Samenvatting OP2
Theorie voor het tentamen op woensdag 10 december 2025
Linda Bleeker – Studentnummer: 4817079
Inhoudsopgave
0. Design ................................................................................................................................................... 4
1. Independent samples t-test................................................................................................................... 6
Toetsingsschema ................................................................................................................................................ 6
Formule independent samples t-test ............................................................................................................ 7
Betrouwbaarheidsinterval voor 2 onafhankelijke groepen ................................................................................ 7
2. Paired samples t-test ............................................................................................................................. 8
Toetsingsschema ................................................................................................................................................ 8
Formule paired sample t-test ........................................................................................................................ 9
3. Effect size: Cohen’s d ........................................................................................................................... 10
Cohen’s d .......................................................................................................................................................... 10
Formules Cohen’s d .......................................................................................................................................... 11
4. Non-parametrische t-toetsen .............................................................................................................. 13
Non-parametrische toetsen ............................................................................................................................. 14
Stappenplan: Welke t-toets moet ik uitvoeren? ............................................................................................... 14
Wilcoxon rank sum test ................................................................................................................................ 15
Doorlopen toetsingsschema + voorbeeld ......................................................................................................... 16
In SPSS: Mann-Whitney toets ........................................................................................................................... 18
Wilcoxon signed rank test ............................................................................................................................ 19
Doorlopen toetsingsschema + voorbeeld ......................................................................................................... 19
In SPSS: Wilcoxon toets .................................................................................................................................... 21
5. ANOVA ..................................................................................................................................................... 22
Je kijkt naar de gemiddelden en spreiding ....................................................................................................... 22
Het basisidee van ANOVA ................................................................................................................................ 23
De F-statistiek .................................................................................................................................................. 23
De F-verdeling .................................................................................................................................................. 23
MSG in de formule............................................................................................................................................ 24
MSE in de formule ............................................................................................................................................ 24
Toetsingsschema one-way ANOVA + voorbeeld .............................................................................................. 25
In SPSS .............................................................................................................................................................. 26
1
,6. Multipele vergelijkingen ........................................................................................................................... 27
Eta-kwadraat ................................................................................................................................................... 27
Multipele vergelijkingen ................................................................................................................................... 28
Contrasten ........................................................................................................................................................ 28
Post-hoc toetsen .............................................................................................................................................. 29
Toetsingsschema one-way ANOVA + voorbeeld .............................................................................................. 32
7. Kruskal-Wallis toets .................................................................................................................................. 35
Assumpties van ANOVA ................................................................................................................................... 35
Robuustheid van ANOVA in de praktijk ............................................................................................................ 35
Alternatieven .................................................................................................................................................... 36
Kruskal Wallis toets .......................................................................................................................................... 36
Toetsingsschema doorlopen Kruskal Wallis + voorbeeld ................................................................................. 36
Overzichtje voor op de toets ........................................................................................................................ 40
8. Design ...................................................................................................................................................... 41
Quasi-experimentele ontwerpen ...................................................................................................................... 43
Eén groep ontwerp/design.......................................................................................................................... 43
Niet equivalente groepen............................................................................................................................ 43
(Interrupted) time series ............................................................................................................................. 44
Cross-sequential design............................................................................................................................... 45
9. Two-way ANOVA en factoriële designs ..................................................................................................... 46
Subjectvariabele VS experimentele variabele .................................................................................................. 46
Two-way design ............................................................................................................................................... 46
Wat toets je bij een two-way ANOVA?............................................................................................................. 47
