Psychodiagnostiek in klinische kinder- en jeugdpsychologie
Week 1
Hoofdstuk 1: Introductie
Er zijn verschillende type vragen die centraal kunnen staan in psychodiagnostiek.
- Classificatie: onderkenning
- Indicatie: verklaren/vaststellen van geschikte aanpak
Type vraag is ook afhankelijk van de setting waarin de diagnostiek wordt uitgevoerd.
Psychodiagnostiek bij kinderen en jongeren
Hieronder valt al het onderzoek dat wordt uitgevoerd naar het psychosociaal
functioneren van een individu. Hierbij gaat het ook over de omgeving waarin het kind
zich ontwikkelt.
Tak et al. Definiëren het vanuit ‘diagnosis’ dat staat voor onderscheiding als het ‘door
en door leren kennen’ van een situatie met het doel om een beslissing te kunnen
nemen;
- Betrouwbare en valide beschrijving verkrijgen
- Verklaringen zoeken voor ontstaan/voortbestaan van problemen
- Deze verklaringen toetsen
- Bepalen welke interventies passend zijn en wat het effect is van hulp
- Onderzoek afstemmen op hulpvragers
Goede psychodiagnostiek beperkt zich niet tot testonderzoek; het systematisch
navragen van functioneren van een kind, observeren en gedragsbeoordeling vormen ook
een belangrijk onderdeel.
Diagnostiek versus classificatie
Classificeren is het onderbrengen van individuele kenmerken bij een algemeen beeld,
zonder uitspraken te doen over oorzaken of indicaties voor hulp
Bij diagnostiek wordt daarnaast ook de mogelijk aanwezige causaliteit (samenhang en
dynamiek tussen verschijnselen) onderzocht, waarbij ook de context wordt betrokken.
Een diagnose geeft een beeld van waarom deze persoon, op dit moment, in deze
context, de klachten ervaart die hij of zij op dit moment heeft en kan aanwijzingen geven
voor de meest passende behandeling.
Er zijn ruwweg 4 typen psychologen te onderscheiden; basispsycholoog, GZ-
psycholoog, klinisch (neuro)psycholoog en psychotherapeut.
Kenmerken van psychodiagnostiek bij kinderen en jongeren
- Rekening houdend met snelle ontwikkeling die kinderen doormaken, rol van
omgeving en wat als normaal/afwijkend wordt beschouwd dient te worden.
- Continue ontwikkeling: het kind wordt geleidelijk beter op bepaalde cognitieve
functies.
- Discontinue ontwikkeling: Op bijv. vlak van taal dat kind tijdens deze
ontwikkeling in korte tijd een grote ontwikkelingssprong doormaakt.
1
, - Intra-individuele veranderingen/variabiliteit: veranderingen die worden
waargenomen binnen één persoon.
- Wanneer en hoe vaak je een kind moet onderzoeken hangt sterk af van wat
onderzocht wordt en hoe de ontwikkeling daarvan normaliter loopt.
- Ook tussen kinderen zijn er grote interindividuele verschillen.
- Er kunnen kritische periodes zijn waarin een ontwikkelingsspurt plaatsvindt. Vlak
hiervoor is er vaak meer variatie in de prestatie van kinderen.
Het belang van omgeving
Het kind kan zich pas ontwikkelen als er een balans optreedt tussen;
- Biologische aanleg
- Wat het kind kan/aangeleerd heeft
- Wat er van het kind gevraagd wordt
- Wat het kind voor hulp in omgeving krijgt/meemaakt in diens omgeving.
Voorbeelden van omgevingsfactoren die belangrijk zijn voor de ontwikkeling;
- Leren en ontdekken
- Bieden van ondersteuning bij ontwikkeling
- Geborgenheid en veiligheid
- Aanmoedigen van eigen verantwoordelijkheid en zelfstandigheid
- Waarden en normen
- Voeding en gezondheid
Normaal versus afwijkende ontwikkeling
Vaak spreek je van een afwijking van de norm als een kind behoort tot een minderheid,
omdat bepaald gedrag (nog) niet wordt gezien. Het is belangrijk om onderscheid te
maken tussen een vertraagde of afwijkende ontwikkeling.
