Staatsrecht 2 | Literatuur- en Jurisprudentiebundel
Hoofdlijnen verplichte teksten
I. Algemene bepaling in de Grondwet: Wet van 9 maart 2018 (overwegingswet), memorie van
toelichting Overwegingswet, Wet van 6 juli 2022...............................................................................2
II. Refah Partisi t. Turkije......................................................................................................................3
III. Wetsvoorstel Wet op de politieke partijen (art. 108); Advies Raad van State (partijverbod)..... 4
IV. Scoppola t. Italië..............................................................................................................................6
V. Voorlichting Raad van State inzake toezicht op fracties en individuele politici........................... 6
VI. Kamerlid, Kamerfractie en politieke partij (Gündogan/Volt)........................................................ 8
VII. De verkenningsfase in de kabinetsformatie.................................................................................9
VIII. Advies Raad van State inzake ministeriële verantwoordelijkheid............................................10
IX. Delegatie van regelgevende bevoegdheid in Nederland: tijd voor herbezinning...................... 12
X. Memorie van toelichting wetsvoorstel bevoegdheid Eerste Kamer om wetsvoorstellen te
wijzigen en terug te zenden naar de Eerste Kamer..........................................................................13
XI. Harmonisatiewet-arrest................................................................................................................14
XII. Faunabescherming Fryslân......................................................................................................... 15
XIII. Hoofdlijnenbrief constitutionele toetsing..................................................................................16
XIV. Vuurwerkverbod Hilversum........................................................................................................ 18
XV. Besluit van 29 november 2021 tot vernietiging van het besluit van de Gemeenteraad van de
gemeente Westland strekkende tot intrekking van het Plan van Scholen basisonderwijs
2021-2024...........................................................................................................................................19
XVI. Club Actieve Niet-rokers.............................................................................................................20
XVII. ‘Er is een Staten-Generaal van het Koninkrijk.......................................................................... 21
XVIII. Urgenda.....................................................................................................................................24
XIX. Ensuring Constitutional Efficacy (uitgebreider i.v.m. belangrijke tekst)................................. 25
XX. Grenzen aan het parlementaire debat........................................................................................31
1
, WEEK 1: DEMOCRATIE, RECHTSSTAAT EN MENSENRECHTEN
I.Algemene bepaling in de Grondwet: Wet van 9 maart 2018 (overwegingswet), memorie
van toelichting Overwegingswet, Wet van 6 juli 2022
Algemene bepaling – Wet van 2018
Inhoud
● Grondwetswijziging om een algemene bepaling toe te voegen aan de grondwet.
● “De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat”
Hoe verhoudt de wet van 2018 zicht tot de wet van 2022
● De wet van 2018 is de eerste lezing voor de herziening van de Grondwet:
○ Art. 137 Gw:
■ Art. 137 lid 1 Gw: “in overweging nemen” → overwegingswet. Dit betreft
de eerste lezing. Tijdens de eerste lezing wordt er met gewone
meerderheid besloten.
■ Art. 137 lid 3 Gw: TK in nieuwe samenstelling moet beslissen over de wet.
Tenminste ⅔ meerderheid.
● Tijdens de tweede lezing kan je niet amenderen.
Memorie van toelichting
● Waarborgfunctie: door onderwerpen expliciet te noemen, worden ze beter gewaarborgd.
● Internationale functie: aangezien verschillende internationale organisaties/andere
landen ook een dergelijke bepaling opgenomen hebben in de Grondwet, wil Nederland
hier beter bij aansluiten.
● Componenten van de rechtsstaat:
1. Legaliteitsbeginsel: machtsuitoefening mag door de overheid alleen plaatsvinden
op grond van een wet en binnen de door het recht getrokken grenzen.
a. Negatief v. positief overheidsoptreden.
2. Machtenscheiding: de drie categorieën van overheidsmacht worden uitgeoefend
door drie onderscheiden machten.
a. In Nederland niet zuiver; meer een checks & balances systeem.
3. Onafhankelijkheid van rechtspraak
a. Vastgelegd in de Gw (art. 117 Gw)
4. De bescherming van grond- en mensenrechten
a. Opgenomen in de Gw.
● Wat is het nu van de algemene bepaling:
1. Waarborgfunctie
2. Normatieve functie: de bepaling is niet alleen declaratoir → normatieve functie.
a. De bepaling wijst vooruit naar de artikelen die volgen.
3. Interpretatie: alle artikelen van de Gw moeten gelezen worden in het licht van de
algemene bepaling.
