Methodologie 3
Methodologie 3 Samenvatting (2026)
1
,Methodologie 3
Hoorcollege 2: theoretisch/filosofisch onderzoek
Introductie
Wat is een filosofische vraag? En hoe kun je theoretisch of filosofisch onderzoek doen?
Hoewel jullie vanuit een aantal vakken in de opleiding (Filosofie voor pedagogen,
Pedagogische ethiek) wel bekend zijn met het vakgebied van de filosofie, gaat het in deze
week specifiek over filosofisch onderzoek in onderwijs en opvoeding. In de literatuur kun je
lezen wat philosophy of education inhoudt en op welke manier onderzoek op dit terrein anders
is dan empirisch onderzoek. In het hoorcollege zal ik ingaan op de kenmerken van
filosofische vragen, de verschillende domeinen binnen de filosofie en mogelijke
onderzoeksvragen/ onderwerpen in de filosofie van onderwijs en opvoeding. Ik zal daarbij
ook ingaan op het specifieke karakter van filosofisch onderzoek ten opzichte van theoretisch
onderzoek. In je studie kom je vaak empirisch onderzoek tegen (data verzamelen,
experimenten, statistiek). Filosofisch onderzoek werkt anders: het onderzoekt concepten,
betekenissen, normen en aannames die onder onderwijs en opvoeding liggen. Met andere
woorden: filosofisch onderzoek vraagt niet alleen “wat gebeurt er?”, maar vooral: wat
betekent dit concept eigenlijk, is dit moreel juist?, welke aannames zitten achter deze theorie?
Leerdoelen
1. Je kunt een aantal kenmerken van filosofische vragen benoemen
2. Je kunt de verschillende domeinen in de filosofie benoemen
3. Je kunt de doelen en kenmerken van filosofisch onderzoek beschrijven
4. Je kunt het verschil tussen conceptuele en normatieve onderzoeksvragen uitleggen
5. Je kunt enkele voorbeelden van onderzoeksvragen in de onderwijs- en
opvoedingsfilosofie geven
Theoretisch en filosofisch onderzoek
Dit hoorcollege gaat over filosofisch onderzoek binnen pedagogiek, onderwijs en opvoeding.
In veel wetenschappelijk onderzoek binnen de pedagogiek wordt gebruikgemaakt van
empirisch onderzoek (bijvoorbeeld experimenten, enquêtes of observaties). Filosofisch
onderzoek werkt echter anders.
Filosofisch onderzoek richt zich niet op het verzamelen van data, maar op het analyseren van
begrippen, waarden, aannames en argumenten die ten grondslag liggen aan onderwijs en
opvoeding.
Binnen de filosofie van onderwijs (philosophy of education) worden fundamentele vragen
gesteld zoals:
Wat is het doel van onderwijs?
Wat betekent goed onderwijs?
Wat betekent ontwikkeling of vorming van een kind?
Welke waarden moeten centraal staan in opvoeding?
Dit soort vragen kunnen niet alleen met empirische data worden beantwoord. Ze vereisen
filosofische reflectie, argumentatie en analyse van concepten.
2
,Methodologie 3
Filosofie van onderwijs
De filosofie van onderwijs onderzoekt de fundamentele ideeën, waarden en concepten
achter onderwijs en opvoeding.
Het gaat bijvoorbeeld om vragen zoals:
• Wat betekent het om iemand op te voeden?
• Moet onderwijs vooral gericht zijn op kennisoverdracht of op persoonsvorming?
• Wat betekent gelijke kansen in onderwijs?
Filosofie helpt dus om dieper na te denken over aannames die vaak vanzelfsprekend
lijken binnen onderwijspraktijken.
Wat is filosofie niet?
In het dagelijks taalgebruik wordt het woord filosofie vaak anders gebruikt dan in de
academische betekenis.
Bijvoorbeeld:
Bedrijven spreken vaak over hun bedrijfsfilosofie.
Een voorbeeld hiervan is de managementfilosofie van het bedrijf IKEA.
Daarbij gaat het om richtlijnen zoals:
• fouten mogen maken
• het bedrijf staat centraal
• producten moeten betaalbaar zijn voor veel mensen
Zo’n bedrijfsfilosofie is eigenlijk een set van principes of regels die richting geven aan hoe
een organisatie werkt.
Maar dit is niet wat filosofie in wetenschappelijke zin betekent.
