Samenvatting handboek jeugdhulpverlening
Hoofdstuk 2 leerstoornis
Leerstoornissen verwijst naar problemen met leren. Leren in de ruime
betekenis van het wordt houdt in dat we ons nieuwe vaardigheden,
gedragingen of kennis eigen maken. Of en hoe we leren, is het gevolg van
een samenspel tussen mogelijkheden van de persoon en het aanbod van
de omgeving.
Kinderen met een leerstoornis hebben opvallende problemen met leren.
Het gaat dan om het leren van schoolse vaardigheden.
Je kan leerproblemen ordenen gebaseerd op de schoolse vaardigheid waar
het probleem zich voordoet, zoals leesproblemen of rekenproblemen.
Leerstoornissen verwijst echter naar het indelen van de vermoedelijke
oorzaken. Primaire leerproblemen zijn het gevolg van specifieke
problemen die zich manifesteren in het leren van schoolse vaardigheden
zelf zonder dat in principe andere gebieden vertraagd hoeven zijn.
Secundaire leerproblemen zijn het gevolg van omstandigheden buiten
het kind zelf dat het leren ook in bredere zin negatief beïnvloed. Als de
omgevingsfactoren/probleem er niet zou zijn, zouden er ook geen
leerproblemen zijn.
Het discrepantiecriterium verwijst naar een verschil tussen schoolse
vaardigheden en de verwachting op basis van intelligentie. IQ is echter
geen goede maat voor verwacht schoolsucces, dus inmiddels wordt voor
het classificeren vervangen door een combinatie van 3 criteria:
- Achterstandscriterium: wanneer er sprake is van een ernstige
achterstand in schoolse vaardigheden.
- Hardnekkigheidscriterium: de achterstand moet ook hardnekkig
of instructie-ongevoelig zijn. Dus dat er bij veel instructie en
oefening onvoldoende resultaten hebben. Je kan dit meten aan de
hand van het response-to-instruction/intervention model die
meet op 3 niveaus: instructie en oefening in de klas, geprotocolleerd
aanbod van differentiatie en individuele hulp. Volgens DSM-V moeten
problemen gedurende ten minste 6 maanden persisteren.
- Exclusiviteitscriterium: als primaire leerstoornissen op zichzelf
staan, moeten andere oorzaken uitgesloten worden.
Men maakt onderscheid tussen leesstoornis (dyslexie), spellingsstoornis
(dysorthografie) en rekenstoornis (dyscalculie). Dysorthografie valt
inmiddels samen met dyslexie en dyscalculie kan je onderverdelen in het
procedurele- en geheugentype.
De prevalentie van leerstoornissen over alle domeinen wordt in de DSM-V
geschat tussen de 5-15% bij kinderen en jongeren in de schoolleeftijd en
4% bij volwassenen. Dyslexie is rond de 3%/5 tot 10% en dyscalculie rond
de 2%/7%/8%.
Ernstige lees-, spelling- en rekenproblemen komen heel vaak samen voor.
Kinderen met leerstoornis krijgen niet specifieke gedrags- en emotionele
problemen. Wel is gebleken dat bepaalde gedrags- en emotionele
problemen vaker samengaan met een leerstoornis, namelijk de
aandachtstekortstoornis met hyperactief gedrag (ADHD) en depressie. Met
,ADHD zijn de overlapscijfers 25-40%. Ook worden deze kinderen vaker
geconfronteerd met coördinatieontwikkelingsstoornissen. Ook bestaat er
comorbiditeit tussen dyslexie en specifieke taalontwikkelingsstoornissen
met cijfers tussen 12.5 tot 80%. Het gaat hier om taalproblemen die niet
te verklaren zijn vanuit zintuigelijke, cognitieve, neurologische of
psychosociale problemen.
Oorzaken van leerstoornis
- Genetische benadering: leerstoornissen komen vaak voor bij
diverse leden van dezelfde familie. Uit stamboomonderzoek,
adoptiestudies en tweelingstudies blijkt dat dyslexie een hoge
erfelijkheidsgraad heeft, met ongeveer 50%. De overerfbaarheid van
dyscalculie ligt rond de 60%.
- Neuro(psycho)logische benadering: leerstoornissen zijn een
gevolg van tekorten in sommige neuropsychologische vaardigheden.
Bij mensen met dyslexie zijn er duidelijke verschillen in het neuraal
leesnetwerk. Ook is er een disconnectie tussen de hersenzones.
