfenbrenners bio-ecologische model
Bronfenbrenners model beschrijft ontwikkeling als het resultaat van interacties
tussen het kind en verschillende omgevingslagen:
microsysteem (bijv. gezin, school)
mesosysteem (relaties tussen microsystemen)
exosysteem (bijv. werk van ouders)
macrosysteem (cultuur en maatschappelijke normen)
Hoewel dit model veel invloed heeft gehad, wordt cultuur hierin vooral geplaatst
in het macrosysteem, een relatief abstract niveau dat ver van het dagelijks
leven van kinderen staat.
Kritiek van Vélez-Agosto et al. (2017)
Volgens Vélez-Agosto en collega’s wordt cultuur in dit model te ver van het
kind geplaatst. In werkelijkheid is cultuur verweven met dagelijkse activiteiten,
zoals spelen, communiceren en leren. Cultuur is dus niet alleen een abstracte
achtergrond, maar een actieve component van het dagelijks leven.
Om dit beter te begrijpen, bespreken zij drie theoretische perspectieven.
Socioculturele theorie (Vygotsky)
Vygotsky benadrukt dat kinderen leren via sociale interacties. Taal,
communicatie en gezamenlijke activiteiten vormen de manier waarop kinderen
culturele kennis internaliseren. Cultuur is dus aanwezig in dagelijkse interacties
tussen kinderen en anderen.
Ecoculturele theorie (Weisner)
Weisner legt de nadruk op dagelijkse routines. Activiteiten zoals slapen, eten,
huiswerk maken of huishoudelijke taken zijn niet neutraal, maar cultureel
gevormd. Door deel te nemen aan deze routines leren kinderen welke
vaardigheden en gedragingen belangrijk zijn in hun gemeenschap.
Transformation of Participation (Rogoff)
Rogoff beschrijft ontwikkeling als een proces waarin kinderen steeds anders
deelnemen aan sociale activiteiten. Door mee te doen aan activiteiten
binnen hun gemeenschap leren kinderen hoe zij zich moeten gedragen en hoe zij
bijdragen aan die gemeenschap. Cultuur zit dus in het meedoen zelf, niet alleen
in het denken van individuen.
2
,Herziening van Bronfenbrenners model
Vélez-Agosto et al. stellen voor om cultuur niet alleen in het macrosysteem te
plaatsen, maar juist te zien als onderdeel van alle contexten waarin kinderen
leven, vooral in hun directe omgeving. Dagelijkse praktijken, taalgebruik en
sociale relaties vormen de culturele context waarin ontwikkeling plaatsvindt.
5. Children’s lived experience (Rogoff et al., 2018)
Rogoff en collega’s benadrukken dat ontwikkelingspsychologie te weinig
aandacht besteedt aan het echte dagelijks leven van kinderen. Veel
onderzoek vindt plaats in laboratoria, terwijl kinderen zich in hun dagelijkse
omgeving anders kunnen gedragen.
Een klassiek voorbeeld komt van Bruner. Toen hij moeders en kinderen in een
laboratorium observeerde, leek taalontwikkeling vooral een reactie op
experimentele taken. Toen hij gezinnen thuis observeerde, zag hij dat
taalontwikkeling voortkomt uit bekende interactiepatronen in het dagelijks
leven. Dit inzicht was niet zichtbaar in de kunstmatige labsituatie.
Volgens Rogoff ontwikkelen kinderen zich door deelname aan culturele
praktijken. Zij leren door te observeren, samen te werken, te communiceren en
activiteiten met anderen uit te voeren.
Probleem van overgeneralisatie
Een tweede probleem in de ontwikkelingspsychologie is dat onderzoekers vaak te
snel generaliseren. Conclusies worden soms geformuleerd alsof ze voor alle
kinderen gelden, terwijl ze eigenlijk alleen betrekking hebben op:
een specifieke groep kinderen
in een specifieke context
onder specifieke omstandigheden
Laboratoriumonderzoek kan patronen laten zien, maar zegt weinig over hoe
kinderen zich in het dagelijks leven gedragen. Theorieën over ontwikkeling
moeten daarom gebaseerd zijn op empirisch onderzoek naar het dagelijks leven
van kinderen.
Navigeren tussen verschillende contexten
Kinderen groeien vaak op in meerdere culturele omgevingen, zoals thuis en op
school. Zij leren welke gedragingen in welke context passend zijn en ontwikkelen
zo adaptieve flexibiliteit.
Een voorbeeld zijn Mexicaans-Amerikaanse kinderen in Californië. Thuis helpen zij
spontaan mee met huishoudelijke taken, terwijl zij op school vooral instructies
van de leerkracht volgen. Dit laat zien dat kinderen actief leren hoe zij hun
gedrag kunnen aanpassen aan verschillende sociale verwachtingen.
6. Individualisme en collectivisme
Het model van Kagitcibasi onderscheidt twee culturele oriëntaties:
Individualistische oriëntatie Relationele of collectivistische
oriëntatie
nadruk op autonomie en nadruk op groepsharmonie en
3
, persoonlijke keuze samenwerking
egalitaire relaties hiërarchische relaties
directe communicatie indirecte communicatie
nadruk op individuele prestaties nadruk op verplichtingen en
groepsloyaliteit
Hoewel dit model veel gebruikt wordt, is er ook kritiek. Culturen kunnen niet
eenvoudig in één categorie worden geplaatst. Door globalisering, migratie en
sociale media kunnen samenlevingen zowel individualistische als
collectivistische kenmerken hebben. Het model blijft echter nuttig om
verschillen in opvoedingsdoelen en sociale verwachtingen te begrijpen.
