Strafrechtelijke sancties samenvatting
Week 1
De geschiedenis van het strafrecht laat verschillende fasen zien. Er is gedurende de periodes
een verschuiving te zien van het private strafrecht naar het publieke strafrecht.
Premoderne conflictbeheersing (tot ca. 1500, t/m de middeleeuwen)
Misdaad hield een schending in van vrede en de relaties tussen mensen, het was een
intermenselijk conflict. De conflictpartijen moesten zelf de schade herstellen. Dit werd
primair gedaan door onderhandelingen over schadevergoeding en subsidiair door
proportionele wraakneming door het slachtoffer/nabestaanden. Er waren geen dwingende
uitspraken van autoriteiten, maar deze traden desgewenst op als bemiddelaars. De overheid
was nog helemaal niet zo sterk in die tijd en had niet zoveel middelen als later. Later, rond
1200, verplichten de autoriteiten conflictpartijen tot onderhandelingen, wanneer dit niet
slaagt leggen de autoriteiten straf op. De overheid werd in deze tijd wat machtiger. Het doel
was herstel van vrede en verzoening. Politieke misdaden werden echter wel wreed door de
staat bestraft.
Vroegmoderne conflictbeheersing (1500-1800, ancien regime)
Misdaad was een aantasting van de maatschappelijke orde en het gezag van de vorst. Het
was geen privéaangelegenheid maar een exclusieve zaak van de staat. De standaardreactie
op criminaliteit bestaat uit wrede, openbare straffen van overheidswege. Bestraffing vond
plaats ter manifestatie van de absolute macht van de vorst/staat. Het doel was wraak,
afschrikking en onschadelijkmaking. Er wordt voorbijgegaan aan de belangen van het
slachtoffer. Er is een overgang te zien naar verticaal misdaadrecht, publiek misdaadrecht en
bestraffend misdaadrecht. Je ziet het private strafrecht afnemen en het publieke recht
toenemen. Volgens Machiavelli is het voor een heerser veiliger om gevreesd dan geliefd te
zijn, zolang haat maar wordt vermeden. Straf en angst zijn volgens hem effectiever dan
moreel gezag of verbondenheid.
Moderne conflictbeheersing (1800-1945, na de verlichting)
De laatste beetjes van het private strafrecht verdwijnen en het publieke strafrecht blijft over.
De verlichte strafrechtshervorming vond plaats in reactie op de inhumane en inefficiënte
strafrechtspleging uit het Ancien Régime die veelal werd gekenmerkt door draconische
straffen ter manifestatie van de macht van de vorst. De verlichtingsdenkers erkennen straf,
maar wel als laatste redmiddel. De basisregel is “gij zult een ander niet schaden”, dit komt
voort uit de gulden regel: behandel een ander zoals je zelf behandelt wilt worden. Er is meer
rechtsbescherming, lijf- en doodstraffen worden vervangen voor gevangenisstraffen. Er
wordt ingezien dat straf omstreden is.
,Rol van de kerk
De kerk heeft een rol gespeeld bij het ontstaan van het publieke strafrecht. In de 13 e eeuw
was de opkomst van de kerkelijke inquisitie. De kerk beschouwde ketterij niet als een conflict
tussen personen, maar als een aantasting van de goddelijke en morele orde. Om ketterij
effectief te bestrijden ontwikkelde zij een nieuw strafproces, gekenmerkt door ambtshalve
vervolging, actieve opsporing, het gebruik van dwang en foltering om bekentenissen te
verkrijgen. Omdat de kerk zelf geen doodstraffen mocht uitvoeren, werkte zij samen met de
wereldlijke macht. Deze samenwerking tussen kerk en staat (de “alliantie tussen altaar en
troon”) legde de procedurele en ideologische basis voor het publieke strafrecht.
Strafrecht in traditionele culturen
In traditionele culturen wordt misdaad gezien als een verstoring van relaties, een breuk in de
sociale vrede, schade aan het slachtoffer, dader en de gemeenschap. Het wordt behandeld
als een sociaal conflict tussen mensen en de reactie is herstelgericht. De focus ligt niet op
schuld en bestraffing door een boven de partijen staande autoriteit, maar op het herstellen
van de verstoorde balans. De primaire reactie op misdaad bestaat uit schadevergoeding,
wedergoedmaking, verzoening en collectieve betrokkenheid van familie en gemeenschap.