Marginal means ............................................................................................................................................... 47
Combinatie effect en interactie effect .............................................................................................................. 47
Hoofd-, simpele- en interactie-effecten............................................................................................................ 47
Interactie-effect en hoofdeffect interpretatie .................................................................................................. 49
Assumpties voor de meervoudige ANOVA ....................................................................................................... 49
Nadelen meervoudige ANOVA ......................................................................................................................... 49
Toetsingsschema two-way ANOVA 1 ............................................................................................................... 49
Effectgrootte meervoudige ANOVA ................................................................................................................. 52
Toetsingsschema two-way ANOVA 2 ............................................................................................................... 52
10. Enkelvoudige regressie ........................................................................................................................... 55
Correlatie.......................................................................................................................................................... 55
Regressie .......................................................................................................................................................... 56
Kleinste kwadratenmethode ............................................................................................................................ 58
Verklaarde variantie......................................................................................................................................... 58
Enkelvoudige regressie voor inferentie ............................................................................................................ 59
2
, Statistisch toetsen ....................................................................................................................................... 59
Overzicht ANOVA tabellen in SPSS ................................................................................................................... 60
SPSS voorbeeld regressieanalyse enkelvoudige regressie ................................................................................ 61
Valkuilen en assumpties ................................................................................................................................... 62
11. Meervoudige regressie ........................................................................................................................... 64
Vergelijking ...................................................................................................................................................... 64
Wat houdt meervoudige regressie in? ............................................................................................................. 64
Meervoudige regressie voor inferentie ............................................................................................................ 65
Statistische toetsen ..................................................................................................................................... 66
Waarom meervoudige regressie? .................................................................................................................... 66
Meervoudige regressie in SPSS......................................................................................................................... 67
Verschil enkelvoudige regressie en meervoudige regressie ............................................................................. 68
Voorbeeld meervoudige regressie .................................................................................................................... 68
Overlap tussen de correlaties bij meervoudige regressie ................................................................................. 69
Waarom meervoudige regressie? .................................................................................................................... 70
Valkuilen en assumpties ................................................................................................................................... 70
Aflezen meervoudige regressie SPSS: voorbeeldopdrachten + antwoorden .................................................... 70
12. ANCOVA ................................................................................................................................................. 72
ANCOVA en onderzoeksontwerp ...................................................................................................................... 72
Redenen waarom we kiezen voor een ANCOVA ............................................................................................... 73
Het verkleinen van de error variantie ......................................................................................................... 73
Het verminderen van systematische bias ................................................................................................... 73
Het uitsluiten van alternatieve redenen van de geobserveerde relatie ..................................................... 74
Het ANCOVA model .......................................................................................................................................... 74
Hoe ‘corrigeert’ een ANCOVA? ......................................................................................................................... 74
Voorbeelden toevoegen covariaat .............................................................................................................. 75
Assumpties van een ANCOVA ........................................................................................................................... 76
Praktisch voorbeeld ANCOVA ........................................................................................................................... 76
Samenvatting ANCOVA .................................................................................................................................... 78
Toetsenboom ............................................................................................................................................... 79
3
, 0. Design
Een experimenteel onderzoek/design heeft 3 belangrijke aspecten:
1. Manipuleer ten minste één variabele (onafhankelijke, x) ➜ je wil weten of deze effect
heeft of niet.
2. Zorg voor vergelijkbare groepen ➜ random toewijzing ➜ conditie 1 (groep 1) krijgt een
meting en conditie 2 (groep 2) krijgt een meting.
3. Houd andere variabelen strikt gelijk!
We zoomen in op punt 2: zorg voor vergelijkbare groepen. Vooraf bestaande verschillen tussen
deelnemers kunnen een bedreiging vormen voor de interne validiteit in experimenteel onderzoek.
• Je hebt te maken met subject variabelen (bv oogkleur) ➜ er zijn bepaalde eigenschappen
die je niet kan manipuleren, omdat het bij een participant hoort.
• Ook zijn er vooraf bestaande verschillen (bv score op leesvaardigheid is bij iedereen
verschillend) ➜ het is oneerlijk dat een kind die al hoog scoort een interventie krijgt en
vergeleken wordt met een kind dat al laag scoort en geen interventie krijgt.
Hiermee moet je rekening houden in je design. Er zijn twee belangrijke strategieën om hiermee om
te gaan:
1. Matched random assignment / matched-subjects design / oneway between-subjects
design
Doel: groepen zo gelijk mogelijk maken vóór de manipulatie. Twee groepen (hoog en laag) met elkaar
vergelijken.