Filosofie stelt juist vragen
Waar bedrijfsfilosofie vaak zekerheden of richtlijnen geeft, doet filosofie juist het
tegenovergestelde:
filosofie bevraagt aannames.
Filosofen proberen bijvoorbeeld te onderzoeken:
• Waarom vinden we iets goed of juist?
• Welke waarden liggen achter een bepaalde beslissing?
• Wat betekent een bepaald concept precies?
Filosofie draait dus niet om vaste antwoorden, maar om kritisch nadenken en vragen
stellen.
3
, Methodologie 3
Betekenis van het woord filosofie
Het woord filosofie komt uit het Grieks:
• philo = liefde
• sophia = wijsheid
Filosofie betekent dus letterlijk “liefde voor wijsheid”.
Het verwijst naar een manier van denken waarbij mensen proberen dieper inzicht te krijgen
in fundamentele vragen over kennis, moraal, mens en samenleving.
Belangrijke kern
Filosofie:
• stelt fundamentele vragen
• onderzoekt concepten en waarden
• bevraagt aannames
• gebruikt argumentatie en redenering
Filosofie is niet:
• een set praktische richtlijnen
• een bedrijfsstrategie
• een verzameling vaste regels
Voorbeeld tentamenvraag
“Leg uit wat filosofie is en waarom het begrip ‘bedrijfsfilosofie’ eigenlijk misleidend kan
zijn.”
Dan zou een goed antwoord ongeveer zeggen:
Filosofie is het kritisch onderzoeken van fundamentele vragen over concepten, waarden en
aannames. Het woord betekent letterlijk “liefde voor wijsheid”. In tegenstelling tot wat vaak
in dagelijks taalgebruik gebeurt, gaat filosofie niet om vaste richtlijnen zoals een
bedrijfsfilosofie. Bedrijfsfilosofieën geven juist regels of principes, terwijl filosofie deze
principes juist kritisch bevraagt.
Wat zijn filosofische vragen?
Filosofische vragen zijn vragen die gaan over fundamentele aspecten van het bestaan,
kennis, waarden en betekenis. Ze proberen vaak dieper te kijken dan alledaagse of
praktische vragen.
In plaats van alleen te vragen hoe iets werkt, vragen filosofische vragen vaak:
• Waarom bestaat iets?
• Wat betekent iets eigenlijk?
4
Methodologie 3 Samenvatting (2026)
1
,Methodologie 3
Hoorcollege 2: theoretisch/filosofisch onderzoek
Introductie
Wat is een filosofische vraag? En hoe kun je theoretisch of filosofisch onderzoek doen?
Hoewel jullie vanuit een aantal vakken in de opleiding (Filosofie voor pedagogen,
Pedagogische ethiek) wel bekend zijn met het vakgebied van de filosofie, gaat het in deze
week specifiek over filosofisch onderzoek in onderwijs en opvoeding. In de literatuur kun je
lezen wat philosophy of education inhoudt en op welke manier onderzoek op dit terrein anders
is dan empirisch onderzoek. In het hoorcollege zal ik ingaan op de kenmerken van
filosofische vragen, de verschillende domeinen binnen de filosofie en mogelijke
onderzoeksvragen/ onderwerpen in de filosofie van onderwijs en opvoeding. Ik zal daarbij
ook ingaan op het specifieke karakter van filosofisch onderzoek ten opzichte van theoretisch
onderzoek. In je studie kom je vaak empirisch onderzoek tegen (data verzamelen,
experimenten, statistiek). Filosofisch onderzoek werkt anders: het onderzoekt concepten,
betekenissen, normen en aannames die onder onderwijs en opvoeding liggen. Met andere
woorden: filosofisch onderzoek vraagt niet alleen “wat gebeurt er?”, maar vooral: wat
betekent dit concept eigenlijk, is dit moreel juist?, welke aannames zitten achter deze theorie?
Leerdoelen
1. Je kunt een aantal kenmerken van filosofische vragen benoemen
2. Je kunt de verschillende domeinen in de filosofie benoemen
3. Je kunt de doelen en kenmerken van filosofisch onderzoek beschrijven
4. Je kunt het verschil tussen conceptuele en normatieve onderzoeksvragen uitleggen
5. Je kunt enkele voorbeelden van onderzoeksvragen in de onderwijs- en
opvoedingsfilosofie geven
Theoretisch en filosofisch onderzoek
Dit hoorcollege gaat over filosofisch onderzoek binnen pedagogiek, onderwijs en opvoeding.