Wraak is niet het uitgangspunt, maar fungeert hooguit als ultimum remedium en drukmiddel
om onderhandelingen af te dwingen.
Straftheorieën sinds de verlichting
Sinds de Verlichting worden diverse strafrechttheorieën (her)uitgedacht ter rechtvaardiging
van het publieke strafrecht. De Verlichting is een dialectische denkwijze: het biedt ruimte
voor tegenstrijdige ideeën en het openhouden van de discussie. Straf was niet langer meer
vanzelfsprekend, zij moest moreel worden gelegitimeerd en denkers verschilden over
mensbeeld, doel van straf en de rol van de staat. Hieruit ontstaan drie belangrijke theorieën:
1. Vergeldingstheorie
Gaat ervan uit dat straf gerechtvaardigd is omdat de dader straf verdient. De
straf is een reactie op het verleden en heeft geen instrumenteel doel.
Misdaad, schuld en straf zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, zonder
verwijt kun je geen straf krijgen in de zin van vergelding. Het gaat uit van
wilsvrijheid. Je kan iemand iets verwijten omdat iemand anders had kunnen
handelen, en omdat iemand wilsvrij is, kan iemand anders handelen.
Mensbeeld (Kant en Hegel): autonoom en moreel verantwoordelijk
mensbeeld. De mens beschikt over een vrije wil, hij kan goed en kwaad
onderscheiden, hij had anders kunnen handelen en schuld staat centraal. De
dader wordt gezien als een moreel handelend subject dat bewust een norm
heeft overtreden. Straf is daarom gerechtvaardigd als morele afrekening. De
, focus ligt op de daad, niet op de persoon van de dader. Straf is daarom
verdiend en herstelt rechtvaardigheid. Straf kijkt terug (reactie op de daad)
2. Preventietheorie
Straf opdat er geen misdaad wordt gepleegd. Straf als noodzakelijk kwaad.
Determenisme/geen vrije wil, we kunnen niet alles zelf bepalen, maar we
moeten voorkomen dat er nog meer mensen misdaden gaan plegen, dus
preventie.
Mensbeeld (Bentham): een rationeel-instrumenteel mensbeeld. De mens is
calculerend, hij weegt kosten en baten af, het gedrag wordt gestuurd door
prikkel (beloning en straf), de mens wil pijn vermijden en genot
maximaliseren. De mens is een homo economicus. De mens is niet volledig
vrij, maar wordt beïnvloed door factoren, criminaliteit is deels
gedetermineerd. Gefocust op speciale preventie: voorkomen dat deze dader
opnieuw strafbare feiten pleegt. Straf kijkt vooruit (voorkomen van toekomstig
gedrag). De mens is eigenlijk niet vrij.
3. Verenigingstheorieën:
Deze theorie probeert vergelding en preventie te combineren. Vergelding is
het wezen van de straf en binnen de ‘bandbreedte’ van de vergelding is er
ruimte voor het doel van preventie. De twee mensbeelden botsen echter:
i. Vergelding wilsvrijheid en verantwoordelijkheid
ii. Preventie determinisme en beïnvloedbaarheid
Na 1945 (veiligheid en angst): na de Tweede Wereldoorlog wordt veiligheid een dominant
politiek thema. Strafrecht wordt ingezet als middel om risico’s te beheersen en gevoelens van
angst in de samenleving te bezweren. Resocialisatie en herstel verliezen aan betekenis en
worden soms slechts privileges voor een selecte groep. Claessen waarschuwt dat het
strafrecht hierdoor kenmerken begint te vertonen van het Ancien Régime: harde repressie,
weinig ruimte voor kritiek en een wij-zij-denken. De samenleving wordt voorgesteld als een
strijd tussen onschuldige burgers en gevaarlijke daders.
De moderne tijd (preventie en beheersing): in de negentiende en twintigste eeuw groeit het
strafrecht uit tot een uitgebreid systeem van wetten, instituties en gevangenissen. De focus
verschuift steeds meer naar preventie: afschrikking, beveiliging en het uitschakelen van
gevaarlijke personen. Wetenschappelijke mensbeelden winnen terrein. Daders worden
steeds vaker gezien als producten van biologische, psychologische of sociale oorzaken.
Daarmee verdwijnt het idee dat zij moreel aangesproken kunnen worden. De dader wordt
een object van beleid in plaats van een subject van verantwoordelijkheid.