7. Developmental Niche (Super & Harkness, 1986)
Een belangrijk theoretisch kader in deze cursus is de developmental niche. Dit
concept beschrijft hoe cultuur en omgeving samen het dagelijks leven van een
kind vormgeven.
De developmental niche bestaat uit drie componenten.
1. Fysieke en sociale setting
Dit verwijst naar de omgeving waarin een kind opgroeit en de mensen met wie
het interacteert. Voorbeelden zijn:
woonomgeving (stad of platteland)
gezinsstructuur
beschikbare materialen zoals speelgoed of boeken
sociale relaties met familieleden en leeftijdsgenoten
Deze setting bepaalt welke ervaringen en vaardigheden kinderen kunnen
ontwikkelen.
2. Gewoonten en opvoedpraktijken (customs)
Dit zijn de dagelijkse routines en praktijken rondom opvoeding, zoals:
slaap- en eetgewoonten
spelactiviteiten
manieren van communiceren met kinderen
troost- en opvoedstrategieën
Deze gewoonten weerspiegelen culturele waarden en bepalen hoe kinderen
dagelijkse vaardigheden leren.
3. Caretaker psychology
Dit verwijst naar de ideeën en overtuigingen van ouders over kinderen en
opvoeding, zoals:
wanneer een kind oud genoeg is om bepaalde taken uit te voeren
welke waarden belangrijk zijn (bijv. zelfstandigheid of gehoorzaamheid)
verwachtingen over ontwikkelingsmijlpalen
educatieve ambities voor het kind
Deze overtuigingen sturen hoe ouders hun kinderen opvoeden en welke kansen
kinderen krijgen om bepaalde vaardigheden te ontwikkelen.
4
,Samenhang tussen de drie componenten
De drie onderdelen van de developmental niche vormen een systeem dat gericht
is op homeostase. Dit betekent dat de componenten elkaar beïnvloeden en
samen een relatief stabiel ontwikkelingskader vormen. Als één onderdeel
verandert, kan dat ook veranderingen in de andere onderdelen veroorzaken.
Een voorbeeld is onderzoek naar slaapgewoonten van baby’s in Nederland en de
Verenigde Staten. Hoewel de fysieke setting vergelijkbaar kan zijn, verschillen
overtuigingen van ouders en dagelijkse routines. Hierdoor slapen Nederlandse
baby’s gemiddeld langer dan Amerikaanse baby’s. Dit laat zien dat verschillende
combinaties van settings, praktijken en overtuigingen tot verschillende
ontwikkelingsuitkomsten kunnen leiden.
8. Culturele sensitiviteit in onderzoek
Omdat ontwikkeling sterk verbonden is met culturele contexten, is culturele
sensitiviteit essentieel in de sociale wetenschappen. Onderzoekers moeten
kritisch nadenken over hoe zij groepen definiëren en hoe zij resultaten
interpreteren.
Belangrijke aandachtspunten zijn:
bewust zijn van de beperkingen van generalisaties
verschillen binnen groepen erkennen
stereotypering vermijden
zorgvuldig omgaan met terminologie
In Nederland wordt bijvoorbeeld afgeraden om termen zoals “allochtoon” of “niet-
westers” te gebruiken, omdat deze vaak negatieve of onnauwkeurige connotaties
hebben. In plaats daarvan wordt aangeraden om specifieke en neutrale
beschrijvingen te gebruiken.
Kernboodschap van week 1
Cultuur is een essentieel onderdeel van kindontwikkeling en kan niet worden
gezien als een externe factor die alleen op afstand invloed uitoefent.
Ontwikkeling vindt plaats in het dagelijks leven van kinderen, waarin culturele
praktijken, sociale interacties en opvoedingswaarden samenkomen. Theoretische
kaders zoals de developmental niche helpen om te begrijpen hoe omgeving,
routines en overtuigingen gezamenlijk de ontwikkelingskansen van kinderen
vormgeven. Om ontwikkeling goed te begrijpen, moeten onderzoekers daarom
aandacht besteden aan de dagelijkse ervaringen van kinderen en rekening
houden met de culturele context waarin zij opgroeien.
5
,Week 2 – Diversiteit in de samenleving
Multiculturele samenleving en integratie
Het college start met de vraag wat de gevolgen zijn wanneer kinderen opgroeien
in een relatief homogene omgeving, bijvoorbeeld een “witte bubbel” waarin zij
weinig contact hebben met culturele diversiteit. Dit is relevant omdat sociale
interactie met verschillende groepen belangrijk is voor het ontwikkelen van
begrip voor andere perspectieven.
Socioloog Maurice Crul stelt zelfs dat integratie tegenwoordig niet alleen een taak
is voor mensen met een migratieachtergrond, maar ook voor mensen zonder
migratieachtergrond. In grote steden bewegen sommige Nederlanders vooral
binnen hun eigen sociale netwerk, waardoor zij minder intercultureel contact
hebben dan migranten. Vanuit dit perspectief is integratie geen
eenrichtingsproces, maar een wederzijds proces waarin verschillende groepen
elkaar moeten ontmoeten en begrijpen.
Acculturatie
Wat is acculturatie?
Acculturatie verwijst naar het proces van sociale, psychologische en culturele
verandering dat ontstaat wanneer mensen uit verschillende culturen langdurig
met elkaar in contact komen. Door dit contact kunnen mensen nieuwe normen,
waarden of gedragingen overnemen, terwijl zij tegelijkertijd elementen van hun
eigen cultuur behouden.
