Beste heer Nuijten,
In deze notitie ga ik beoordelen of er geslaagd beroep kan worden gedaan op psychische
overmacht in de zaak van Hicham el M. Dit ga ik doen aan de hand van jurisprudentie, de wet,
de gegevens uit het dossier en de literatuur.
Psychische overmacht
In de zaak van Hicham el M. staat de derde materiële vraag van het rechterlijk beslismodel
centraal.1 Bij de derde vraag wordt er gekeken of de verdachte strafbaar is. Je gaat dan kijken
of er sprake is van een strafuitsluitingsgrond. Bij psychische overmacht is er sprake van een
schulduitsluitingsgrond. Dit haalt de schuld weg bij de verdachte. Wanneer het beroep op
psychische overmacht slaagt, dient dit te leiden tot ontslag van alle rechtsvervolging.
Ontslag van alle rechtsvervolging houdt in dat de rechter besluit dat de verdachte niet
veroordeeld kan worden, hoewel het ten laste gelegde strafbare feit wèl bewezen is.2 Als er
geen geslaagd beroep gedaan kan worden op psychische overmacht, dan zal de verdachte
worden veroordeel.3
De schulduitsluitingsgrond psychische overmacht staat uitgelegd in artikel 40 van het Wetboek
van Strafrecht. In dit artikel wordt de definitie van ‘overmacht’ niet echt duidelijk. Daarom moet
je kijken in de jurisprudentie en de literatuur. Psychische overmacht is een tijdelijke
ontoerekenbaarheid door externe omstandigheden. Het gaat er dus om dat de gedraging niet te
verwijten valt aan de verdachte, omdat hij handelde onder een grote druk die van buitenaf
kwam waar hij geen weerstand tegen kon bieden. De persoon wordt dan gedwongen tot een
strafbaar feit.45Er moet aan twee voorwaarden voldaan zijn om een geslaagd beroep te doen op
psychische overmacht:
- De psychische druk of drang komt van buitenaf
- De persoon kon en behoefde redelijkerwijs geen weerstand bieden
Bij de tweede voorwaarde moet er ook gelet worden op de proportionaliteit en subsidiariteit. Bij
proportionaliteit kijken we of de handeling van de verdachte in verhouding staat tot het gevaar.
Bij subsidiariteit kijk je of de verdachte anders had kunnen en moeten handelen. Iemand kan
alleen een geslaagd beroep doen, als hij er alles aan heeft gedaan om uit de bedreigende
situatie te komen. 67
Tenlastelegging
U wilt van mij weten of er in deze zaak een succesvol beroep gedaan kan worden op
psychische overmacht. Om dit vast te kunnen stellen kijken we eerst naar de tenlastelegging. In
deze zaak gaat het om de mishandeling en bedreiging van Simone W. door Hicham el M.
(dossierstuk 23)(dossierstuk 12). Uw cliënt is tenlastegelegd dat hij op 20 mei 2017 in IJmuiden
Simone W. heeft mishandeld door haar (meermalen) (met kracht) te knijpen in haar
(boven)been, althans het lichaam en/of (meermalen) (met kracht) te trekken aan haar haren.8
Ook heeft hij opzettelijk Simone W. in haar tegenwoordigheid, door feitelijkheden, beledigd.9
1
Artikel 350 van het Wetboek van Strafvordering
2
‘Ontslag van rechtsvervolging’, noordlandjuristen.nl?
3
M.J. Kronenberg & B. de Wilde, Grondtrekken van het Nederlandse strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, P 281.
4
‘Psychische overmacht’, 01-strafrecht-advocaat.nl
5
M.J. Kronenberg & B. de Wilde, Grondtrekken van het Nederlandse strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, P 92.
6
‘Art. 40 Sr (overmacht)’, jurisme.nl? juridische literatuur..
7
M.M. Dolman, overmacht in het stelsel strafuitsluitingsgronden, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2006 pag?
8
Artikel 300 lid I Wetboek van Strafrecht, art 304 ahf/sub I Wetboek van Strafrecht
9
Artikel 266 lid 1 Wetboek van Strafrecht.
