Samenvatting + college aantekeningen Filosofie voor Pedagogen

College 1: Inleiding: waarom filosofie voor pedagogen?

Wat is filosofie?
 Definitie: Filosofie komt uit het Oudgrieks en betekent “liefde voor
wijsheid”.
 Doel: Begrijpen hoe je het beste kunt leven en sterven.
 Vroeger was filosofie onderdeel van het dagelijks leven (markten,
paleizen, politiek advies).
o Sociale en politieke filosofie
 Hoe moeten we met elkaar omgaan?
 Wat maakt een samenleving rechtvaardig?
 Waar ligt de grens van onze vrijheid?
 Mag de overheid zich met ons leven bemoeien?
o Wetenschapsfilosofie
 Kritisch onderzoeken van aannames, methoden en
resultaten van wetenschap
o Moraalfilosofie
 Wat is goed gedrag?
 Ethiek: bestuderen en analyseren van de moraal
 Filosofen proberen menselijke “onwijsheid” te corrigeren in vijf
kerngebieden;
1. De Grote Vragen
o Vragen over de zin van het leven en de ideale
maatschappij worden vaak als overdreven of pretentieus
gezien.
o Filosofen stellen deze vragen bewust en breken ze op in
begrijpelijke onderdelen om richting te geven aan het
leven.
2. Publieke Opinie (Gezond Verstand)
o Veel overtuigingen worden klakkeloos overgenomen van
tradities of de meerderheid.
o Filosofie stimuleert kritisch denken en logisch redeneren
in plaats van blind volgen.
3. Zelfkennis
o Mensen begrijpen hun eigen emoties en motieven vaak
slecht (bv. boosheid of frustratie).
o Geïnspireerd door Socrates’ motto “Ken uzelf” helpt
filosofie bij zelfinzicht en emotionele reflectie.
4. Geluk en Prioriteiten
o Mensen vergissen zich vaak in wat hen gelukkig maakt
(bv. status, luxe, succes).
o Filosofie laat zien dat eenvoudige dingen (zoals
wandelen) vaak meer bijdragen aan welzijn.

1

, 5. Perspectief
o Filosofen helpen overzicht bewaren en relativeren.
o “Filosofisch blijven” betekent kalmte, veerkracht en
onderscheid maken tussen wat belangrijk is en wat niet.

Pedagogische interventies
 Technisch handelen: een probleem oplossen door
wetenschappelijk onderbouwd handelingsplan toe te passen
o Technisch handelen in opvoeding: Behaviorisme
/leertheorie
o Opvoeden is geen technische kwestie
 Onvoorspelbaar
 Kind is niet volledig beheersbaar
 Trainen is niet gelijk aan opvoeden
 (Gedeeltelijk) Normatief
o Opvattingen niet persé wetenschappelijk
o Bevatten ethisch, moreel of politiek oordeel over wat normaal
is en wat niet, wat maatschappelijk gewenst is en wat
mens(on)waardig is
o Afhankelijk van wetten, beleid, cultuur, traditie
o Eigen visie; persoonlijke opvattingen over vrijheid,
rechtvaardigheid
 Doorslapen = normatief
o Tot ±1850 sliepen baby’s altijd in bed bij moeder of
kindermeisje
o Andere delen van de wereld: apart slapen is
kindermishandeling
o Om te zorgen voor zelfstandigheid? > Werkt averechts
o Bedsharing gevaarlijk? Daar is geen bewijs voor

Opvoeding door de eeuwen heen
 Men filosofeert al eeuwen lang, wereldwijd
o Westerse filosofie gebaseerd op klassieke Griekse filosofie
o Oosterse filosofie niet gescheiden van religie; Boeddistische
filosofie, Confucianisme, Hindoeïstische filosofie, Taoïsme
 Oudheid
o Socrates
 Streef naar de Waarheid
- Zoek via kritische dialoog, laat je leiden door het
betere argument
- Waarheid zit in de mensen, de filosoof (of
pedagoog, of ouder) assisteert met het tot inzicht
komen