Hoewel acculturatie vaak wordt besproken in relatie tot migratie, kan het ook
plaatsvinden in andere situaties, bijvoorbeeld wanneer iemand verhuist van een
stad naar een plattelandsgebied of toetreedt tot een religieuze gemeenschap.
Acculturatiestrategieën
De klassieke acculturatietheorie onderscheidt twee dimensies:
1. het behoud van de eigen (herkomst)cultuur
2. het overnemen van de dominante cultuur
De combinatie van deze dimensies leidt tot vier mogelijke
strategieën:
Integratie
De eigen cultuur wordt behouden terwijl men tegelijkertijd
participeert in de dominante samenleving.
Assimilatie
De nadruk ligt op aanpassing aan de dominante cultuur, terwijl
de oorspronkelijke cultuur minder belangrijk wordt.
Separatie
Mensen blijven voornamelijk binnen hun eigen culturele groep en
nemen weinig elementen van de dominante cultuur over.
6
,Marginalisatie
Er is weinig verbondenheid met zowel de herkomstcultuur als de dominante
cultuur.
In het maatschappelijke debat ontstaat vaak verwarring tussen integratie en
assimilatie. Wanneer wordt gezegd dat migranten “niet integreren”, wordt vaak
eigenlijk bedoeld dat zij niet volledig assimileren. Integratie betekent echter dat
mensen zowel hun eigen culturele identiteit behouden als deelnemen aan de
samenleving.
Daarnaast blijkt dat integratie sterk afhankelijk is van het gevoel welkom te zijn.
Wanneer mensen het gevoel hebben dat zij niet worden geaccepteerd, kan dit
integratie bemoeilijken.
Acculturatie als wederzijds proces
Recente literatuur benadrukt dat acculturatie niet alleen plaatsvindt bij
minderheidsgroepen, maar ook bij meerderheidsleden en instituties. Dit
perspectief wordt mutual of interactive acculturation genoemd.
Sidler et al. (2022) laten zien dat acculturatie beter begrepen kan worden
wanneer drie actoren worden meegenomen:
minderheidsgroepen
meerderheidsleden
instituties zoals scholen
Scholen vormen bijvoorbeeld belangrijke contexten waar jongeren dagelijks
intercultureel contact hebben. De manier waarop scholen omgaan met diversiteit
kan daarom sterk beïnvloeden hoe acculturatie verloopt.
Acculturatieprofielen bij adolescenten
Het onderzoek van Sidler et al. identificeerde drie acculturatieprofielen die in
meerdere Europese landen voorkomen:
Sterke wederzijdse integratie
Zowel minderheids- als meerderheidsleerlingen worden geacht zich aan te
passen aan een diverse samenleving. Er is steun voor behoud van de
herkomstcultuur én voor deelname aan de dominante cultuur. Scholen worden
gezien als belangrijke instellingen om intercultureel contact te stimuleren.
7
,Milde wederzijdse integratie
Ook hier wordt acculturatie gezien als wederzijds, maar de verwachtingen
richting meerderheid en scholen zijn minder sterk.
Lage verantwoordelijkheid van de meerderheid
In dit profiel ligt de nadruk vooral op aanpassing door minderheidsleerlingen,
terwijl minder aandacht wordt besteed aan de rol van de meerderheid of scholen.
Het belangrijkste resultaat van de studie is dat de meeste jongeren, ongeacht
hun migratieachtergrond, een vorm van wederzijdse integratie ondersteunen.
Acculturatie en psychologische aanpassing
De studie onderzocht ook de relatie tussen acculturatieprofielen en
psychologische aanpassing. Twee belangrijke indicatoren waren:
zelfwaardering (self-esteem)
zelfdeterminatie (self-determination)
Jongeren in de wederzijdse integratieprofielen rapporteren gemiddeld hogere
niveaus van zowel zelfwaardering als zelfdeterminatie dan jongeren in het profiel
waarin de verantwoordelijkheid vooral bij minderheden ligt.
Dit suggereert dat een inclusieve benadering van acculturatie niet alleen gunstig
is voor minderheden, maar voor alle jongeren binnen een samenleving.
Kritiek op acculturatietheorie
Hoewel acculturatietheorie veel gebruikt wordt, zijn er ook kritische
kanttekeningen. In moderne steden is vaak sprake van superdiversiteit, waarbij
er niet langer één duidelijke meerderheidscultuur bestaat.
Hierdoor ontstaan nieuwe vragen:
Wat is precies de dominante cultuur?
Aan welke cultuur moeten mensen zich aanpassen?
Bestaat er nog één duidelijke nationale cultuur?
In superdiverse contexten zijn identiteiten vaak meervoudig en veranderlijk.
Hierdoor kan het klassieke acculturatiemodel soms te simplistisch zijn.
Diversiteit in onderwijscontexten
Diversiteit speelt ook een belangrijke rol in onderwijsinstellingen. Onderzoek laat
zien dat toenemende culturele diversiteit in voorschoolse voorzieningen zowel
uitdagingen als kansen kan creëren.
Een OECD-studie laat zien dat zeer diverse groepen soms samenhangen met:
minder materiële middelen
minder positieve pedagogische attitudes
minder ouderbetrokkenheid
Dit betekent echter niet dat diversiteit zelf problematisch is, maar dat
organisaties extra inspanning moeten leveren om inclusieve omgevingen te
creëren.
Kleinschalige studies naar gemengde peuterspeelzalen laten zien dat ouders
verschillende redenen hebben om voor bepaalde instellingen te kiezen, zoals
kwaliteit, sociale diversiteit of nabijheid. Daarnaast kunnen informele
ontmoetingsplekken, zoals inloop-speelgroepen waar ouders aanwezig blijven,
bijdragen aan sociale contacten tussen verschillende groepen.