Het diagnostische proces
De diagnostische cyclus is
ontstaan met als doel om
mogelijke oordeelsfouten te
voorkomen.
Er zijn overeenkomsten
tussen experimenteel
onderzoek en
psychodiagnostiek; bij beide
gaat het om helder krijgen
van onderzoeksvraag en op verantwoorde wijze vinden van een antwoord. Een verschil
is dat wetenschappelijk onderzoek gebaseerd is op het vinden van generaliseerbare
antwoorden, terwijl psychodiagnostiek op zoek is naar unieke antwoorden voor een
individu/specifieke groep.
De belangrijkste richtlijnen zijn;
- Toets hypothesen aan gegevens en stel (voor)oordelen bij als daar aanleiding toe
is.
- Zoekt doelgericht en systematisch naar patronen en houd rekening met de
consistentie hiervan
- Hanteer theoretische verantwoorde redeneringen en gegevens uit recent
wetenschappelijk onderzoek
2
, - Gebruik voldoende betrouwbare en valide diagnostische onderzoeksmiddelen.
- Leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door denk- en werkwijze te
expliciteren.
Aanmelding en hulpvragen
Aanmelding kan via een doorverwijzing, het systeem of het kind zelf dat om hulp vraagt.
Vanaf 16 jaar mogen kinderen zichzelf aanmelden, ouders hoeven hier niet van op de
hoogte te zijn.
Bij gezag van beide ouders bij kind onder de 12 jaar, moeten beide ouders toestemming
geven. Tussen de 12 en 16 geldt dit ook, maar dan moet het kind het ook zelf eens zijn
met de aanmelding.
Na aanmelding van belang om na te gaan in hoeverre het verantwoord is om deze te
accepteren. Het is ook goed om vast te stellen wie de opdrachtgever is. Dit kan een
huisarts zijn, maar ook de cliënt zelf. Soms zijn de opdrachtgever en cliënt verschillende
personen.
Klachtanalyse
De klachten worden verhelderd met het oog tot het komen tot een hulpvraag. Het
functioneren en de klachten in het hier en nu worden in kaart gebracht. Bij veel klachten
en bij jongere kinderen is het gebruikelijk om een ontwikkelingsanamnese af te nemen.
Een andere taak in deze fase is duidelijkheid geven.
Hulpvragen worden opgedeeld in 5 categorieën;
- Onderkennende vraag: het in kaart brengen van kenmerken of problemen. Bijv.
of een kind dermate veel klachten heeft bij taalverwerking dat er sprake kan zijn
van dyslexie.
- Verklarende vraag: Het verklaren van een kenmerk, concept, probleem, klacht
of gedrag.
- Indicerende vraag: Welke stappen ondernomen dienen te worden om zijn/haar
doel te bereiken.
- Selecterende vraag: uitgaande van conditie en dan selecteren welke mensen
hiervoor geschikt zijn. Bijv; welke kinderen zijn het meest gebaat bij deze
groepsinterventie?
- Toewijzende vraag: beslissingen voor 1 specifiek persoon bij 1 specifieke
conditie.
Deze typen vragen liggen in elkaars verlengde.
Probleemanalyse
De situatie rond de hulpvraag wordt verder in kaart gebracht en gekoppeld aan
theoretische modellen en meer algemene kennis uit de psychologie. De uitkomst van
deze stap is dat de psycholoog een helder overzicht krijgt van de vragen waarop het
onderzoek zich moet richten om tot beantwoording van de hulpvraag te komen.
Hierbij wordt informatie gekoppeld vanuit de intake, ontwikkelings- heteroanamnese,
gegevens uit eerder onderzoek en observaties.