4. Juridisch?: feitelijk geen juridische verandering.
2
, ● Verhouding wetgever en rechter
○ De rechter zal de algemene bepaling niet interpreteren krachtens het
toetsingsverbod (art. 120 Gw).
○ De Grondwetgever moet de algemene bepaling wel interpreteren; uitgevaardigde
wetgeving mag niet in strijd zijn met de grondwet.
○ → Geen veranderingen in de verhouding tussen wetgever en rechter.
Algemene bepaling – Wet van 2022
● Tweede lezing:
○ Na de eerste lezing moet de Tweede Kamer ontbonden worden. De Eerste Kamer
hoeft niet ontbonden te worden omdat er geen sprake is van rechtstreekse
vertegenwoordiging. De wet van 2022 vormt de tweede lezing, waarin het
wetsvoorstel opnieuw wordt behandeld volgens de wetsprocedure (art. 82-88
Gw).
II. Refah Partisi t. Turkije
Feiten
● Refah Partisi (de Welvaartspartij) was een islamitische politieke partij in Turkije.
● De partij werd verboden door het Turkse Constitutionele Hof:
○ Plannen om een op de sharia gebaseerd rechtssysteem in te voeren. Dit is niet
verenigbaar met democratische principes.
● Partijleden klaagden Turkije aan bij het EHRM wegens schending van art. 11 EVRM.
Rechtsvraag:
● Of de ontbinding van de Refah Partisi (Welzijnspartij) in Turkije een schending was van
Artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), dat de
vrijheid van vergadering en vereniging waarborgt.
● Geoorloofde beperking:
○ Bij een wet voorzien (prescribed by law);
○ Legitiem doel (legitimate aim);
○ Noodzakelijk in een democratische samenleving (necessary in a democratic
society).
■ Belangenafweging.
Democratie en godsdienst
● Democratie: “The Court considers that there can be no democracy without pluralism”
○ Dit betekent dat een staat alleen als democratisch kan worden beschouwd als de
bevolking vrijheid heeft om verschillende opvattingen te hebben over hoe de
staat moet worden geregeld. Pluralisme (het accepteren van verschillende
meningen) is dus essentieel voor een democratie.
○ Verhouding democratie en godsdienst
3
, ■ Vrijheid houdt in dat je zelf de keuze mag maken of je gelovig bent en
welk geloof je aanhangt.
Rechtsregel
● Het verbieden van een politieke partij kan gerechtvaardigd zijn als deze partij een
bedreiging vormt voor de democratie en de fundamentele waarden van het EVRM.
● Politieke partijen mogen pleiten voor verandering in het staatsbestel, maar zij mogen de
democratie niet in gevaar brengen.
● Een partij die een pluralistisch democratisch systeem wil vervangen door een
theocratisch regime, waarbij geweld of dwang gebruikt mag worden, kan verboden
worden (zonder dat het in strijd is met art. 11 EVRM).
● Pressing social need:
○ Dit criterium wordt gebruikt om te beoordelen of de beperking niet alleen nuttig
of wenselijk, maar ook echt noodzakelijk is in een democratische samenleving.
○ De staat moet aantonen dat er een reëel en actueel gevaar bestaat voor de
democratische orde, en dat het verbod een passende reactie is op deze dreiging
■ Voldaan aan de volgende punten:
1. Plausibel bewijs dat het risico voor de democratie voldoende
dreigend is.
2. De gedragingen en uitlatingen van de leiders en leden van de
politieke partij representatief zijn voor de partij als geheel.
3. De gedragingen en uitlatingen die aan de partij toe te rekenen zijn
een geheel vormen die een helder beeld schetst van een
maatschappij die onverenigbaar is met het concept van
democratie.
III.
Wetsvoorstel Wet op de politieke partijen (art. 108); Advies Raad van State
(partijverbod)
Art. 2:20 BW
● Een politieke partij kan volgens de oude regeling van art. 2:20 BW verboden worden als
de werkzaamheden in strijd zijn met de openbare orde.
● Door de rechtbank op het verzoek van het OM.
● Politieke partijen zijn verenigingen → rechtspersonen (valt daarom binnen de reikwijdte
van dit artikel).
Art. 108 Wet op de politieke partijen
● De voorwaarden waaraan moeten worden voldaan is dat op verzoek van de
procureur-generaal bij en door de Hoge Raad de politieke partij ontbindt en verboden
verklaard indien de vereniging door haar doelstelling of werkzaamheden een
daadwerkelijke en ernstige bedreiging vormt voor een of meer grondbeginselen van de
democratische rechtsstaat.