Werkwijze:
1. Onderzoeker meet vooraf een relevante subjectvariabele (vaak een pretest van de
afhankelijke variabele, bijvoorbeeld leesvaardigheid).
2. Alle deelnemers worden gerangschikt van hoog naar laag op die variabele.
3. Deelnemers worden in clusters geplaatst van grootte k
➜ k = aantal experimentele condities, hoeveel deelnemers per cluster worden gerangschikt.
o Cluster 1: hoge leesvaardigheid (persoon 1, 2 en 3)
o Cluster 2: gemiddelde leesvaardigheid (persoon 4, 5 en 6)
o Cluster 3: lage leesvaardigheid (persoon 7, 8 en 9)
4. Binnen elk cluster worden deelnemers willekeurig (a-select) verdeeld over de condities.
o Cluster 1: 1 krijgt gemiddelde tekst, 2 krijgt makkelijke tekst, 3 krijgt moeilijke tekst
o Cluster 2: 4 krijgt gemiddelde tekst, 5 krijgt makkelijke tekst, 6 krijgt moeilijke tekst
o Cluster 3: 7 krijgt gemiddelde tekst, 8 krijgt makkelijke tekst, 9 krijgt moeilijke tekst
Hierdoor bevatten alle condities deelnemers met vergelijkbare kenmerken, waardoor de kans kleiner
is dat groepsverschillen het resultaat beïnvloeden.
• Bv leesvaardigheid: vooraf in kaart brengen hoe iemand hierop scoort, groepen verdelen op
basis van deze score (laag, hoog), hierna maak je paren die ongeveer even hoog scoren en die
paren verdeel je random. Je vergelijkt mensen die hoog scoren met mensen die laag scoren.
Dit doe je alleen op de variabelen die van invloed zijn op je onderzoeksvraag.
Dit blijft een oneway between-subject design (iedereen doorloopt slechts één conditie).
Voordelen Nadelen
In elke conditie zit iemand uit elk cluster. Zo kan je Je hebt veel deelnemers nodig.
goed vergelijken
Je hebt geen volgorde- of leereffecten Individuele verschillen kunnen ruis veroorzaken.
4
Theorie voor het tentamen op woensdag 10 december 2025
Linda Bleeker – Studentnummer: 4817079
Inhoudsopgave
0. Design ................................................................................................................................................... 4
1. Independent samples t-test................................................................................................................... 6
Toetsingsschema ................................................................................................................................................ 6
Formule independent samples t-test ............................................................................................................ 7
Betrouwbaarheidsinterval voor 2 onafhankelijke groepen ................................................................................ 7
2. Paired samples t-test ............................................................................................................................. 8
Toetsingsschema ................................................................................................................................................ 8
Formule paired sample t-test ........................................................................................................................ 9
3. Effect size: Cohen’s d ........................................................................................................................... 10
Cohen’s d .......................................................................................................................................................... 10
Formules Cohen’s d .......................................................................................................................................... 11
4. Non-parametrische t-toetsen .............................................................................................................. 13
Non-parametrische toetsen ............................................................................................................................. 14
Stappenplan: Welke t-toets moet ik uitvoeren? ............................................................................................... 14
Wilcoxon rank sum test ................................................................................................................................ 15
Doorlopen toetsingsschema + voorbeeld ......................................................................................................... 16
In SPSS: Mann-Whitney toets ........................................................................................................................... 18
Wilcoxon signed rank test ............................................................................................................................ 19
Doorlopen toetsingsschema + voorbeeld ......................................................................................................... 19
In SPSS: Wilcoxon toets .................................................................................................................................... 21
5. ANOVA ..................................................................................................................................................... 22
Je kijkt naar de gemiddelden en spreiding ....................................................................................................... 22
Het basisidee van ANOVA ................................................................................................................................ 23
De F-statistiek .................................................................................................................................................. 23
De F-verdeling .................................................................................................................................................. 23
MSG in de formule............................................................................................................................................ 24
MSE in de formule ............................................................................................................................................ 24
Toetsingsschema one-way ANOVA + voorbeeld .............................................................................................. 25
In SPSS .............................................................................................................................................................. 26
1
,6. Multipele vergelijkingen ........................................................................................................................... 27
Eta-kwadraat ................................................................................................................................................... 27
Multipele vergelijkingen ................................................................................................................................... 28
Contrasten ........................................................................................................................................................ 28
Post-hoc toetsen .............................................................................................................................................. 29
Toetsingsschema one-way ANOVA + voorbeeld .............................................................................................. 32
7. Kruskal-Wallis toets .................................................................................................................................. 35
Assumpties van ANOVA ................................................................................................................................... 35
Robuustheid van ANOVA in de praktijk ............................................................................................................ 35
Alternatieven .................................................................................................................................................... 36
Kruskal Wallis toets .......................................................................................................................................... 36
Toetsingsschema doorlopen Kruskal Wallis + voorbeeld ................................................................................. 36
Overzichtje voor op de toets ........................................................................................................................ 40
8. Design ...................................................................................................................................................... 41