In veel wetenschappelijk onderzoek binnen de pedagogiek wordt gebruikgemaakt van
empirisch onderzoek (bijvoorbeeld experimenten, enquêtes of observaties). Filosofisch
onderzoek werkt echter anders.
Filosofisch onderzoek richt zich niet op het verzamelen van data, maar op het analyseren van
begrippen, waarden, aannames en argumenten die ten grondslag liggen aan onderwijs en
opvoeding.
Binnen de filosofie van onderwijs (philosophy of education) worden fundamentele vragen
gesteld zoals:
Wat is het doel van onderwijs?
Wat betekent goed onderwijs?
Wat betekent ontwikkeling of vorming van een kind?
Welke waarden moeten centraal staan in opvoeding?
Dit soort vragen kunnen niet alleen met empirische data worden beantwoord. Ze vereisen
filosofische reflectie, argumentatie en analyse van concepten.
2
,Methodologie 3
Filosofie van onderwijs
De filosofie van onderwijs onderzoekt de fundamentele ideeën, waarden en concepten
achter onderwijs en opvoeding.
Het gaat bijvoorbeeld om vragen zoals:
• Wat betekent het om iemand op te voeden?
• Moet onderwijs vooral gericht zijn op kennisoverdracht of op persoonsvorming?
• Wat betekent gelijke kansen in onderwijs?
Filosofie helpt dus om dieper na te denken over aannames die vaak vanzelfsprekend
lijken binnen onderwijspraktijken.
Wat is filosofie niet?
In het dagelijks taalgebruik wordt het woord filosofie vaak anders gebruikt dan in de
academische betekenis.
Bijvoorbeeld:
Bedrijven spreken vaak over hun bedrijfsfilosofie.
Een voorbeeld hiervan is de managementfilosofie van het bedrijf IKEA.
Daarbij gaat het om richtlijnen zoals:
• fouten mogen maken
• het bedrijf staat centraal
• producten moeten betaalbaar zijn voor veel mensen
Zo’n bedrijfsfilosofie is eigenlijk een set van principes of regels die richting geven aan hoe
een organisatie werkt.
Maar dit is niet wat filosofie in wetenschappelijke zin betekent.
Filosofie stelt juist vragen
Waar bedrijfsfilosofie vaak zekerheden of richtlijnen geeft, doet filosofie juist het
tegenovergestelde:
filosofie bevraagt aannames.
Filosofen proberen bijvoorbeeld te onderzoeken:
• Waarom vinden we iets goed of juist?
• Welke waarden liggen achter een bepaalde beslissing?
• Wat betekent een bepaald concept precies?
Filosofie draait dus niet om vaste antwoorden, maar om kritisch nadenken en vragen
stellen.
3
, Methodologie 3
Betekenis van het woord filosofie
Het woord filosofie komt uit het Grieks:
• philo = liefde
• sophia = wijsheid
Filosofie betekent dus letterlijk “liefde voor wijsheid”.
Het verwijst naar een manier van denken waarbij mensen proberen dieper inzicht te krijgen
in fundamentele vragen over kennis, moraal, mens en samenleving.
Belangrijke kern
Filosofie:
• stelt fundamentele vragen
• onderzoekt concepten en waarden
• bevraagt aannames
• gebruikt argumentatie en redenering
Filosofie is niet:
• een set praktische richtlijnen
• een bedrijfsstrategie
• een verzameling vaste regels
Voorbeeld tentamenvraag
“Leg uit wat filosofie is en waarom het begrip ‘bedrijfsfilosofie’ eigenlijk misleidend kan
zijn.”
Dan zou een goed antwoord ongeveer zeggen:
Filosofie is het kritisch onderzoeken van fundamentele vragen over concepten, waarden en
aannames. Het woord betekent letterlijk “liefde voor wijsheid”. In tegenstelling tot wat vaak
in dagelijks taalgebruik gebeurt, gaat filosofie niet om vaste richtlijnen zoals een
bedrijfsfilosofie. Bedrijfsfilosofieën geven juist regels of principes, terwijl filosofie deze
principes juist kritisch bevraagt.
Wat zijn filosofische vragen?
Filosofische vragen zijn vragen die gaan over fundamentele aspecten van het bestaan,
kennis, waarden en betekenis. Ze proberen vaak dieper te kijken dan alledaagse of
praktische vragen.
In plaats van alleen te vragen hoe iets werkt, vragen filosofische vragen vaak:
• Waarom bestaat iets?
• Wat betekent iets eigenlijk?
4