8
,Culturele overtuigingen van leerkrachten
Onderzoek naar culturele overtuigingen van leerkrachten laat zien dat
pedagogische opvattingen kunnen verschillen afhankelijk van culturele
achtergrond.
Nederlandse leerkrachten blijken gemiddeld meer nadruk te leggen op
individualistische waarden zoals zelfexpressie. Leerkrachten met een mediterrane
achtergrond benadrukken vaker relationele waarden, zoals samenwerking en
groepsharmonie.
Interessant is dat deze verschillen in overtuigingen niet altijd leiden tot grote
verschillen in dagelijkse pedagogische praktijken. Wel blijkt dat leerkrachten met
sterkere groepsgerichte overtuigingen soms meer aandacht besteden aan
samenwerking tussen kinderen, wat kan leiden tot meer coöperatief spel en
hogere spelkwaliteit.
Dit suggereert dat culturele diversiteit onder leerkrachten ook complementaire
pedagogische kwaliteiten kan opleveren.
Parenting knowledge (Bornstein et al., 2020)
Parenting knowledge verwijst naar de kennis die ouders hebben over de
ontwikkeling van kinderen, bijvoorbeeld over ontwikkelingsmijlpalen, gezondheid
en opvoedpraktijken. Deze kennis beïnvloedt hoe ouders gedrag van hun kind
interpreteren en hoe zij hun kind opvoeden.
Onderzoek laat zien dat parenting knowledge belangrijk is voor drie aspecten:
Welzijn van ouders
Ouders met minder kennis ervaren vaak meer stress en onzekerheid en hebben
vaker onrealistische verwachtingen van hun kind.
Opvoedgedrag
Meer kennis hangt samen met positievere ouder-kind interacties en beter
afgestemde opvoedstrategieën.
Ontwikkeling van het kind
Parenting knowledge is gerelateerd aan betere cognitieve ontwikkeling en
algemeen welzijn van kinderen.
Een vergelijking tussen moeders in Argentinië, België, Italië, Zuid-Korea en
de Verenigde Staten laat zien dat parenting knowledge sterk verschilt
tussen samenlevingen. Deze verschillen blijven bestaan wanneer
gecontroleerd wordt voor factoren zoals opleiding en leeftijd.
Daarnaast blijken de bronnen waar ouders hun opvoedkennis vandaan halen
sterk contextafhankelijk. In sommige samenlevingen spelen familie en sociale
netwerken een grotere rol, terwijl in andere landen geschreven materialen
belangrijker zijn.
De belangrijkste conclusie is dat parenting knowledge cultureel en
contextueel specifiek is. Er bestaat geen universeel model voor hoe ouders
opvoedkennis verkrijgen.
Sociale cohesie in superdiverse samenlevingen
Crul en Lelie beschrijven verschillende mechanismen die sociale cohesie in
superdiverse wijken kunnen versterken:
9
, 1. het benadrukken van een gedeelde identiteit, bijvoorbeeld als
buurtbewoners
2. het zien van diversiteit als verrijking
3. het belang van “connectors”, mensen die verschillende groepen met
elkaar verbinden
4. de rol van sleutelfiguren zoals schoolleiders of zorgprofessionals
5. de inrichting van publieke ruimtes die ontmoeting mogelijk maken
Deze factoren kunnen helpen om contact en samenwerking tussen verschillende
groepen te bevorderen.
Kernboodschap van week 2
Diversiteit in de samenleving brengt zowel uitdagingen als kansen met zich mee.
Acculturatie is geen proces dat alleen minderheidsgroepen betreft, maar een
wederzijdse dynamiek waarin ook meerderheden en instituties een rol spelen.
Onderzoek laat zien dat wederzijdse integratie samenhangt met betere
psychologische uitkomsten voor jongeren. Tegelijkertijd vraagt superdiversiteit
om een kritische blik op traditionele modellen en om aandacht voor culturele
verschillen in opvoeding, onderwijs en sociale interacties. Sociale cohesie in
diverse samenlevingen ontstaat niet vanzelf, maar vraagt om actieve
inspanningen om verbinding tussen groepen te creëren.
10
1. Superdiversiteit en culturele diversiteit
De Nederlandse samenleving wordt steeds diverser door globalisering en
migratie. Ongeveer 28% van de bevolking heeft een migratieachtergrond,
en in de drie grootste steden is dit meer dan 50%. De bevolkingsgroei komt
grotendeels door migratie, en de verwachting is dat in de toekomst ongeveer
één op de drie mensen een migratieachtergrond zal hebben.
Diversiteit gaat echter verder dan alleen land van herkomst. In moderne
samenlevingen spreken onderzoekers van superdiversiteit: een situatie waarin
mensen op veel verschillende manieren van elkaar verschillen. Deze verschillen
kunnen onder andere betrekking hebben op:
etnische achtergrond
sociaaleconomische status
religie
taal
gezinssamenstelling
gender en seksuele oriëntatie
woonomgeving (stad of platteland)
fysieke kenmerken zoals huidskleur
Belangrijk is dat deze kenmerken niet los van elkaar staan, maar elkaar
beïnvloeden. Diversiteit bestaat dus uit een combinatie van factoren die samen
de ervaringen van mensen vormen.
2. WEIRD science en beperkingen van onderzoek
Veel psychologisch onderzoek is gebaseerd op zogenaamde WEIRD-samples:
Western, Educated, Industrialized, Rich en Democratic populaties. Dit betekent
dat onderzoeksdeelnemers vaak afkomstig zijn uit westerse
middenklassecontexten, bijvoorbeeld universiteitsstudenten.