- Cognitieve benadering: hier bestaan er 2 invalshoeken. De eerste
neemt de ontwikkeling van cognitieve vaardigheden als vertrekpunt
en waarbij vaardigheden in een vaste volgorde
worden verworven: basisfunctiemodel. Volgens
dit model zijn leerstoornissen het gevolg van een
gebrekkige ontwikkeling van de basisfuncties:
sensomotorisch, visuele perceptie en auditieve
perceptie. Tegenwoordig is dit achterhaald. De
tweede invalshoek is de
informatieverwerkingstheorie, wat leren als
verwerkingsproces ziet waarbij informatie uit de
omgeving gebruikt en verwerkt wordt om nieuwe
kennis op te doen of vaardigheden te verwerven.
Tegelijkertijd wordt lezen, spellen of rekenen ook
beschouwd als een vorm van
informatieverwerking. Zo ziet het model eruit:
Veel voorkomende vormen van diagnostiek zijn het classificerende
onderzoek, verklarende onderzoek en het handelingsgerichte onderzoek:
- Classificerende onderzoek: doel om een bepaal probleem te
kunnen onderkennen als behorend tot 1 of ander type. Bijvoorbeeld
of de eigenschappen van dyslexie van toepassing zijn of niet.
- Verklarende diagnostiek: erop gericht om aanwijzingen te vinden
die tot de bepaling van de oorzaak van de leerstoornis kunnen leiden
- Handelingsgerichte diagnostiek: gericht op beslissingen over
behandelingen te ondersteunen. Dit kent verschillende niveaus:
taakniveau en procesonderzoek. Er wordt gestart op taakniveau, dit
is niveaubepaling, lees-, spelling- of rekengedrag, hypothesen
opstellen, oplossingsstrategie. Ook is zicht op probleemgeschiedenis
van belang. Als dit niet genoeg oplevert kan je diagnostiek
onderzoek uitbreiden naar meer algemene cognitieve processen die
van invloed kunnen zijn op het ontstaan of op de instandhouding van
het probleem.
, Leerproblemen moeten ook als opvoedingsproblemen beschouwd
worden.
Bij behandeling is pedagogische begeleiding van gezin en school
essentieel onderdeel van goede hulpverlening, het vergt een specifieke en
gerichte aanpak met een taakgerichte benadering en neuropsychologische
behandelingen. Je hebt directe instructie en strategie-instructie, waarbij
een handelingsplan wordt opgesteld. Directe instructie kenmerkt zich door
de leerinhoud te splitsen in deelstappen die ingeoefend worden. Strategie-
instructie legt de nadruk op aanleren van oplossingsstrategieën en de
verantwoording ervan.
Hoofdstuk 3 verstandelijke beperking
Een verstandelijke beperking is een stoornis die ontstaat tijdens de
ontwikkelingsperiode en die zowel beperkingen in het intellectuele
functioneren omvat als beperkingen in het adaptieve functioneren op
conceptueel, sociaal en praktisch vlak. Er kunnen hierbij 3 kernelementen
onderscheiden worden:
- Significante beperkingen in het intellectuele functioneren. Het
verwijst naar hogere cognitieve vaardigheden, zoals problemen
oplossen of plannen.
- Significante beperkingen in de adaptieve vaardigheden. Het is
een verzamelbegrip voor 3 groepen van vaardigheden om in het
dagelijks leven te kunnen functioneren: conceptuele, sociale en
praktische vaardigheden.
- Intellectuele beperkingen en beperkingen in adaptief gedrag
moeten duidelijk worden tijdens de ontwikkelingsperiode. Dit is de
periode van geboorte tot 18. Daarom wordt verstandelijke beperking
beschouwd als ontwikkelingsstoornis.
Het beperkte functioneren vindt altijd plaats in interactie met de
omgeving. Het ICF-kader beschrijft het menselijk functioneren daarbij
vanuit 3 perspectieven
1. De mens als organisch, met eventuele stoornissen en afwijkingen
2. Het menselijk handelen, met eventuele beperkingen in uitvoeren
van activiteiten
3. Deelname aan samenleving, met eventuele problemen in
participatie.
Algemene prevalentie van 1 tot 3% van de algemene populatie. De
prevalentie van verstandelijke beperking is het hoogst tijdens de
schoolleeftijd. Armoede en een lage socio-economische status
verdubbelen het risico op een verstandelijke beperking.
De oorzaak van een verstandelijke beperking is nog vaak onzeker of
onbekend. Er zijn veel factoren die vaak in combinatie met elkaar
interveren. Er zijn 2 dimensie: aard van de factor en het moment waarop
de factor invloed heeft. Op basis van de aard van de factor maakt men
onderscheid tussen biologische, sociale, gedrags- en opvoedingsfactoren.
Op basis van het moment waarop een factor invloed heeft, maak je
onderscheid tussen prenatale, perinatale en postnatale factoren.