, Terugkeer van het slachtoffer en herstelrecht
In het moderne strafrecht is het slachtoffer lange tijd naar de achtergrond verdwenen. Vanaf
de tweede helft van de 20e eeuw ontstaat hierop kritiek. Daarom ontstaat een hernieuwde
belangstelling voor herstelrecht. Herstelrecht vertrekt vanuit het idee dat misdaad schade
toebrengt aan relaties en dat rechtvaardigheid vraagt om herstel, niet alleen om straf. Het
richt zich niet uitsluitend op slachtoffers, maar ook op daders en de gemeenschap. Iedereen
heeft rechten, maar ook verantwoordelijkheden. Centraal in het herstelrecht staat een ander
mensbeeld dan dat van het moderne strafrecht. De mens is geen losstaand individu, maar
een knooppunt van relaties. Wie schade veroorzaakt, moet die relaties herstellen. Dit sluit
aan bij bredere postmoderne kritiek op het individualistische en technocratische denken.
Sanctiestelsel: straffen en maatregelen
Het Nederlandse strafrecht kent een twee-sporenstelsel: het maakt onderscheid tussen
straffen en maatregelen. Beide kunnen worden opgelegd na een strafbaar feit, maar zij
hebben een verschillende grondslag en doelstelling.
Straffen
Straffen worden opgelegd op grond van schuld aan een strafbaar feit. Zij zijn bedoeld als
vergelding en bestaan uit een door de overheid opgelegde aantasting van een rechtsgoed
(bijvoorbeeld vrijheid of vermogen). Straf is dus bewuste leedtoevoeging.
Belangrijke kenmerken van straffen zijn: zij zijn gebaseerd op schuld, zij moeten
proportioneel zijn en zij hebben als grondslag vergelding.
Hoofdstraffen (artikel 9 Sr):
1. Gevangenisstraf
2. Hechtenis
3. Geldboete
4. Taakstraf
Bijkomende straffen:
1. Ontzetting uit bepaalde rechten, bijvoorbeeld:
a. Rijontzetting
b. Beroepsverbod
c. Ontzetting uit het kiesrecht
2. Verbeurdverklaring
3. Openbaarmaking van de rechterlijke uitspraak
Week 1
De geschiedenis van het strafrecht laat verschillende fasen zien. Er is gedurende de periodes
een verschuiving te zien van het private strafrecht naar het publieke strafrecht.
Premoderne conflictbeheersing (tot ca. 1500, t/m de middeleeuwen)
Misdaad hield een schending in van vrede en de relaties tussen mensen, het was een
intermenselijk conflict. De conflictpartijen moesten zelf de schade herstellen. Dit werd
primair gedaan door onderhandelingen over schadevergoeding en subsidiair door
proportionele wraakneming door het slachtoffer/nabestaanden. Er waren geen dwingende
uitspraken van autoriteiten, maar deze traden desgewenst op als bemiddelaars. De overheid
was nog helemaal niet zo sterk in die tijd en had niet zoveel middelen als later. Later, rond
1200, verplichten de autoriteiten conflictpartijen tot onderhandelingen, wanneer dit niet
slaagt leggen de autoriteiten straf op. De overheid werd in deze tijd wat machtiger. Het doel
was herstel van vrede en verzoening. Politieke misdaden werden echter wel wreed door de
staat bestraft.
Vroegmoderne conflictbeheersing (1500-1800, ancien regime)
Misdaad was een aantasting van de maatschappelijke orde en het gezag van de vorst. Het
was geen privéaangelegenheid maar een exclusieve zaak van de staat. De standaardreactie
op criminaliteit bestaat uit wrede, openbare straffen van overheidswege. Bestraffing vond
plaats ter manifestatie van de absolute macht van de vorst/staat. Het doel was wraak,
afschrikking en onschadelijkmaking. Er wordt voorbijgegaan aan de belangen van het
slachtoffer. Er is een overgang te zien naar verticaal misdaadrecht, publiek misdaadrecht en
bestraffend misdaadrecht. Je ziet het private strafrecht afnemen en het publieke recht
toenemen. Volgens Machiavelli is het voor een heerser veiliger om gevreesd dan geliefd te
zijn, zolang haat maar wordt vermeden. Straf en angst zijn volgens hem effectiever dan
moreel gezag of verbondenheid.