Een belangrijk probleem is dat resultaten uit deze beperkte groep vaak
gegeneraliseerd worden naar alle mensen. Hierdoor kunnen belangrijke
culturele verschillen en overeenkomsten onzichtbaar blijven. Dit roept
fundamentele vragen op:
Welke aspecten van ontwikkeling zijn universeel?
Welke aspecten zijn cultuurspecifiek?
Wat bedoelen we eigenlijk met cultuur?
Deze vragen vormen de basis voor een cultureel sensitieve benadering van
ontwikkelingspsychologie.
3. Wat is cultuur?
Cultuur kan worden omschreven als de gedeelde ideeën, gewoonten en
sociale praktijken van een groep mensen. Volgens een sociocultureel
perspectief bestaat cultuur uit de manieren waarop mensen leven, denken en
met elkaar omgaan binnen een gemeenschap.
1
,Cultuur is geen statische factor die mensen van buitenaf beïnvloedt. In plaats
daarvan is er een wederzijdse relatie:
cultuur beïnvloedt het gedrag van mensen
mensen dragen tegelijkertijd bij aan het vormen en veranderen van cultuur
Om ontwikkeling te begrijpen, moeten onderzoekers daarom kijken naar het
dagelijkse leven van kinderen en hun deelname aan culturele
activiteiten.
4. Cultuur in ontwikkelingspsychologische theorieën
Bronfenbrenners bio-ecologische model
Bronfenbrenners model beschrijft ontwikkeling als het resultaat van interacties
tussen het kind en verschillende omgevingslagen:
microsysteem (bijv. gezin, school)
mesosysteem (relaties tussen microsystemen)
exosysteem (bijv. werk van ouders)
macrosysteem (cultuur en maatschappelijke normen)
Hoewel dit model veel invloed heeft gehad, wordt cultuur hierin vooral geplaatst
in het macrosysteem, een relatief abstract niveau dat ver van het dagelijks
leven van kinderen staat.
Kritiek van Vélez-Agosto et al. (2017)
Volgens Vélez-Agosto en collega’s wordt cultuur in dit model te ver van het
kind geplaatst. In werkelijkheid is cultuur verweven met dagelijkse activiteiten,
zoals spelen, communiceren en leren. Cultuur is dus niet alleen een abstracte
achtergrond, maar een actieve component van het dagelijks leven.
Om dit beter te begrijpen, bespreken zij drie theoretische perspectieven.
Socioculturele theorie (Vygotsky)
Vygotsky benadrukt dat kinderen leren via sociale interacties. Taal,
communicatie en gezamenlijke activiteiten vormen de manier waarop kinderen
culturele kennis internaliseren. Cultuur is dus aanwezig in dagelijkse interacties
tussen kinderen en anderen.
Ecoculturele theorie (Weisner)
Weisner legt de nadruk op dagelijkse routines. Activiteiten zoals slapen, eten,
huiswerk maken of huishoudelijke taken zijn niet neutraal, maar cultureel
gevormd. Door deel te nemen aan deze routines leren kinderen welke
vaardigheden en gedragingen belangrijk zijn in hun gemeenschap.
Transformation of Participation (Rogoff)
Rogoff beschrijft ontwikkeling als een proces waarin kinderen steeds anders
deelnemen aan sociale activiteiten. Door mee te doen aan activiteiten
binnen hun gemeenschap leren kinderen hoe zij zich moeten gedragen en hoe zij
bijdragen aan die gemeenschap. Cultuur zit dus in het meedoen zelf, niet alleen
in het denken van individuen.
2
,Herziening van Bronfenbrenners model
Vélez-Agosto et al. stellen voor om cultuur niet alleen in het macrosysteem te
plaatsen, maar juist te zien als onderdeel van alle contexten waarin kinderen
leven, vooral in hun directe omgeving. Dagelijkse praktijken, taalgebruik en
sociale relaties vormen de culturele context waarin ontwikkeling plaatsvindt.
5. Children’s lived experience (Rogoff et al., 2018)
Rogoff en collega’s benadrukken dat ontwikkelingspsychologie te weinig
aandacht besteedt aan het echte dagelijks leven van kinderen. Veel
onderzoek vindt plaats in laboratoria, terwijl kinderen zich in hun dagelijkse
omgeving anders kunnen gedragen.
Een klassiek voorbeeld komt van Bruner. Toen hij moeders en kinderen in een
laboratorium observeerde, leek taalontwikkeling vooral een reactie op
experimentele taken. Toen hij gezinnen thuis observeerde, zag hij dat
taalontwikkeling voortkomt uit bekende interactiepatronen in het dagelijks
leven. Dit inzicht was niet zichtbaar in de kunstmatige labsituatie.
Volgens Rogoff ontwikkelen kinderen zich door deelname aan culturele
praktijken. Zij leren door te observeren, samen te werken, te communiceren en
activiteiten met anderen uit te voeren.
Probleem van overgeneralisatie
Een tweede probleem in de ontwikkelingspsychologie is dat onderzoekers vaak te
snel generaliseren. Conclusies worden soms geformuleerd alsof ze voor alle
kinderen gelden, terwijl ze eigenlijk alleen betrekking hebben op:
een specifieke groep kinderen
in een specifieke context
onder specifieke omstandigheden
Laboratoriumonderzoek kan patronen laten zien, maar zegt weinig over hoe
kinderen zich in het dagelijks leven gedragen. Theorieën over ontwikkeling
moeten daarom gebaseerd zijn op empirisch onderzoek naar het dagelijks leven
van kinderen.