Hoofdstuk 2 leerstoornis
Leerstoornissen verwijst naar problemen met leren. Leren in de ruime
betekenis van het wordt houdt in dat we ons nieuwe vaardigheden,
gedragingen of kennis eigen maken. Of en hoe we leren, is het gevolg van
een samenspel tussen mogelijkheden van de persoon en het aanbod van
de omgeving.
Kinderen met een leerstoornis hebben opvallende problemen met leren.
Het gaat dan om het leren van schoolse vaardigheden.
Je kan leerproblemen ordenen gebaseerd op de schoolse vaardigheid waar
het probleem zich voordoet, zoals leesproblemen of rekenproblemen.
Leerstoornissen verwijst echter naar het indelen van de vermoedelijke
oorzaken. Primaire leerproblemen zijn het gevolg van specifieke
problemen die zich manifesteren in het leren van schoolse vaardigheden
zelf zonder dat in principe andere gebieden vertraagd hoeven zijn.
Secundaire leerproblemen zijn het gevolg van omstandigheden buiten
het kind zelf dat het leren ook in bredere zin negatief beïnvloed. Als de
omgevingsfactoren/probleem er niet zou zijn, zouden er ook geen
leerproblemen zijn.
Het discrepantiecriterium verwijst naar een verschil tussen schoolse
vaardigheden en de verwachting op basis van intelligentie. IQ is echter
geen goede maat voor verwacht schoolsucces, dus inmiddels wordt voor
het classificeren vervangen door een combinatie van 3 criteria:
- Achterstandscriterium: wanneer er sprake is van een ernstige
achterstand in schoolse vaardigheden.
- Hardnekkigheidscriterium: de achterstand moet ook hardnekkig
of instructie-ongevoelig zijn. Dus dat er bij veel instructie en
oefening onvoldoende resultaten hebben. Je kan dit meten aan de
hand van het response-to-instruction/intervention model die
meet op 3 niveaus: instructie en oefening in de klas, geprotocolleerd
aanbod van differentiatie en individuele hulp. Volgens DSM-V moeten
problemen gedurende ten minste 6 maanden persisteren.
- Exclusiviteitscriterium: als primaire leerstoornissen op zichzelf
staan, moeten andere oorzaken uitgesloten worden.
Men maakt onderscheid tussen leesstoornis (dyslexie), spellingsstoornis
(dysorthografie) en rekenstoornis (dyscalculie). Dysorthografie valt
inmiddels samen met dyslexie en dyscalculie kan je onderverdelen in het
procedurele- en geheugentype.
De prevalentie van leerstoornissen over alle domeinen wordt in de DSM-V
geschat tussen de 5-15% bij kinderen en jongeren in de schoolleeftijd en
4% bij volwassenen. Dyslexie is rond de 3%/5 tot 10% en dyscalculie rond
de 2%/7%/8%.
Ernstige lees-, spelling- en rekenproblemen komen heel vaak samen voor.
Kinderen met leerstoornis krijgen niet specifieke gedrags- en emotionele
problemen. Wel is gebleken dat bepaalde gedrags- en emotionele
problemen vaker samengaan met een leerstoornis, namelijk de
aandachtstekortstoornis met hyperactief gedrag (ADHD) en depressie. Met
,ADHD zijn de overlapscijfers 25-40%. Ook worden deze kinderen vaker
geconfronteerd met coördinatieontwikkelingsstoornissen. Ook bestaat er
comorbiditeit tussen dyslexie en specifieke taalontwikkelingsstoornissen
met cijfers tussen 12.5 tot 80%. Het gaat hier om taalproblemen die niet
te verklaren zijn vanuit zintuigelijke, cognitieve, neurologische of
psychosociale problemen.
Oorzaken van leerstoornis
- Genetische benadering: leerstoornissen komen vaak voor bij
diverse leden van dezelfde familie. Uit stamboomonderzoek,
adoptiestudies en tweelingstudies blijkt dat dyslexie een hoge
erfelijkheidsgraad heeft, met ongeveer 50%. De overerfbaarheid van
dyscalculie ligt rond de 60%.
- Neuro(psycho)logische benadering: leerstoornissen zijn een
gevolg van tekorten in sommige neuropsychologische vaardigheden.
Bij mensen met dyslexie zijn er duidelijke verschillen in het neuraal
leesnetwerk. Ook is er een disconnectie tussen de hersenzones.