, Tenslotte zou hij Simone W. hebben bedreigd met enig misdrijf tegen het leven gericht, althans
met zware mishandeling, immers heeft verdachte opzettelijke voornoemde Simone W. dreigend
zijn gebalde vuisten getoond en of met kracht vlak naast het hoofd van Simone W. tegen de
muur geslagen.10
Feiten en omstandigheden
U wilt in de zaak van Hicham el M. een beroep doen op de schulduitsluitingsgrond psychische
overmacht. De eerste voorwaarden is dat er sprake moet zijn van een psychische druk die van
buitenaf komt. In het proces verbaal (dossierstuk 18) verteld Hicham el M. dat Simone W. zich
vervelend gedraagt tegenover hem. In een brief die Hicham el M. naar u heeft gestuurd
(dossierstuk 1) vertelt hij dat Simone W. hem meermalen voor schut heeft gezet voor zijn
familie, vrienden en collega’s. Ook heeft ze gedreigd om zijn kinderen bij hem weg te halen. Als
we kijken naar artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht en de literatuur, dan kunnen we
zeggen dat het hier gaat over een psychische druk van buitenaf. De psychische druk komt in dit
geval bij Simone W. vandaan. Een beroep op psychische overmacht wordt vrijwel nooit
gehonoreerd. Ieder mens moet namelijk een zekere mate van geestelijke druk kunnen
weerstaan.11 Het gedrag van Simone W. is niet dusdanig erg dat de verdachte het strafbare feit
had mogen verrichten, dus is er niet voldaan aan de eerste voorwaarde.
De tweede voorwaarde van psychische overmacht is dat de verdachte redelijkerwijs geen
weerstand kon of behoorde te bieden. Hier speelt de subsidiariteit een belangrijke rol, omdat
iemand die in een bedreigende situatie zit er alles aan moet doen om onder de situatie uit te
komen. Op het moment dat Simone W. naar boven ging om de confrontatie aan te gaan had
Hicham el M. ervoor kunnen kiezen om rustig in gesprek te gaan of om de confrontatie te
vermijden. Dit heeft hij niet gedaan en hij koos er willens en wetens voor om in het huis te
blijven. Het strafbare feit dat Hicham el M. heeft gepleegd was niet noodzakelijk om het conflict
op te lossen. Ook moet volgens de proportionaliteit de handeling in verhouding staan tot het
gevaar. In deze zaak is dat niet het geval, dus kunnen we zeggen dat er niet voldaan is aan de
tweede voorwaarde.
Voor een geslaagd beroep op psychische overmacht moet de verdachte zichzelf niet in een
bepaalde toestand hebben gebracht, waaruit hij het strafbare feit heeft gepleegd. Hicham el M.
had op de avond van het incident gedronken (dossierstuk 18). Auto-intoxicatie wordt
beschouwd als culpa in causa. Dit is een vorm van eigen schuld van de dader, waardoor hij zich
niet meer succesvol kan beroepen op een strafuitsluitingsgrond.1213
Relevante jurisprudentie
De eerste zaak gaat over een vrouw die haar man van het leven heeft beroofd. Ze had een
lange voorgeschiedenis van zowel mentale als lichamelijke mishandeling. De avond van het
voorval was de “druppel die de emmer deed overlopen”. Op dat moment was bij verdachte
sprake van een zodanige psychische drang, dat zij vond dat ze niet anders kon handelen. De
rechtbank is van oordeel dat haar extreem geweldadige handeling niet verontschuldigbaar is,
omdat er geen sprake was van een zodanige druk dat de wilsvrijheid van de verdachte was
aangetast. Ook vindt de rechtbank dat de verdachte anders had moeten en kunnen handelen.14
10
Artikel 285 lid 1 Wetboek van Strafrecht.
11
J.W.P Verheugt, Inleiding in het Nederlands recht, Amsterdam: Uitgeverij De Zuidas, P 466 basaal inleidend handboek
12
‘Noodweer (exces), (psychische) overmacht, ontoerekenbaarheid’, zakelijk.infonu.nl
13
HR, 9 Juni 1981, NL:PHR:1981:AC0902
14
Rb. Groningen 24 Januari 2008,NL:RBGRO:2008:BC2655
In deze notitie ga ik beoordelen of er geslaagd beroep kan worden gedaan op psychische
overmacht in de zaak van Hicham el M. Dit ga ik doen aan de hand van jurisprudentie, de wet,
de gegevens uit het dossier en de literatuur.