Navigeren tussen verschillende contexten
Kinderen groeien vaak op in meerdere culturele omgevingen, zoals thuis en op
school. Zij leren welke gedragingen in welke context passend zijn en ontwikkelen
zo adaptieve flexibiliteit.
Een voorbeeld zijn Mexicaans-Amerikaanse kinderen in Californië. Thuis helpen zij
spontaan mee met huishoudelijke taken, terwijl zij op school vooral instructies
van de leerkracht volgen. Dit laat zien dat kinderen actief leren hoe zij hun
gedrag kunnen aanpassen aan verschillende sociale verwachtingen.
6. Individualisme en collectivisme
Het model van Kagitcibasi onderscheidt twee culturele oriëntaties:
Individualistische oriëntatie Relationele of collectivistische
oriëntatie
nadruk op autonomie en nadruk op groepsharmonie en
3
, persoonlijke keuze samenwerking
egalitaire relaties hiërarchische relaties
directe communicatie indirecte communicatie
nadruk op individuele prestaties nadruk op verplichtingen en
groepsloyaliteit
Hoewel dit model veel gebruikt wordt, is er ook kritiek. Culturen kunnen niet
eenvoudig in één categorie worden geplaatst. Door globalisering, migratie en
sociale media kunnen samenlevingen zowel individualistische als
collectivistische kenmerken hebben. Het model blijft echter nuttig om
verschillen in opvoedingsdoelen en sociale verwachtingen te begrijpen.
7. Developmental Niche (Super & Harkness, 1986)
Een belangrijk theoretisch kader in deze cursus is de developmental niche. Dit
concept beschrijft hoe cultuur en omgeving samen het dagelijks leven van een
kind vormgeven.
De developmental niche bestaat uit drie componenten.
1. Fysieke en sociale setting
Dit verwijst naar de omgeving waarin een kind opgroeit en de mensen met wie
het interacteert. Voorbeelden zijn:
woonomgeving (stad of platteland)
gezinsstructuur
beschikbare materialen zoals speelgoed of boeken
sociale relaties met familieleden en leeftijdsgenoten
Deze setting bepaalt welke ervaringen en vaardigheden kinderen kunnen
ontwikkelen.
2. Gewoonten en opvoedpraktijken (customs)
Dit zijn de dagelijkse routines en praktijken rondom opvoeding, zoals:
slaap- en eetgewoonten
spelactiviteiten
manieren van communiceren met kinderen
troost- en opvoedstrategieën
Deze gewoonten weerspiegelen culturele waarden en bepalen hoe kinderen
dagelijkse vaardigheden leren.
3. Caretaker psychology
Dit verwijst naar de ideeën en overtuigingen van ouders over kinderen en
opvoeding, zoals:
wanneer een kind oud genoeg is om bepaalde taken uit te voeren
welke waarden belangrijk zijn (bijv. zelfstandigheid of gehoorzaamheid)
verwachtingen over ontwikkelingsmijlpalen
educatieve ambities voor het kind
Deze overtuigingen sturen hoe ouders hun kinderen opvoeden en welke kansen
kinderen krijgen om bepaalde vaardigheden te ontwikkelen.
4
,Samenhang tussen de drie componenten
De drie onderdelen van de developmental niche vormen een systeem dat gericht
is op homeostase. Dit betekent dat de componenten elkaar beïnvloeden en
samen een relatief stabiel ontwikkelingskader vormen. Als één onderdeel
verandert, kan dat ook veranderingen in de andere onderdelen veroorzaken.
Een voorbeeld is onderzoek naar slaapgewoonten van baby’s in Nederland en de
Verenigde Staten. Hoewel de fysieke setting vergelijkbaar kan zijn, verschillen
overtuigingen van ouders en dagelijkse routines. Hierdoor slapen Nederlandse
baby’s gemiddeld langer dan Amerikaanse baby’s. Dit laat zien dat verschillende
combinaties van settings, praktijken en overtuigingen tot verschillende
ontwikkelingsuitkomsten kunnen leiden.
8. Culturele sensitiviteit in onderzoek
Omdat ontwikkeling sterk verbonden is met culturele contexten, is culturele
sensitiviteit essentieel in de sociale wetenschappen. Onderzoekers moeten
kritisch nadenken over hoe zij groepen definiëren en hoe zij resultaten
interpreteren.
Belangrijke aandachtspunten zijn:
bewust zijn van de beperkingen van generalisaties
verschillen binnen groepen erkennen
stereotypering vermijden
zorgvuldig omgaan met terminologie
In Nederland wordt bijvoorbeeld afgeraden om termen zoals “allochtoon” of “niet-
westers” te gebruiken, omdat deze vaak negatieve of onnauwkeurige connotaties
hebben. In plaats daarvan wordt aangeraden om specifieke en neutrale
beschrijvingen te gebruiken.
Kernboodschap van week 1
Cultuur is een essentieel onderdeel van kindontwikkeling en kan niet worden
gezien als een externe factor die alleen op afstand invloed uitoefent.
Ontwikkeling vindt plaats in het dagelijks leven van kinderen, waarin culturele
praktijken, sociale interacties en opvoedingswaarden samenkomen. Theoretische
kaders zoals de developmental niche helpen om te begrijpen hoe omgeving,
routines en overtuigingen gezamenlijk de ontwikkelingskansen van kinderen
vormgeven. Om ontwikkeling goed te begrijpen, moeten onderzoekers daarom
aandacht besteden aan de dagelijkse ervaringen van kinderen en rekening
houden met de culturele context waarin zij opgroeien.