2

,  Ongetrainde mensen laten stemmen is als iemand
zonder opleiding een schip door een storm laten
besturen.
 Een land heeft een getrainde kapitein nodig, niet een
willekeurige passagier.
 Deugd is inzicht
- Straffen alleen geeft geen inzicht

o Plato
 Leven leiden in teken van de Waarheid
 Levensdoel: Mensen helpen Eudaimonia te bereiken:
diepe vervulling, niet oppervlakkig geluk.
 Verdediging van Socrates, o.a. dmv fictieve gesprekken
 Allegorie van de grot
- Rol van opvoeding en onderwijs: het leren zien en
de middelen aanreiken om de “ketens van
onwetendheid” te doorbreken.
- Uitgangspunt: de pedagoog heeft superieur inzicht
- De opvoedeling (kind) is de grotbewoner
- Pedagoog/ouder verschaft inzicht en beslist wat de
beste manier van leven is (ook al ziet kind dat niet
in)
 Ideeënleer
- Wereld van de ideeën vs. de schijnwereld
(alledaagse ervaring)
o Aristoteles
 Kennis is meer dan subjectieve mening: er bestaat één
waarheid voor alle mensen
 Niet de ideeën, maar de zintuiglijke realiteit
 Mensen verschillen, zoek naar wat gemeenschappelijk is
 Opvoeden: vormen van stabiele karaktereigenschappen
 Pronesis: praktisch oordeelvermogen
 Stichtte het Lyceum; gaf les wandelend → volgelingen
heetten Peripatetici.
o Augustines van Hippo
 Christendom; Jezus als herder
o Gaat in tegen filosofische rede
o Volledig overgeven aan een kracht die buiten de ervaren
werkelijkheid ligt en die men als mens niet volledig kan
kennen en bevatten
o Blijvende impact, ook in geseculariseerde westerse beschaving
van 21se eeuw


3

, o Opvoeders als hoeders van mensen (kinderen) die niet in staat
zijn voor zichzelf te zorgen
 15 eeuw; nieuwe tijd
e

o Boekdrukkunst democratisering van kennis
o “Ontdekking” van Amerika
 Wereld lijkt beheersbaar / maakbaar
 Ratio maakt vat op werkelijkheid mogelijk
o Antropocentrisme: de neiging om de mens als het centrale
middelpunt en de hoogste maatstaf van de werkelijkheid te
zien.
 Middeleeuwen; Thomas van Aquino
 Humanisme- Erasmus, Melanchton, de Montaigne
 Verlichting; Comenius, Locke, Rousseau, Kant
o Kennis en wetenschap laten mens betere wereld creëren
o Wantrouwen tegenover religie
o De eerste complete opvoedingstheorieën kwamen tijdens
Verlichting, van filosofen (Locke, Rousseau)
o Verlichting zorgde voor wetenschappelijk wereldbeeld
 Kritiek: te mechanistisch
 Mens en omgeving worden beheerst en gerationaliseerd
o Zijn wij autonoom?
 Freud: we worden door onbewuste drijfveren beïnvloed
 Marx: we worden door maatschappelijke verhoudingen
bepaald
 Moderne kritiek: digitale wereld ontneemt autonomie
 Hedendaags filosofie; Dewey
o Robotisering en AI
 Wie is er verantwoordelijk voor de acties van AI en wat
maakt ons nog menselijk?
 De impact op onze zelfbeschikking, ons geluk en
algemeen welzijn.
 Welke vaardigheden hebben we in de toekomst nog
nodig?
 Er moet kritisch gekeken worden in wiens belang deze
technologie wordt ontwikkeld; vaak gaat het om het
verzamelen van gegevens of de verkoop van producten
o Intelligentie
 De vraag staat centraal of intelligentie een uniek
menselijk mechanisme is. Volgens wetenschapper en
filosoof Marvin Minsky kan intelligentie voortkomen uit
de interactie van verschillende niet-intelligente
onderdelen.
o Macht van het discours
4