Quasi-experimentele ontwerpen ...................................................................................................................... 43
Eén groep ontwerp/design.......................................................................................................................... 43
Niet equivalente groepen............................................................................................................................ 43
(Interrupted) time series ............................................................................................................................. 44
Cross-sequential design............................................................................................................................... 45
9. Two-way ANOVA en factoriële designs ..................................................................................................... 46
Subjectvariabele VS experimentele variabele .................................................................................................. 46
Two-way design ............................................................................................................................................... 46
Wat toets je bij een two-way ANOVA?............................................................................................................. 47
Marginal means ............................................................................................................................................... 47
Combinatie effect en interactie effect .............................................................................................................. 47
Hoofd-, simpele- en interactie-effecten............................................................................................................ 47
Interactie-effect en hoofdeffect interpretatie .................................................................................................. 49
Assumpties voor de meervoudige ANOVA ....................................................................................................... 49
Nadelen meervoudige ANOVA ......................................................................................................................... 49
Toetsingsschema two-way ANOVA 1 ............................................................................................................... 49
Effectgrootte meervoudige ANOVA ................................................................................................................. 52
Toetsingsschema two-way ANOVA 2 ............................................................................................................... 52
10. Enkelvoudige regressie ........................................................................................................................... 55
Correlatie.......................................................................................................................................................... 55
Regressie .......................................................................................................................................................... 56
Kleinste kwadratenmethode ............................................................................................................................ 58
Verklaarde variantie......................................................................................................................................... 58
Enkelvoudige regressie voor inferentie ............................................................................................................ 59
2
, Statistisch toetsen ....................................................................................................................................... 59
Overzicht ANOVA tabellen in SPSS ................................................................................................................... 60
SPSS voorbeeld regressieanalyse enkelvoudige regressie ................................................................................ 61
Valkuilen en assumpties ................................................................................................................................... 62
11. Meervoudige regressie ........................................................................................................................... 64
Vergelijking ...................................................................................................................................................... 64
Wat houdt meervoudige regressie in? ............................................................................................................. 64
Meervoudige regressie voor inferentie ............................................................................................................ 65
Statistische toetsen ..................................................................................................................................... 66
Waarom meervoudige regressie? .................................................................................................................... 66
Meervoudige regressie in SPSS......................................................................................................................... 67
Verschil enkelvoudige regressie en meervoudige regressie ............................................................................. 68
Voorbeeld meervoudige regressie .................................................................................................................... 68
Overlap tussen de correlaties bij meervoudige regressie ................................................................................. 69
Waarom meervoudige regressie? .................................................................................................................... 70
Valkuilen en assumpties ................................................................................................................................... 70
Aflezen meervoudige regressie SPSS: voorbeeldopdrachten + antwoorden .................................................... 70
12. ANCOVA ................................................................................................................................................. 72
ANCOVA en onderzoeksontwerp ...................................................................................................................... 72
Redenen waarom we kiezen voor een ANCOVA ............................................................................................... 73
Het verkleinen van de error variantie ......................................................................................................... 73
Het verminderen van systematische bias ................................................................................................... 73
Het uitsluiten van alternatieve redenen van de geobserveerde relatie ..................................................... 74
Het ANCOVA model .......................................................................................................................................... 74
Hoe ‘corrigeert’ een ANCOVA? ......................................................................................................................... 74
Voorbeelden toevoegen covariaat .............................................................................................................. 75
Assumpties van een ANCOVA ........................................................................................................................... 76
Praktisch voorbeeld ANCOVA ........................................................................................................................... 76
Samenvatting ANCOVA .................................................................................................................................... 78
Toetsenboom ............................................................................................................................................... 79
3
, 0. Design
Een experimenteel onderzoek/design heeft 3 belangrijke aspecten:
1. Manipuleer ten minste één variabele (onafhankelijke, x) ➜ je wil weten of deze effect
heeft of niet.