Het type vragen (onderkenning, verklaring, indicatie, selectie en toewijzing) bepaalt welk
kennisbestand en model relevant is.
3
, - Onderkennend: normgegevens/afkappunten/classificatie. Denk aan de DSM-5.
- Verklarend: theorieën/modellen over gezondheidsdeterminanten waarmee RF
kunnen worden onderkend.
- Indicatie, selectie, toewijzing: voortbouwen op modellen vanuit theoretische en
empirische kennis.
De onderzoeksopzet mondt uit in een aantal concrete onderzoeksvragen.
Verklaringsanalyse
De onderzoeksvragen worden vertaald naar hypothesen. Voor elke hypothese worden
meetbare constructen bepaald (deductie). Hierna volgt de toetsing. Hierna wordt
vastgesteld of de hypothesen al dan niet in overeenstemming met de vastgestelde
criteria (evaluatie).
In het model van de Bruyn worden de resultaten verder geïntegreerd; uitkomsten
worden in diverse hypothesen met elkaar in verband gebracht.
De kwaliteit van de hypothesen heeft een aantal punten;
- De hypothesen dienen eenduidig en concreet toetsbaar zijn.
- De hypothese is gebaseerd op gegevens over het kind, gegevens van het systeem
en op wetenschappelijke kennis.
Nadat hypothesen zijn opgesteld, worden deze geoperationaliseerd in meetbare
constructen.
- Indirect/latent construct: niet direct te observeren.
- Direct construct: direct observeerbare begrippen.
Als de onderzoeksmiddelen zijn gekozen wordt vastgesteld op welke criteria hij/zij de
hypothese aanneemt/verwerpt. In de gevallen waarin het gaat om het vaststellen van
afwijking van de norm, is het belangrijk om onterechte diagnoses te voorkomen. Een
score is dan ook pas afwijkend (hoog/laag) als deze minstens één SD afwijkt van het
gemiddelde van de normgroep.
Interpretatie
Alvorens de gegevens geïnterpreteerd kunnen worden dienen de ruwe scores omgezet
te worden naar genormeerde scores. Hierdoor kunnen scores vergeleken worden met
die van de normgroep.
Een belangrijke kanttekening is het al dan niet gebruiken van expliciete hypothesen in
die diagnostische cyclus. De expliciete hypothese helpt de psycholoog om mogelijke
oordeelsfouten te voorkomen en om de achterliggende theorie na te gaan. Ook wordt de
kans verkleind op outliers in scores die te veel gewicht hebben bij de conclusie.
Soms is het stellen van expliciete hypothese niet goed mogelijk omdat de
onderzoeksvraag zich niet altijd laat vertalen in een hypothese met meetbaar construct.
In dat geval kan er sprake zijn van explorerend onderzoek met onderzoeksvragen zonder
hypothesen.
Naar aanleiding van de resultaten bepaald de psycholoog welke hypothesen bevestigd
zijn; verschillende informatiebronnen uit het onderzoek worden samengebracht. Hierbij
kan ook blijken dat een deel van de diagnostische cyclus opnieuw moet worden
doorlopen.
4
Week 1
Hoofdstuk 1: Introductie
Er zijn verschillende type vragen die centraal kunnen staan in psychodiagnostiek.
- Classificatie: onderkenning
- Indicatie: verklaren/vaststellen van geschikte aanpak
Type vraag is ook afhankelijk van de setting waarin de diagnostiek wordt uitgevoerd.
Psychodiagnostiek bij kinderen en jongeren
Hieronder valt al het onderzoek dat wordt uitgevoerd naar het psychosociaal
functioneren van een individu. Hierbij gaat het ook over de omgeving waarin het kind
zich ontwikkelt.