5
,Week 2 – Diversiteit in de samenleving
Multiculturele samenleving en integratie
Het college start met de vraag wat de gevolgen zijn wanneer kinderen opgroeien
in een relatief homogene omgeving, bijvoorbeeld een “witte bubbel” waarin zij
weinig contact hebben met culturele diversiteit. Dit is relevant omdat sociale
interactie met verschillende groepen belangrijk is voor het ontwikkelen van
begrip voor andere perspectieven.
Socioloog Maurice Crul stelt zelfs dat integratie tegenwoordig niet alleen een taak
is voor mensen met een migratieachtergrond, maar ook voor mensen zonder
migratieachtergrond. In grote steden bewegen sommige Nederlanders vooral
binnen hun eigen sociale netwerk, waardoor zij minder intercultureel contact
hebben dan migranten. Vanuit dit perspectief is integratie geen
eenrichtingsproces, maar een wederzijds proces waarin verschillende groepen
elkaar moeten ontmoeten en begrijpen.
Acculturatie
Wat is acculturatie?
Acculturatie verwijst naar het proces van sociale, psychologische en culturele
verandering dat ontstaat wanneer mensen uit verschillende culturen langdurig
met elkaar in contact komen. Door dit contact kunnen mensen nieuwe normen,
waarden of gedragingen overnemen, terwijl zij tegelijkertijd elementen van hun
eigen cultuur behouden.
Hoewel acculturatie vaak wordt besproken in relatie tot migratie, kan het ook
plaatsvinden in andere situaties, bijvoorbeeld wanneer iemand verhuist van een
stad naar een plattelandsgebied of toetreedt tot een religieuze gemeenschap.
Acculturatiestrategieën
De klassieke acculturatietheorie onderscheidt twee dimensies:
1. het behoud van de eigen (herkomst)cultuur
2. het overnemen van de dominante cultuur
De combinatie van deze dimensies leidt tot vier mogelijke
strategieën:
Integratie
De eigen cultuur wordt behouden terwijl men tegelijkertijd
participeert in de dominante samenleving.
Assimilatie
De nadruk ligt op aanpassing aan de dominante cultuur, terwijl
de oorspronkelijke cultuur minder belangrijk wordt.
Separatie
Mensen blijven voornamelijk binnen hun eigen culturele groep en
nemen weinig elementen van de dominante cultuur over.
6
,Marginalisatie
Er is weinig verbondenheid met zowel de herkomstcultuur als de dominante
cultuur.
In het maatschappelijke debat ontstaat vaak verwarring tussen integratie en
assimilatie. Wanneer wordt gezegd dat migranten “niet integreren”, wordt vaak
eigenlijk bedoeld dat zij niet volledig assimileren. Integratie betekent echter dat
mensen zowel hun eigen culturele identiteit behouden als deelnemen aan de
samenleving.
Daarnaast blijkt dat integratie sterk afhankelijk is van het gevoel welkom te zijn.
Wanneer mensen het gevoel hebben dat zij niet worden geaccepteerd, kan dit
integratie bemoeilijken.
Acculturatie als wederzijds proces
Recente literatuur benadrukt dat acculturatie niet alleen plaatsvindt bij
minderheidsgroepen, maar ook bij meerderheidsleden en instituties. Dit
perspectief wordt mutual of interactive acculturation genoemd.
Sidler et al. (2022) laten zien dat acculturatie beter begrepen kan worden
wanneer drie actoren worden meegenomen:
minderheidsgroepen
meerderheidsleden
instituties zoals scholen
Scholen vormen bijvoorbeeld belangrijke contexten waar jongeren dagelijks
intercultureel contact hebben. De manier waarop scholen omgaan met diversiteit
kan daarom sterk beïnvloeden hoe acculturatie verloopt.
Acculturatieprofielen bij adolescenten
Het onderzoek van Sidler et al. identificeerde drie acculturatieprofielen die in
meerdere Europese landen voorkomen:
Sterke wederzijdse integratie
Zowel minderheids- als meerderheidsleerlingen worden geacht zich aan te
passen aan een diverse samenleving. Er is steun voor behoud van de
herkomstcultuur én voor deelname aan de dominante cultuur. Scholen worden
gezien als belangrijke instellingen om intercultureel contact te stimuleren.
7
,Milde wederzijdse integratie
Ook hier wordt acculturatie gezien als wederzijds, maar de verwachtingen
richting meerderheid en scholen zijn minder sterk.
Lage verantwoordelijkheid van de meerderheid
In dit profiel ligt de nadruk vooral op aanpassing door minderheidsleerlingen,
terwijl minder aandacht wordt besteed aan de rol van de meerderheid of scholen.
Het belangrijkste resultaat van de studie is dat de meeste jongeren, ongeacht
hun migratieachtergrond, een vorm van wederzijdse integratie ondersteunen.
Acculturatie en psychologische aanpassing
De studie onderzocht ook de relatie tussen acculturatieprofielen en
psychologische aanpassing. Twee belangrijke indicatoren waren:
zelfwaardering (self-esteem)
zelfdeterminatie (self-determination)
Jongeren in de wederzijdse integratieprofielen rapporteren gemiddeld hogere
niveaus van zowel zelfwaardering als zelfdeterminatie dan jongeren in het profiel
waarin de verantwoordelijkheid vooral bij minderheden ligt.
Dit suggereert dat een inclusieve benadering van acculturatie niet alleen gunstig
is voor minderheden, maar voor alle jongeren binnen een samenleving.
Kritiek op acculturatietheorie
Hoewel acculturatietheorie veel gebruikt wordt, zijn er ook kritische
kanttekeningen. In moderne steden is vaak sprake van superdiversiteit, waarbij
er niet langer één duidelijke meerderheidscultuur bestaat.