- Cognitieve benadering: hier bestaan er 2 invalshoeken. De eerste
neemt de ontwikkeling van cognitieve vaardigheden als vertrekpunt
en waarbij vaardigheden in een vaste volgorde
worden verworven: basisfunctiemodel. Volgens
dit model zijn leerstoornissen het gevolg van een
gebrekkige ontwikkeling van de basisfuncties:
sensomotorisch, visuele perceptie en auditieve
perceptie. Tegenwoordig is dit achterhaald. De
tweede invalshoek is de
informatieverwerkingstheorie, wat leren als
verwerkingsproces ziet waarbij informatie uit de
omgeving gebruikt en verwerkt wordt om nieuwe
kennis op te doen of vaardigheden te verwerven.
Tegelijkertijd wordt lezen, spellen of rekenen ook
beschouwd als een vorm van
informatieverwerking. Zo ziet het model eruit:
Veel voorkomende vormen van diagnostiek zijn het classificerende
onderzoek, verklarende onderzoek en het handelingsgerichte onderzoek:
- Classificerende onderzoek: doel om een bepaal probleem te
kunnen onderkennen als behorend tot 1 of ander type. Bijvoorbeeld
of de eigenschappen van dyslexie van toepassing zijn of niet.
- Verklarende diagnostiek: erop gericht om aanwijzingen te vinden
die tot de bepaling van de oorzaak van de leerstoornis kunnen leiden
- Handelingsgerichte diagnostiek: gericht op beslissingen over
behandelingen te ondersteunen. Dit kent verschillende niveaus:
taakniveau en procesonderzoek. Er wordt gestart op taakniveau, dit
is niveaubepaling, lees-, spelling- of rekengedrag, hypothesen
opstellen, oplossingsstrategie. Ook is zicht op probleemgeschiedenis
van belang. Als dit niet genoeg oplevert kan je diagnostiek
onderzoek uitbreiden naar meer algemene cognitieve processen die
van invloed kunnen zijn op het ontstaan of op de instandhouding van
het probleem.
, Leerproblemen moeten ook als opvoedingsproblemen beschouwd
worden.
Bij behandeling is pedagogische begeleiding van gezin en school
essentieel onderdeel van goede hulpverlening, het vergt een specifieke en
gerichte aanpak met een taakgerichte benadering en neuropsychologische
behandelingen. Je hebt directe instructie en strategie-instructie, waarbij
een handelingsplan wordt opgesteld. Directe instructie kenmerkt zich door
de leerinhoud te splitsen in deelstappen die ingeoefend worden. Strategie-
instructie legt de nadruk op aanleren van oplossingsstrategieën en de
verantwoording ervan.
Hoofdstuk 3 verstandelijke beperking
Een verstandelijke beperking is een stoornis die ontstaat tijdens de
ontwikkelingsperiode en die zowel beperkingen in het intellectuele
functioneren omvat als beperkingen in het adaptieve functioneren op
conceptueel, sociaal en praktisch vlak. Er kunnen hierbij 3 kernelementen
onderscheiden worden:
- Significante beperkingen in het intellectuele functioneren. Het
verwijst naar hogere cognitieve vaardigheden, zoals problemen
oplossen of plannen.
- Significante beperkingen in de adaptieve vaardigheden. Het is
een verzamelbegrip voor 3 groepen van vaardigheden om in het
dagelijks leven te kunnen functioneren: conceptuele, sociale en
praktische vaardigheden.
- Intellectuele beperkingen en beperkingen in adaptief gedrag
moeten duidelijk worden tijdens de ontwikkelingsperiode. Dit is de
periode van geboorte tot 18. Daarom wordt verstandelijke beperking
beschouwd als ontwikkelingsstoornis.
Het beperkte functioneren vindt altijd plaats in interactie met de
omgeving. Het ICF-kader beschrijft het menselijk functioneren daarbij
vanuit 3 perspectieven
1. De mens als organisch, met eventuele stoornissen en afwijkingen
2. Het menselijk handelen, met eventuele beperkingen in uitvoeren
van activiteiten
3. Deelname aan samenleving, met eventuele problemen in
participatie.
Algemene prevalentie van 1 tot 3% van de algemene populatie. De
prevalentie van verstandelijke beperking is het hoogst tijdens de
schoolleeftijd. Armoede en een lage socio-economische status
verdubbelen het risico op een verstandelijke beperking.
De oorzaak van een verstandelijke beperking is nog vaak onzeker of
onbekend. Er zijn veel factoren die vaak in combinatie met elkaar
interveren. Er zijn 2 dimensie: aard van de factor en het moment waarop
de factor invloed heeft. Op basis van de aard van de factor maakt men
onderscheid tussen biologische, sociale, gedrags- en opvoedingsfactoren.
Op basis van het moment waarop een factor invloed heeft, maak je
onderscheid tussen prenatale, perinatale en postnatale factoren.
