Tentamenstof – Behandeling en interventie gericht op
psychosociale problemen, leerproblemen en
ontwikkelingsproblemen
Inhoudsopgave
Week 1 – (Ortho)pedagogiek & behandelingsperspectieven ................................... 2
Hoorcollege 1 – Orthopedagogiek als handelingswetenschap &
behandelingsperspectieven .........................................................................................2
Week 2 – Leertheoretisch kader ............................................................................ 8
Hoorcollege 2: Leertheoretisch kader als behandelingsperspectief ...............................8
Week 3 – Cognitieve gedragstherapie .................................................................. 17
Hoorcollege 3: Cognitieve gedragstherapie nader uitgewerkt ....................................... 17
Week 4 – Interventie-onderzoek ......................................................................... 25
Hoorcollege 4: interventieonderzoek .......................................................................... 25
Week 5 – Leerlingenzorg ..................................................................................... 33
Hoorcollege 5: Behandeling en interventies in het werkveld leerlingenzorg ................... 33
Week 6 – Protocollair vs. Modulair ...................................................................... 39
Hoorcollege 6: Protocollair, transdiagnostisch of modulair werken? ............................. 39
Week 7 – Gehandicaptenzorg ............................................................................. 49
Hoorcollege 7: Gehandicaptenzorg ............................................................................. 49
Week 8 – Gezinsbehandeling .............................................................................. 56
Hoorcollege 8: Gezin als focus .................................................................................... 56
, Week 1 – (Ortho)pedagogiek & behandelingsperspectieven
Hoorcollege 1 – Orthopedagogiek als handelingswetenschap &
behandelingsperspectieven
Orthopedagogiek als handelingswetenschap
Disciplines
• Psychiatrie (biomedisch) – van oorsprong gericht op onderkennen van
psychopathologie, over symptomen, stoornissen, syndromen.
• Ontwikkelingspsychologie – meer belangstelling voor het verloop van de
ontwikkeling van kinderen. Meer oog voor ontwikkelingsverschillen en processen,
van individu en omgeving
• Orthopedagogiek – meer aandacht voor opvoeding en onderwijs, kwetsbare
kinderen en gezinnen. Praktijk en wetenschap gaan hand in hand. Opvoedhulp,
handelingsgericht werken, pedagogische klimaat, wat zijn normen en waarden
binnen een cultuur/gezin/school/maatschappij
Theorieën
• Psychodynamische theorie – problemen in de vroege kinderjaren spelen een
belangrijke rol in de problemen die er later zijn. (Freud en dochter Anna)
• Gehechtheidstheorie – aGectieve relatie tussen opvoeder en kinderen (Bowlby),
veilige hechting, ambivalente hechting. Vorm van gehechtheid kan risicofactor zijn of
beschermende factor.
• Leertheorie – bepaald probleemgedrag kan ontlokt worden door bepaalde stimuli
(antecedenten) of kunnen bekrachtigd worden door bepaalde stimuli
(consequenties)
• Systeemtheorie – ecologisch en gezinstherapeutisch
- Ecologisch – Bronfenbrenner, grote cirkels, kind in het midden
- Gezinstherapeutisch – gezin is zelforganiserend systeem met allemaal subsystemen.
Die ook vervormd kunnen zijn zoals bij parentificatie
Integrerende modellen
• Biopsychosociaal model – individueel gedrag wordt bepaald door een veelal aan
factoren, lichamelijk, psychisch, biologisch, sociaal. Hier kan ook weer een complex
evenwicht ontstaan.
• Balansmodel – tussen draaglast en draagkracht. Mate waarin je het kunt dragen.
Hierbij spreek je ook over risicofactoren en beschermende factoren.
Visie op normaliteit – wat is normaal?
• Normaliteit als afwezigheid van stoornissen – geen stoornissen of niet ziek zijn
• Normaliteit als statistisch gegeven – val je binnen de normen is er niks aan de hand,
daarbuiten wel.
• Normaliteit als ideale of gewenste toestand – op basis van normen en culturen
• Normaliteit als succesvolle adaptatie – In welke mate ben je succesvol in het
omgaan met je omgeving en je daarop aan te passen
• Normaliteit als neurodiversiteit – onderkennen van variatie in het type brein
,Kwaliteit van theorievorming
• Practice-based – Wordt in de praktijk gebruikt maar er is nog niet genoeg
theoretische achtergrond of onderzoek.