Moderne conflictbeheersing (1800-1945, na de verlichting)
De laatste beetjes van het private strafrecht verdwijnen en het publieke strafrecht blijft over.
De verlichte strafrechtshervorming vond plaats in reactie op de inhumane en inefficiënte
strafrechtspleging uit het Ancien Régime die veelal werd gekenmerkt door draconische
straffen ter manifestatie van de macht van de vorst. De verlichtingsdenkers erkennen straf,
maar wel als laatste redmiddel. De basisregel is “gij zult een ander niet schaden”, dit komt
voort uit de gulden regel: behandel een ander zoals je zelf behandelt wilt worden. Er is meer
rechtsbescherming, lijf- en doodstraffen worden vervangen voor gevangenisstraffen. Er
wordt ingezien dat straf omstreden is.
,Rol van de kerk
De kerk heeft een rol gespeeld bij het ontstaan van het publieke strafrecht. In de 13 e eeuw
was de opkomst van de kerkelijke inquisitie. De kerk beschouwde ketterij niet als een conflict
tussen personen, maar als een aantasting van de goddelijke en morele orde. Om ketterij
effectief te bestrijden ontwikkelde zij een nieuw strafproces, gekenmerkt door ambtshalve
vervolging, actieve opsporing, het gebruik van dwang en foltering om bekentenissen te
verkrijgen. Omdat de kerk zelf geen doodstraffen mocht uitvoeren, werkte zij samen met de
wereldlijke macht. Deze samenwerking tussen kerk en staat (de “alliantie tussen altaar en
troon”) legde de procedurele en ideologische basis voor het publieke strafrecht.
Strafrecht in traditionele culturen
In traditionele culturen wordt misdaad gezien als een verstoring van relaties, een breuk in de
sociale vrede, schade aan het slachtoffer, dader en de gemeenschap. Het wordt behandeld
als een sociaal conflict tussen mensen en de reactie is herstelgericht. De focus ligt niet op
schuld en bestraffing door een boven de partijen staande autoriteit, maar op het herstellen
van de verstoorde balans. De primaire reactie op misdaad bestaat uit schadevergoeding,
wedergoedmaking, verzoening en collectieve betrokkenheid van familie en gemeenschap.
Wraak is niet het uitgangspunt, maar fungeert hooguit als ultimum remedium en drukmiddel
om onderhandelingen af te dwingen.
Straftheorieën sinds de verlichting
Sinds de Verlichting worden diverse strafrechttheorieën (her)uitgedacht ter rechtvaardiging
van het publieke strafrecht. De Verlichting is een dialectische denkwijze: het biedt ruimte
voor tegenstrijdige ideeën en het openhouden van de discussie. Straf was niet langer meer
vanzelfsprekend, zij moest moreel worden gelegitimeerd en denkers verschilden over
mensbeeld, doel van straf en de rol van de staat. Hieruit ontstaan drie belangrijke theorieën:
1. Vergeldingstheorie
Gaat ervan uit dat straf gerechtvaardigd is omdat de dader straf verdient. De
straf is een reactie op het verleden en heeft geen instrumenteel doel.
Misdaad, schuld en straf zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, zonder
verwijt kun je geen straf krijgen in de zin van vergelding. Het gaat uit van
wilsvrijheid. Je kan iemand iets verwijten omdat iemand anders had kunnen
handelen, en omdat iemand wilsvrij is, kan iemand anders handelen.
Mensbeeld (Kant en Hegel): autonoom en moreel verantwoordelijk
mensbeeld. De mens beschikt over een vrije wil, hij kan goed en kwaad
onderscheiden, hij had anders kunnen handelen en schuld staat centraal. De
dader wordt gezien als een moreel handelend subject dat bewust een norm
heeft overtreden. Straf is daarom gerechtvaardigd als morele afrekening. De
, focus ligt op de daad, niet op de persoon van de dader. Straf is daarom
verdiend en herstelt rechtvaardigheid. Straf kijkt terug (reactie op de daad)
2. Preventietheorie
Straf opdat er geen misdaad wordt gepleegd. Straf als noodzakelijk kwaad.
Determenisme/geen vrije wil, we kunnen niet alles zelf bepalen, maar we
moeten voorkomen dat er nog meer mensen misdaden gaan plegen, dus
preventie.