2. Zorg voor vergelijkbare groepen ➜ random toewijzing ➜ conditie 1 (groep 1) krijgt een
meting en conditie 2 (groep 2) krijgt een meting.
3. Houd andere variabelen strikt gelijk!
We zoomen in op punt 2: zorg voor vergelijkbare groepen. Vooraf bestaande verschillen tussen
deelnemers kunnen een bedreiging vormen voor de interne validiteit in experimenteel onderzoek.
• Je hebt te maken met subject variabelen (bv oogkleur) ➜ er zijn bepaalde eigenschappen
die je niet kan manipuleren, omdat het bij een participant hoort.
• Ook zijn er vooraf bestaande verschillen (bv score op leesvaardigheid is bij iedereen
verschillend) ➜ het is oneerlijk dat een kind die al hoog scoort een interventie krijgt en
vergeleken wordt met een kind dat al laag scoort en geen interventie krijgt.
Hiermee moet je rekening houden in je design. Er zijn twee belangrijke strategieën om hiermee om
te gaan:
1. Matched random assignment / matched-subjects design / oneway between-subjects
design
Doel: groepen zo gelijk mogelijk maken vóór de manipulatie. Twee groepen (hoog en laag) met elkaar
vergelijken.
Werkwijze:
1. Onderzoeker meet vooraf een relevante subjectvariabele (vaak een pretest van de
afhankelijke variabele, bijvoorbeeld leesvaardigheid).
2. Alle deelnemers worden gerangschikt van hoog naar laag op die variabele.
3. Deelnemers worden in clusters geplaatst van grootte k
➜ k = aantal experimentele condities, hoeveel deelnemers per cluster worden gerangschikt.
o Cluster 1: hoge leesvaardigheid (persoon 1, 2 en 3)
o Cluster 2: gemiddelde leesvaardigheid (persoon 4, 5 en 6)
o Cluster 3: lage leesvaardigheid (persoon 7, 8 en 9)
4. Binnen elk cluster worden deelnemers willekeurig (a-select) verdeeld over de condities.
o Cluster 1: 1 krijgt gemiddelde tekst, 2 krijgt makkelijke tekst, 3 krijgt moeilijke tekst
o Cluster 2: 4 krijgt gemiddelde tekst, 5 krijgt makkelijke tekst, 6 krijgt moeilijke tekst
o Cluster 3: 7 krijgt gemiddelde tekst, 8 krijgt makkelijke tekst, 9 krijgt moeilijke tekst
Hierdoor bevatten alle condities deelnemers met vergelijkbare kenmerken, waardoor de kans kleiner
is dat groepsverschillen het resultaat beïnvloeden.
• Bv leesvaardigheid: vooraf in kaart brengen hoe iemand hierop scoort, groepen verdelen op
basis van deze score (laag, hoog), hierna maak je paren die ongeveer even hoog scoren en die
paren verdeel je random. Je vergelijkt mensen die hoog scoren met mensen die laag scoren.
Dit doe je alleen op de variabelen die van invloed zijn op je onderzoeksvraag.
Dit blijft een oneway between-subject design (iedereen doorloopt slechts één conditie).
Voordelen Nadelen
In elke conditie zit iemand uit elk cluster. Zo kan je Je hebt veel deelnemers nodig.
goed vergelijken
Je hebt geen volgorde- of leereffecten Individuele verschillen kunnen ruis veroorzaken.
4