Tak et al. Definiëren het vanuit ‘diagnosis’ dat staat voor onderscheiding als het ‘door
en door leren kennen’ van een situatie met het doel om een beslissing te kunnen
nemen;
- Betrouwbare en valide beschrijving verkrijgen
- Verklaringen zoeken voor ontstaan/voortbestaan van problemen
- Deze verklaringen toetsen
- Bepalen welke interventies passend zijn en wat het effect is van hulp
- Onderzoek afstemmen op hulpvragers
Goede psychodiagnostiek beperkt zich niet tot testonderzoek; het systematisch
navragen van functioneren van een kind, observeren en gedragsbeoordeling vormen ook
een belangrijk onderdeel.
Diagnostiek versus classificatie
Classificeren is het onderbrengen van individuele kenmerken bij een algemeen beeld,
zonder uitspraken te doen over oorzaken of indicaties voor hulp
Bij diagnostiek wordt daarnaast ook de mogelijk aanwezige causaliteit (samenhang en
dynamiek tussen verschijnselen) onderzocht, waarbij ook de context wordt betrokken.
Een diagnose geeft een beeld van waarom deze persoon, op dit moment, in deze
context, de klachten ervaart die hij of zij op dit moment heeft en kan aanwijzingen geven
voor de meest passende behandeling.
Er zijn ruwweg 4 typen psychologen te onderscheiden; basispsycholoog, GZ-
psycholoog, klinisch (neuro)psycholoog en psychotherapeut.
Kenmerken van psychodiagnostiek bij kinderen en jongeren
- Rekening houdend met snelle ontwikkeling die kinderen doormaken, rol van
omgeving en wat als normaal/afwijkend wordt beschouwd dient te worden.
- Continue ontwikkeling: het kind wordt geleidelijk beter op bepaalde cognitieve
functies.
- Discontinue ontwikkeling: Op bijv. vlak van taal dat kind tijdens deze
ontwikkeling in korte tijd een grote ontwikkelingssprong doormaakt.
1
, - Intra-individuele veranderingen/variabiliteit: veranderingen die worden
waargenomen binnen één persoon.
- Wanneer en hoe vaak je een kind moet onderzoeken hangt sterk af van wat
onderzocht wordt en hoe de ontwikkeling daarvan normaliter loopt.
- Ook tussen kinderen zijn er grote interindividuele verschillen.
- Er kunnen kritische periodes zijn waarin een ontwikkelingsspurt plaatsvindt. Vlak
hiervoor is er vaak meer variatie in de prestatie van kinderen.
Het belang van omgeving
Het kind kan zich pas ontwikkelen als er een balans optreedt tussen;
- Biologische aanleg
- Wat het kind kan/aangeleerd heeft
- Wat er van het kind gevraagd wordt
- Wat het kind voor hulp in omgeving krijgt/meemaakt in diens omgeving.
Voorbeelden van omgevingsfactoren die belangrijk zijn voor de ontwikkeling;
- Leren en ontdekken
- Bieden van ondersteuning bij ontwikkeling
- Geborgenheid en veiligheid
- Aanmoedigen van eigen verantwoordelijkheid en zelfstandigheid
- Waarden en normen
- Voeding en gezondheid
Normaal versus afwijkende ontwikkeling
Vaak spreek je van een afwijking van de norm als een kind behoort tot een minderheid,
omdat bepaald gedrag (nog) niet wordt gezien. Het is belangrijk om onderscheid te
maken tussen een vertraagde of afwijkende ontwikkeling.
Het diagnostische proces
De diagnostische cyclus is
ontstaan met als doel om
mogelijke oordeelsfouten te
voorkomen.
Er zijn overeenkomsten
tussen experimenteel
onderzoek en
psychodiagnostiek; bij beide
gaat het om helder krijgen
van onderzoeksvraag en op verantwoorde wijze vinden van een antwoord. Een verschil
is dat wetenschappelijk onderzoek gebaseerd is op het vinden van generaliseerbare
antwoorden, terwijl psychodiagnostiek op zoek is naar unieke antwoorden voor een
individu/specifieke groep.