4
Hoofdlijnen verplichte teksten
I. Algemene bepaling in de Grondwet: Wet van 9 maart 2018 (overwegingswet), memorie van
toelichting Overwegingswet, Wet van 6 juli 2022...............................................................................2
II. Refah Partisi t. Turkije......................................................................................................................3
III. Wetsvoorstel Wet op de politieke partijen (art. 108); Advies Raad van State (partijverbod)..... 4
IV. Scoppola t. Italië..............................................................................................................................6
V. Voorlichting Raad van State inzake toezicht op fracties en individuele politici........................... 6
VI. Kamerlid, Kamerfractie en politieke partij (Gündogan/Volt)........................................................ 8
VII. De verkenningsfase in de kabinetsformatie.................................................................................9
VIII. Advies Raad van State inzake ministeriële verantwoordelijkheid............................................10
IX. Delegatie van regelgevende bevoegdheid in Nederland: tijd voor herbezinning...................... 12
X. Memorie van toelichting wetsvoorstel bevoegdheid Eerste Kamer om wetsvoorstellen te
wijzigen en terug te zenden naar de Eerste Kamer..........................................................................13
XI. Harmonisatiewet-arrest................................................................................................................14
XII. Faunabescherming Fryslân......................................................................................................... 15
XIII. Hoofdlijnenbrief constitutionele toetsing..................................................................................16
XIV. Vuurwerkverbod Hilversum........................................................................................................ 18
XV. Besluit van 29 november 2021 tot vernietiging van het besluit van de Gemeenteraad van de
gemeente Westland strekkende tot intrekking van het Plan van Scholen basisonderwijs
2021-2024...........................................................................................................................................19
XVI. Club Actieve Niet-rokers.............................................................................................................20
XVII. ‘Er is een Staten-Generaal van het Koninkrijk.......................................................................... 21
XVIII. Urgenda.....................................................................................................................................24
XIX. Ensuring Constitutional Efficacy (uitgebreider i.v.m. belangrijke tekst)................................. 25
XX. Grenzen aan het parlementaire debat........................................................................................31
1
, WEEK 1: DEMOCRATIE, RECHTSSTAAT EN MENSENRECHTEN
I.Algemene bepaling in de Grondwet: Wet van 9 maart 2018 (overwegingswet), memorie
van toelichting Overwegingswet, Wet van 6 juli 2022
Algemene bepaling – Wet van 2018
Inhoud
● Grondwetswijziging om een algemene bepaling toe te voegen aan de grondwet.
● “De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat”
Hoe verhoudt de wet van 2018 zicht tot de wet van 2022
● De wet van 2018 is de eerste lezing voor de herziening van de Grondwet:
○ Art. 137 Gw:
■ Art. 137 lid 1 Gw: “in overweging nemen” → overwegingswet. Dit betreft
de eerste lezing. Tijdens de eerste lezing wordt er met gewone
meerderheid besloten.
■ Art. 137 lid 3 Gw: TK in nieuwe samenstelling moet beslissen over de wet.
Tenminste ⅔ meerderheid.
● Tijdens de tweede lezing kan je niet amenderen.
Memorie van toelichting
● Waarborgfunctie: door onderwerpen expliciet te noemen, worden ze beter gewaarborgd.
● Internationale functie: aangezien verschillende internationale organisaties/andere
landen ook een dergelijke bepaling opgenomen hebben in de Grondwet, wil Nederland
hier beter bij aansluiten.
● Componenten van de rechtsstaat:
1. Legaliteitsbeginsel: machtsuitoefening mag door de overheid alleen plaatsvinden
op grond van een wet en binnen de door het recht getrokken grenzen.
a. Negatief v. positief overheidsoptreden.
2. Machtenscheiding: de drie categorieën van overheidsmacht worden uitgeoefend
door drie onderscheiden machten.
a. In Nederland niet zuiver; meer een checks & balances systeem.
3. Onafhankelijkheid van rechtspraak
a. Vastgelegd in de Gw (art. 117 Gw)
4. De bescherming van grond- en mensenrechten
a. Opgenomen in de Gw.
● Wat is het nu van de algemene bepaling:
1. Waarborgfunctie
2. Normatieve functie: de bepaling is niet alleen declaratoir → normatieve functie.
a. De bepaling wijst vooruit naar de artikelen die volgen.
3. Interpretatie: alle artikelen van de Gw moeten gelezen worden in het licht van de
algemene bepaling.