Hierdoor ontstaan nieuwe vragen:
Wat is precies de dominante cultuur?
Aan welke cultuur moeten mensen zich aanpassen?
Bestaat er nog één duidelijke nationale cultuur?
In superdiverse contexten zijn identiteiten vaak meervoudig en veranderlijk.
Hierdoor kan het klassieke acculturatiemodel soms te simplistisch zijn.
Diversiteit in onderwijscontexten
Diversiteit speelt ook een belangrijke rol in onderwijsinstellingen. Onderzoek laat
zien dat toenemende culturele diversiteit in voorschoolse voorzieningen zowel
uitdagingen als kansen kan creëren.
Een OECD-studie laat zien dat zeer diverse groepen soms samenhangen met:
minder materiële middelen
minder positieve pedagogische attitudes
minder ouderbetrokkenheid
Dit betekent echter niet dat diversiteit zelf problematisch is, maar dat
organisaties extra inspanning moeten leveren om inclusieve omgevingen te
creëren.
Kleinschalige studies naar gemengde peuterspeelzalen laten zien dat ouders
verschillende redenen hebben om voor bepaalde instellingen te kiezen, zoals
kwaliteit, sociale diversiteit of nabijheid. Daarnaast kunnen informele
ontmoetingsplekken, zoals inloop-speelgroepen waar ouders aanwezig blijven,
bijdragen aan sociale contacten tussen verschillende groepen.
8
,Culturele overtuigingen van leerkrachten
Onderzoek naar culturele overtuigingen van leerkrachten laat zien dat
pedagogische opvattingen kunnen verschillen afhankelijk van culturele
achtergrond.
Nederlandse leerkrachten blijken gemiddeld meer nadruk te leggen op
individualistische waarden zoals zelfexpressie. Leerkrachten met een mediterrane
achtergrond benadrukken vaker relationele waarden, zoals samenwerking en
groepsharmonie.
Interessant is dat deze verschillen in overtuigingen niet altijd leiden tot grote
verschillen in dagelijkse pedagogische praktijken. Wel blijkt dat leerkrachten met
sterkere groepsgerichte overtuigingen soms meer aandacht besteden aan
samenwerking tussen kinderen, wat kan leiden tot meer coöperatief spel en
hogere spelkwaliteit.
Dit suggereert dat culturele diversiteit onder leerkrachten ook complementaire
pedagogische kwaliteiten kan opleveren.
Parenting knowledge (Bornstein et al., 2020)
Parenting knowledge verwijst naar de kennis die ouders hebben over de
ontwikkeling van kinderen, bijvoorbeeld over ontwikkelingsmijlpalen, gezondheid
en opvoedpraktijken. Deze kennis beïnvloedt hoe ouders gedrag van hun kind
interpreteren en hoe zij hun kind opvoeden.
Onderzoek laat zien dat parenting knowledge belangrijk is voor drie aspecten:
Welzijn van ouders
Ouders met minder kennis ervaren vaak meer stress en onzekerheid en hebben
vaker onrealistische verwachtingen van hun kind.
Opvoedgedrag
Meer kennis hangt samen met positievere ouder-kind interacties en beter
afgestemde opvoedstrategieën.
Ontwikkeling van het kind
Parenting knowledge is gerelateerd aan betere cognitieve ontwikkeling en
algemeen welzijn van kinderen.
Een vergelijking tussen moeders in Argentinië, België, Italië, Zuid-Korea en
de Verenigde Staten laat zien dat parenting knowledge sterk verschilt
tussen samenlevingen. Deze verschillen blijven bestaan wanneer
gecontroleerd wordt voor factoren zoals opleiding en leeftijd.
Daarnaast blijken de bronnen waar ouders hun opvoedkennis vandaan halen
sterk contextafhankelijk. In sommige samenlevingen spelen familie en sociale
netwerken een grotere rol, terwijl in andere landen geschreven materialen
belangrijker zijn.
De belangrijkste conclusie is dat parenting knowledge cultureel en
contextueel specifiek is. Er bestaat geen universeel model voor hoe ouders
opvoedkennis verkrijgen.
Sociale cohesie in superdiverse samenlevingen
Crul en Lelie beschrijven verschillende mechanismen die sociale cohesie in
superdiverse wijken kunnen versterken:
9
, 1. het benadrukken van een gedeelde identiteit, bijvoorbeeld als
buurtbewoners
2. het zien van diversiteit als verrijking
3. het belang van “connectors”, mensen die verschillende groepen met
elkaar verbinden
4. de rol van sleutelfiguren zoals schoolleiders of zorgprofessionals
5. de inrichting van publieke ruimtes die ontmoeting mogelijk maken
Deze factoren kunnen helpen om contact en samenwerking tussen verschillende
groepen te bevorderen.
Kernboodschap van week 2
Diversiteit in de samenleving brengt zowel uitdagingen als kansen met zich mee.
Acculturatie is geen proces dat alleen minderheidsgroepen betreft, maar een
wederzijdse dynamiek waarin ook meerderheden en instituties een rol spelen.
Onderzoek laat zien dat wederzijdse integratie samenhangt met betere
psychologische uitkomsten voor jongeren. Tegelijkertijd vraagt superdiversiteit
om een kritische blik op traditionele modellen en om aandacht voor culturele
verschillen in opvoeding, onderwijs en sociale interacties. Sociale cohesie in
diverse samenlevingen ontstaat niet vanzelf, maar vraagt om actieve
inspanningen om verbinding tussen groepen te creëren.
10