Mensbeeld (Bentham): een rationeel-instrumenteel mensbeeld. De mens is
calculerend, hij weegt kosten en baten af, het gedrag wordt gestuurd door
prikkel (beloning en straf), de mens wil pijn vermijden en genot
maximaliseren. De mens is een homo economicus. De mens is niet volledig
vrij, maar wordt beïnvloed door factoren, criminaliteit is deels
gedetermineerd. Gefocust op speciale preventie: voorkomen dat deze dader
opnieuw strafbare feiten pleegt. Straf kijkt vooruit (voorkomen van toekomstig
gedrag). De mens is eigenlijk niet vrij.
3. Verenigingstheorieën:
Deze theorie probeert vergelding en preventie te combineren. Vergelding is
het wezen van de straf en binnen de ‘bandbreedte’ van de vergelding is er
ruimte voor het doel van preventie. De twee mensbeelden botsen echter:
i. Vergelding wilsvrijheid en verantwoordelijkheid
ii. Preventie determinisme en beïnvloedbaarheid
Na 1945 (veiligheid en angst): na de Tweede Wereldoorlog wordt veiligheid een dominant
politiek thema. Strafrecht wordt ingezet als middel om risico’s te beheersen en gevoelens van
angst in de samenleving te bezweren. Resocialisatie en herstel verliezen aan betekenis en
worden soms slechts privileges voor een selecte groep. Claessen waarschuwt dat het
strafrecht hierdoor kenmerken begint te vertonen van het Ancien Régime: harde repressie,
weinig ruimte voor kritiek en een wij-zij-denken. De samenleving wordt voorgesteld als een
strijd tussen onschuldige burgers en gevaarlijke daders.
De moderne tijd (preventie en beheersing): in de negentiende en twintigste eeuw groeit het
strafrecht uit tot een uitgebreid systeem van wetten, instituties en gevangenissen. De focus
verschuift steeds meer naar preventie: afschrikking, beveiliging en het uitschakelen van
gevaarlijke personen. Wetenschappelijke mensbeelden winnen terrein. Daders worden
steeds vaker gezien als producten van biologische, psychologische of sociale oorzaken.
Daarmee verdwijnt het idee dat zij moreel aangesproken kunnen worden. De dader wordt
een object van beleid in plaats van een subject van verantwoordelijkheid.
, Terugkeer van het slachtoffer en herstelrecht
In het moderne strafrecht is het slachtoffer lange tijd naar de achtergrond verdwenen. Vanaf
de tweede helft van de 20e eeuw ontstaat hierop kritiek. Daarom ontstaat een hernieuwde
belangstelling voor herstelrecht. Herstelrecht vertrekt vanuit het idee dat misdaad schade
toebrengt aan relaties en dat rechtvaardigheid vraagt om herstel, niet alleen om straf. Het
richt zich niet uitsluitend op slachtoffers, maar ook op daders en de gemeenschap. Iedereen
heeft rechten, maar ook verantwoordelijkheden. Centraal in het herstelrecht staat een ander
mensbeeld dan dat van het moderne strafrecht. De mens is geen losstaand individu, maar
een knooppunt van relaties. Wie schade veroorzaakt, moet die relaties herstellen. Dit sluit
aan bij bredere postmoderne kritiek op het individualistische en technocratische denken.
Sanctiestelsel: straffen en maatregelen
Het Nederlandse strafrecht kent een twee-sporenstelsel: het maakt onderscheid tussen
straffen en maatregelen. Beide kunnen worden opgelegd na een strafbaar feit, maar zij
hebben een verschillende grondslag en doelstelling.
Straffen
Straffen worden opgelegd op grond van schuld aan een strafbaar feit. Zij zijn bedoeld als
vergelding en bestaan uit een door de overheid opgelegde aantasting van een rechtsgoed
(bijvoorbeeld vrijheid of vermogen). Straf is dus bewuste leedtoevoeging.
Belangrijke kenmerken van straffen zijn: zij zijn gebaseerd op schuld, zij moeten
proportioneel zijn en zij hebben als grondslag vergelding.
Hoofdstraffen (artikel 9 Sr):
1. Gevangenisstraf
2. Hechtenis
3. Geldboete
4. Taakstraf
Bijkomende straffen:
1. Ontzetting uit bepaalde rechten, bijvoorbeeld:
a. Rijontzetting
b. Beroepsverbod
c. Ontzetting uit het kiesrecht
2. Verbeurdverklaring
3. Openbaarmaking van de rechterlijke uitspraak