4. Juridisch?: feitelijk geen juridische verandering.
2
, ● Verhouding wetgever en rechter
○ De rechter zal de algemene bepaling niet interpreteren krachtens het
toetsingsverbod (art. 120 Gw).
○ De Grondwetgever moet de algemene bepaling wel interpreteren; uitgevaardigde
wetgeving mag niet in strijd zijn met de grondwet.
○ → Geen veranderingen in de verhouding tussen wetgever en rechter.
Algemene bepaling – Wet van 2022
● Tweede lezing:
○ Na de eerste lezing moet de Tweede Kamer ontbonden worden. De Eerste Kamer
hoeft niet ontbonden te worden omdat er geen sprake is van rechtstreekse
vertegenwoordiging. De wet van 2022 vormt de tweede lezing, waarin het
wetsvoorstel opnieuw wordt behandeld volgens de wetsprocedure (art. 82-88
Gw).
II. Refah Partisi t. Turkije
Feiten
● Refah Partisi (de Welvaartspartij) was een islamitische politieke partij in Turkije.
● De partij werd verboden door het Turkse Constitutionele Hof:
○ Plannen om een op de sharia gebaseerd rechtssysteem in te voeren. Dit is niet
verenigbaar met democratische principes.
● Partijleden klaagden Turkije aan bij het EHRM wegens schending van art. 11 EVRM.
Rechtsvraag:
● Of de ontbinding van de Refah Partisi (Welzijnspartij) in Turkije een schending was van
Artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), dat de
vrijheid van vergadering en vereniging waarborgt.
● Geoorloofde beperking:
○ Bij een wet voorzien (prescribed by law);
○ Legitiem doel (legitimate aim);
○ Noodzakelijk in een democratische samenleving (necessary in a democratic
society).
■ Belangenafweging.
Democratie en godsdienst
● Democratie: “The Court considers that there can be no democracy without pluralism”
○ Dit betekent dat een staat alleen als democratisch kan worden beschouwd als de
bevolking vrijheid heeft om verschillende opvattingen te hebben over hoe de
staat moet worden geregeld. Pluralisme (het accepteren van verschillende
meningen) is dus essentieel voor een democratie.
○ Verhouding democratie en godsdienst
3
, ■ Vrijheid houdt in dat je zelf de keuze mag maken of je gelovig bent en
welk geloof je aanhangt.
Rechtsregel
● Het verbieden van een politieke partij kan gerechtvaardigd zijn als deze partij een
bedreiging vormt voor de democratie en de fundamentele waarden van het EVRM.
● Politieke partijen mogen pleiten voor verandering in het staatsbestel, maar zij mogen de
democratie niet in gevaar brengen.
● Een partij die een pluralistisch democratisch systeem wil vervangen door een
theocratisch regime, waarbij geweld of dwang gebruikt mag worden, kan verboden
worden (zonder dat het in strijd is met art. 11 EVRM).
● Pressing social need:
○ Dit criterium wordt gebruikt om te beoordelen of de beperking niet alleen nuttig
of wenselijk, maar ook echt noodzakelijk is in een democratische samenleving.
○ De staat moet aantonen dat er een reëel en actueel gevaar bestaat voor de
democratische orde, en dat het verbod een passende reactie is op deze dreiging
■ Voldaan aan de volgende punten:
1. Plausibel bewijs dat het risico voor de democratie voldoende
dreigend is.
2. De gedragingen en uitlatingen van de leiders en leden van de
politieke partij representatief zijn voor de partij als geheel.
3. De gedragingen en uitlatingen die aan de partij toe te rekenen zijn
een geheel vormen die een helder beeld schetst van een
maatschappij die onverenigbaar is met het concept van
democratie.
III.
Wetsvoorstel Wet op de politieke partijen (art. 108); Advies Raad van State
(partijverbod)
Art. 2:20 BW
● Een politieke partij kan volgens de oude regeling van art. 2:20 BW verboden worden als
de werkzaamheden in strijd zijn met de openbare orde.
● Door de rechtbank op het verzoek van het OM.
● Politieke partijen zijn verenigingen → rechtspersonen (valt daarom binnen de reikwijdte
van dit artikel).
Art. 108 Wet op de politieke partijen
● De voorwaarden waaraan moeten worden voldaan is dat op verzoek van de
procureur-generaal bij en door de Hoge Raad de politieke partij ontbindt en verboden
verklaard indien de vereniging door haar doelstelling of werkzaamheden een
daadwerkelijke en ernstige bedreiging vormt voor een of meer grondbeginselen van de
democratische rechtsstaat.
4