Psychische overmacht
In de zaak van Hicham el M. staat de derde materiële vraag van het rechterlijk beslismodel
centraal.1 Bij de derde vraag wordt er gekeken of de verdachte strafbaar is. Je gaat dan kijken
of er sprake is van een strafuitsluitingsgrond. Bij psychische overmacht is er sprake van een
schulduitsluitingsgrond. Dit haalt de schuld weg bij de verdachte. Wanneer het beroep op
psychische overmacht slaagt, dient dit te leiden tot ontslag van alle rechtsvervolging.
Ontslag van alle rechtsvervolging houdt in dat de rechter besluit dat de verdachte niet
veroordeeld kan worden, hoewel het ten laste gelegde strafbare feit wèl bewezen is.2 Als er
geen geslaagd beroep gedaan kan worden op psychische overmacht, dan zal de verdachte
worden veroordeel.3
De schulduitsluitingsgrond psychische overmacht staat uitgelegd in artikel 40 van het Wetboek
van Strafrecht. In dit artikel wordt de definitie van ‘overmacht’ niet echt duidelijk. Daarom moet
je kijken in de jurisprudentie en de literatuur. Psychische overmacht is een tijdelijke
ontoerekenbaarheid door externe omstandigheden. Het gaat er dus om dat de gedraging niet te
verwijten valt aan de verdachte, omdat hij handelde onder een grote druk die van buitenaf
kwam waar hij geen weerstand tegen kon bieden. De persoon wordt dan gedwongen tot een
strafbaar feit.45Er moet aan twee voorwaarden voldaan zijn om een geslaagd beroep te doen op
psychische overmacht:
- De psychische druk of drang komt van buitenaf
- De persoon kon en behoefde redelijkerwijs geen weerstand bieden
Bij de tweede voorwaarde moet er ook gelet worden op de proportionaliteit en subsidiariteit. Bij
proportionaliteit kijken we of de handeling van de verdachte in verhouding staat tot het gevaar.
Bij subsidiariteit kijk je of de verdachte anders had kunnen en moeten handelen. Iemand kan
alleen een geslaagd beroep doen, als hij er alles aan heeft gedaan om uit de bedreigende
situatie te komen. 67
Tenlastelegging
U wilt van mij weten of er in deze zaak een succesvol beroep gedaan kan worden op
psychische overmacht. Om dit vast te kunnen stellen kijken we eerst naar de tenlastelegging. In
deze zaak gaat het om de mishandeling en bedreiging van Simone W. door Hicham el M.
(dossierstuk 23)(dossierstuk 12). Uw cliënt is tenlastegelegd dat hij op 20 mei 2017 in IJmuiden
Simone W. heeft mishandeld door haar (meermalen) (met kracht) te knijpen in haar
(boven)been, althans het lichaam en/of (meermalen) (met kracht) te trekken aan haar haren.8
Ook heeft hij opzettelijk Simone W. in haar tegenwoordigheid, door feitelijkheden, beledigd.9
1
Artikel 350 van het Wetboek van Strafvordering
2
‘Ontslag van rechtsvervolging’, noordlandjuristen.nl?
3
M.J. Kronenberg & B. de Wilde, Grondtrekken van het Nederlandse strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, P 281.
4
‘Psychische overmacht’, 01-strafrecht-advocaat.nl
5
M.J. Kronenberg & B. de Wilde, Grondtrekken van het Nederlandse strafrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, P 92.
6
‘Art. 40 Sr (overmacht)’, jurisme.nl? juridische literatuur..
7
M.M. Dolman, overmacht in het stelsel strafuitsluitingsgronden, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2006 pag?
8
Artikel 300 lid I Wetboek van Strafrecht, art 304 ahf/sub I Wetboek van Strafrecht
9
Artikel 266 lid 1 Wetboek van Strafrecht.