• Evidence-based – voldoen aan de standaarden van onderzoek maar nog niet genoeg
gebruikt in de praktijk
• Evidence-based assessment + Evidence-based treatment = evidence-based
practice
De orthopedagoog als professional
• Het toepassen van kennis over procedures en methodieken, en kunde – jij in de rol
van therapeut moet het hele proces op een goede manier weten te regisseren
• Met als doel om dat wat gewenst is te realiseren: het normatieve gezichtspunt
• Oorspronkelijk object van de orthopedagogiek: het afwijkende kind
• Doel van het orthopedagogische ingrijpen: het kind helpen bij de maatschappelijke
integratie
Therapiecyclus
• Indicatieanalyse als scharnierpunt – tussen diagnostiek en behandeling, hoe kunnen
we nu deze cliënt met deze problemen het beste helpen?
Indicatieanalyse = input voor advies
Therapiecyclus bestaat uit:
• Planning
• Uitvoering
• Beoordeling van het eGect
Fasen in het hulpverleningsproces à
Orthopedagogiek als handelingswetenschap – De regulatieve cyclus en de specifiek
orthopedagogische invalshoek
Met het onderbrengen van de diagnostische cyclus en therapeutische cyclus krijg je de
regulatieve cyclus. Met de regulatieve cyclus wil je het eGect van hulp evalueren.
• Er wordt gewerkt met een getrapte benadering, wanneer het kan en waar het moet.
Je werkt trapsgewijs en bouwt het steeds verder op.
Orthopedagogisch handelen
Binnen de onderscheiden fasen in het
hulpverleningsproces:
• Beslissingsmomenten inbouwen
(regulatieve cyclus) hulpverlening als
probleemoplossingsproces
• Voortgang bewaken door
onderzoeksmomenten in te bouwen
(empirische subcycli) stapsgewijs de
juistheid van je hypotheses toetsen.
Intergratie cycli à
, Is de hulp die ik heb geboden eGectief geweest of heeft het probleem zichzelf opgelost?
Je probeert iets te vinden om kritisch te reflecteren op je eigen handelen en voor de kans
om te komen tot een goede uitkomst
Fasen van de regulatieve cyclus
• Probleemherkenning – wat is de context van een probleem, welke context speelt
een rol
• Probleemdefiniëring – wat speelt er nu precies, hoe zit dit in elkaar, holistische
theorie, integratief beeld van hoe zit dit in elkaar
• Kiezen van interventie – met wie heb ik te maken, leeftijd, hoe is de belastbaarheid,
draagkracht omgeving, met welke doelen ga je aan de slag, wat is de kosten-
batenanalyse? In adviesgesprek (voorlichting, controleren van werk aan de hand van
de reactie cliënt, overleg over hoe gaan we nu verder, verder concretiseren.
• Planning – maken van behandelplan, vastleggen hoe er op welke manier aan gewerkt
gaat worden.
• Uitvoering interventie – indien van toepassing volgen van protocol, constant bezig
met diagnostiek hoe gaan we het doen, wat is eGectief (Rommen)
• Eindevaluatie
Orthopedagogische invalshoek
• Verschil kind-adolescent
- Afstemmen op ontwikkelingsniveau - bij
heel jonge kinderen moet je op een hele
andere manier communiceren, zo kun je
ook gesprekken moeten voeren
doormiddel van bijvoorbeeld spel.
• Kind nog afhankelijk van anderen – je
hebt onlosmakend te maken met de
ouders, je moet dus zorgen dat het
systeem ook mee veranderd, in een
soort driehoek
- Therapeutische alliantie – met elkaar
overeenstemmen en blijven
communiceren
• Ethische kwesties – wie is er nu
eigenlijk de cliënt? Of wat als een 7-
jarige zich verzet? In hoeverre ga je een
kind dan dwingen? In hoeverre kan een
kind meebeslissen? Vertrouwelijkheid
en inhoeverre moet je hier iets mee?