, Tenslotte zou hij Simone W. hebben bedreigd met enig misdrijf tegen het leven gericht, althans
met zware mishandeling, immers heeft verdachte opzettelijke voornoemde Simone W. dreigend
zijn gebalde vuisten getoond en of met kracht vlak naast het hoofd van Simone W. tegen de
muur geslagen.10
Feiten en omstandigheden
U wilt in de zaak van Hicham el M. een beroep doen op de schulduitsluitingsgrond psychische
overmacht. De eerste voorwaarden is dat er sprake moet zijn van een psychische druk die van
buitenaf komt. In het proces verbaal (dossierstuk 18) verteld Hicham el M. dat Simone W. zich
vervelend gedraagt tegenover hem. In een brief die Hicham el M. naar u heeft gestuurd
(dossierstuk 1) vertelt hij dat Simone W. hem meermalen voor schut heeft gezet voor zijn
familie, vrienden en collega’s. Ook heeft ze gedreigd om zijn kinderen bij hem weg te halen. Als
we kijken naar artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht en de literatuur, dan kunnen we
zeggen dat het hier gaat over een psychische druk van buitenaf. De psychische druk komt in dit
geval bij Simone W. vandaan. Een beroep op psychische overmacht wordt vrijwel nooit
gehonoreerd. Ieder mens moet namelijk een zekere mate van geestelijke druk kunnen
weerstaan.11 Het gedrag van Simone W. is niet dusdanig erg dat de verdachte het strafbare feit
had mogen verrichten, dus is er niet voldaan aan de eerste voorwaarde.
De tweede voorwaarde van psychische overmacht is dat de verdachte redelijkerwijs geen
weerstand kon of behoorde te bieden. Hier speelt de subsidiariteit een belangrijke rol, omdat
iemand die in een bedreigende situatie zit er alles aan moet doen om onder de situatie uit te
komen. Op het moment dat Simone W. naar boven ging om de confrontatie aan te gaan had
Hicham el M. ervoor kunnen kiezen om rustig in gesprek te gaan of om de confrontatie te
vermijden. Dit heeft hij niet gedaan en hij koos er willens en wetens voor om in het huis te
blijven. Het strafbare feit dat Hicham el M. heeft gepleegd was niet noodzakelijk om het conflict
op te lossen. Ook moet volgens de proportionaliteit de handeling in verhouding staan tot het
gevaar. In deze zaak is dat niet het geval, dus kunnen we zeggen dat er niet voldaan is aan de
tweede voorwaarde.
Voor een geslaagd beroep op psychische overmacht moet de verdachte zichzelf niet in een
bepaalde toestand hebben gebracht, waaruit hij het strafbare feit heeft gepleegd. Hicham el M.
had op de avond van het incident gedronken (dossierstuk 18). Auto-intoxicatie wordt
beschouwd als culpa in causa. Dit is een vorm van eigen schuld van de dader, waardoor hij zich
niet meer succesvol kan beroepen op een strafuitsluitingsgrond.1213
Relevante jurisprudentie
De eerste zaak gaat over een vrouw die haar man van het leven heeft beroofd. Ze had een
lange voorgeschiedenis van zowel mentale als lichamelijke mishandeling. De avond van het
voorval was de “druppel die de emmer deed overlopen”. Op dat moment was bij verdachte
sprake van een zodanige psychische drang, dat zij vond dat ze niet anders kon handelen. De
rechtbank is van oordeel dat haar extreem geweldadige handeling niet verontschuldigbaar is,
omdat er geen sprake was van een zodanige druk dat de wilsvrijheid van de verdachte was
aangetast. Ook vindt de rechtbank dat de verdachte anders had moeten en kunnen handelen.14
10
Artikel 285 lid 1 Wetboek van Strafrecht.
11
J.W.P Verheugt, Inleiding in het Nederlands recht, Amsterdam: Uitgeverij De Zuidas, P 466 basaal inleidend handboek
12
‘Noodweer (exces), (psychische) overmacht, ontoerekenbaarheid’, zakelijk.infonu.nl
13
HR, 9 Juni 1981, NL:PHR:1981:AC0902
14
Rb. Groningen 24 Januari 2008,NL:RBGRO:2008:BC2655