Overzicht van behandelingsperspectieven
Systematisch model
• Visie/mensbeeld en etiologie probleemgedrag
- Functioneren gezin – het gezin dysfunctioneert, er zijn verstoorde relaties en het gedrag
van het kind representeert die dysfunctionele relaties.
psychosociale problemen, leerproblemen en
ontwikkelingsproblemen
Inhoudsopgave
Week 1 – (Ortho)pedagogiek & behandelingsperspectieven ................................... 2
Hoorcollege 1 – Orthopedagogiek als handelingswetenschap &
behandelingsperspectieven .........................................................................................2
Week 2 – Leertheoretisch kader ............................................................................ 8
Hoorcollege 2: Leertheoretisch kader als behandelingsperspectief ...............................8
Week 3 – Cognitieve gedragstherapie .................................................................. 17
Hoorcollege 3: Cognitieve gedragstherapie nader uitgewerkt ....................................... 17
Week 4 – Interventie-onderzoek ......................................................................... 25
Hoorcollege 4: interventieonderzoek .......................................................................... 25
Week 5 – Leerlingenzorg ..................................................................................... 33
Hoorcollege 5: Behandeling en interventies in het werkveld leerlingenzorg ................... 33
Week 6 – Protocollair vs. Modulair ...................................................................... 39
Hoorcollege 6: Protocollair, transdiagnostisch of modulair werken? ............................. 39
Week 7 – Gehandicaptenzorg ............................................................................. 49
Hoorcollege 7: Gehandicaptenzorg ............................................................................. 49
Week 8 – Gezinsbehandeling .............................................................................. 56
Hoorcollege 8: Gezin als focus .................................................................................... 56
, Week 1 – (Ortho)pedagogiek & behandelingsperspectieven
Hoorcollege 1 – Orthopedagogiek als handelingswetenschap &
behandelingsperspectieven
Orthopedagogiek als handelingswetenschap
Disciplines
• Psychiatrie (biomedisch) – van oorsprong gericht op onderkennen van
psychopathologie, over symptomen, stoornissen, syndromen.
• Ontwikkelingspsychologie – meer belangstelling voor het verloop van de
ontwikkeling van kinderen. Meer oog voor ontwikkelingsverschillen en processen,
van individu en omgeving
• Orthopedagogiek – meer aandacht voor opvoeding en onderwijs, kwetsbare
kinderen en gezinnen. Praktijk en wetenschap gaan hand in hand. Opvoedhulp,
handelingsgericht werken, pedagogische klimaat, wat zijn normen en waarden
binnen een cultuur/gezin/school/maatschappij
Theorieën
• Psychodynamische theorie – problemen in de vroege kinderjaren spelen een
belangrijke rol in de problemen die er later zijn. (Freud en dochter Anna)
• Gehechtheidstheorie – aGectieve relatie tussen opvoeder en kinderen (Bowlby),
veilige hechting, ambivalente hechting. Vorm van gehechtheid kan risicofactor zijn of
beschermende factor.
• Leertheorie – bepaald probleemgedrag kan ontlokt worden door bepaalde stimuli
(antecedenten) of kunnen bekrachtigd worden door bepaalde stimuli
(consequenties)
• Systeemtheorie – ecologisch en gezinstherapeutisch
- Ecologisch – Bronfenbrenner, grote cirkels, kind in het midden
- Gezinstherapeutisch – gezin is zelforganiserend systeem met allemaal subsystemen.
Die ook vervormd kunnen zijn zoals bij parentificatie
Integrerende modellen
• Biopsychosociaal model – individueel gedrag wordt bepaald door een veelal aan
factoren, lichamelijk, psychisch, biologisch, sociaal. Hier kan ook weer een complex
evenwicht ontstaan.
• Balansmodel – tussen draaglast en draagkracht. Mate waarin je het kunt dragen.
Hierbij spreek je ook over risicofactoren en beschermende factoren.
Visie op normaliteit – wat is normaal?
• Normaliteit als afwezigheid van stoornissen – geen stoornissen of niet ziek zijn
• Normaliteit als statistisch gegeven – val je binnen de normen is er niks aan de hand,
daarbuiten wel.
• Normaliteit als ideale of gewenste toestand – op basis van normen en culturen
• Normaliteit als succesvolle adaptatie – In welke mate ben je succesvol in het
omgaan met je omgeving en je daarop aan te passen
• Normaliteit als neurodiversiteit – onderkennen van variatie in het type brein
,Kwaliteit van theorievorming
• Practice-based – Wordt in de praktijk gebruikt maar er is nog niet genoeg
theoretische achtergrond of onderzoek.
• Evidence-based – voldoen aan de standaarden van onderzoek maar nog niet genoeg
gebruikt in de praktijk
• Evidence-based assessment + Evidence-based treatment = evidence-based
practice
De orthopedagoog als professional
• Het toepassen van kennis over procedures en methodieken, en kunde – jij in de rol
van therapeut moet het hele proces op een goede manier weten te regisseren
• Met als doel om dat wat gewenst is te realiseren: het normatieve gezichtspunt
• Oorspronkelijk object van de orthopedagogiek: het afwijkende kind
• Doel van het orthopedagogische ingrijpen: het kind helpen bij de maatschappelijke
integratie
Therapiecyclus
• Indicatieanalyse als scharnierpunt – tussen diagnostiek en behandeling, hoe kunnen
we nu deze cliënt met deze problemen het beste helpen?
Indicatieanalyse = input voor advies
Therapiecyclus bestaat uit:
• Planning
• Uitvoering
• Beoordeling van het eGect
Fasen in het hulpverleningsproces à
Orthopedagogiek als handelingswetenschap – De regulatieve cyclus en de specifiek
orthopedagogische invalshoek
Met het onderbrengen van de diagnostische cyclus en therapeutische cyclus krijg je de
regulatieve cyclus. Met de regulatieve cyclus wil je het eGect van hulp evalueren.
• Er wordt gewerkt met een getrapte benadering, wanneer het kan en waar het moet.
Je werkt trapsgewijs en bouwt het steeds verder op.
Orthopedagogisch handelen
Binnen de onderscheiden fasen in het
hulpverleningsproces:
• Beslissingsmomenten inbouwen
(regulatieve cyclus) hulpverlening als
probleemoplossingsproces
• Voortgang bewaken door
onderzoeksmomenten in te bouwen
(empirische subcycli) stapsgewijs de
juistheid van je hypotheses toetsen.
Intergratie cycli à
, Is de hulp die ik heb geboden eGectief geweest of heeft het probleem zichzelf opgelost?
Je probeert iets te vinden om kritisch te reflecteren op je eigen handelen en voor de kans
om te komen tot een goede uitkomst
Fasen van de regulatieve cyclus
• Probleemherkenning – wat is de context van een probleem, welke context speelt
een rol
• Probleemdefiniëring – wat speelt er nu precies, hoe zit dit in elkaar, holistische
theorie, integratief beeld van hoe zit dit in elkaar
• Kiezen van interventie – met wie heb ik te maken, leeftijd, hoe is de belastbaarheid,
draagkracht omgeving, met welke doelen ga je aan de slag, wat is de kosten-
batenanalyse? In adviesgesprek (voorlichting, controleren van werk aan de hand van
de reactie cliënt, overleg over hoe gaan we nu verder, verder concretiseren.
• Planning – maken van behandelplan, vastleggen hoe er op welke manier aan gewerkt
gaat worden.
• Uitvoering interventie – indien van toepassing volgen van protocol, constant bezig
met diagnostiek hoe gaan we het doen, wat is eGectief (Rommen)
• Eindevaluatie
Orthopedagogische invalshoek
• Verschil kind-adolescent
- Afstemmen op ontwikkelingsniveau - bij
heel jonge kinderen moet je op een hele
andere manier communiceren, zo kun je
ook gesprekken moeten voeren
doormiddel van bijvoorbeeld spel.
• Kind nog afhankelijk van anderen – je
hebt onlosmakend te maken met de
ouders, je moet dus zorgen dat het
systeem ook mee veranderd, in een
soort driehoek
- Therapeutische alliantie – met elkaar
overeenstemmen en blijven
communiceren
• Ethische kwesties – wie is er nu
eigenlijk de cliënt? Of wat als een 7-
jarige zich verzet? In hoeverre ga je een
kind dan dwingen? In hoeverre kan een
kind meebeslissen? Vertrouwelijkheid
en inhoeverre moet je hier iets mee?
Overzicht van behandelingsperspectieven
Systematisch model
• Visie/mensbeeld en etiologie probleemgedrag
- Functioneren gezin – het gezin dysfunctioneert, er zijn verstoorde relaties en het gedrag
van het kind representeert die dysfunctionele relaties.