De belangrijkste richtlijnen zijn;
- Toets hypothesen aan gegevens en stel (voor)oordelen bij als daar aanleiding toe
is.
- Zoekt doelgericht en systematisch naar patronen en houd rekening met de
consistentie hiervan
- Hanteer theoretische verantwoorde redeneringen en gegevens uit recent
wetenschappelijk onderzoek
2
, - Gebruik voldoende betrouwbare en valide diagnostische onderzoeksmiddelen.
- Leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door denk- en werkwijze te
expliciteren.
Aanmelding en hulpvragen
Aanmelding kan via een doorverwijzing, het systeem of het kind zelf dat om hulp vraagt.
Vanaf 16 jaar mogen kinderen zichzelf aanmelden, ouders hoeven hier niet van op de
hoogte te zijn.
Bij gezag van beide ouders bij kind onder de 12 jaar, moeten beide ouders toestemming
geven. Tussen de 12 en 16 geldt dit ook, maar dan moet het kind het ook zelf eens zijn
met de aanmelding.
Na aanmelding van belang om na te gaan in hoeverre het verantwoord is om deze te
accepteren. Het is ook goed om vast te stellen wie de opdrachtgever is. Dit kan een
huisarts zijn, maar ook de cliënt zelf. Soms zijn de opdrachtgever en cliënt verschillende
personen.
Klachtanalyse
De klachten worden verhelderd met het oog tot het komen tot een hulpvraag. Het
functioneren en de klachten in het hier en nu worden in kaart gebracht. Bij veel klachten
en bij jongere kinderen is het gebruikelijk om een ontwikkelingsanamnese af te nemen.
Een andere taak in deze fase is duidelijkheid geven.
Hulpvragen worden opgedeeld in 5 categorieën;
- Onderkennende vraag: het in kaart brengen van kenmerken of problemen. Bijv.
of een kind dermate veel klachten heeft bij taalverwerking dat er sprake kan zijn
van dyslexie.
- Verklarende vraag: Het verklaren van een kenmerk, concept, probleem, klacht
of gedrag.
- Indicerende vraag: Welke stappen ondernomen dienen te worden om zijn/haar
doel te bereiken.
- Selecterende vraag: uitgaande van conditie en dan selecteren welke mensen
hiervoor geschikt zijn. Bijv; welke kinderen zijn het meest gebaat bij deze
groepsinterventie?
- Toewijzende vraag: beslissingen voor 1 specifiek persoon bij 1 specifieke
conditie.
Deze typen vragen liggen in elkaars verlengde.
Probleemanalyse
De situatie rond de hulpvraag wordt verder in kaart gebracht en gekoppeld aan
theoretische modellen en meer algemene kennis uit de psychologie. De uitkomst van
deze stap is dat de psycholoog een helder overzicht krijgt van de vragen waarop het
onderzoek zich moet richten om tot beantwoording van de hulpvraag te komen.
Hierbij wordt informatie gekoppeld vanuit de intake, ontwikkelings- heteroanamnese,
gegevens uit eerder onderzoek en observaties.
Het type vragen (onderkenning, verklaring, indicatie, selectie en toewijzing) bepaalt welk
kennisbestand en model relevant is.
3
, - Onderkennend: normgegevens/afkappunten/classificatie. Denk aan de DSM-5.
- Verklarend: theorieën/modellen over gezondheidsdeterminanten waarmee RF
kunnen worden onderkend.
- Indicatie, selectie, toewijzing: voortbouwen op modellen vanuit theoretische en
empirische kennis.
De onderzoeksopzet mondt uit in een aantal concrete onderzoeksvragen.
Verklaringsanalyse
De onderzoeksvragen worden vertaald naar hypothesen. Voor elke hypothese worden
meetbare constructen bepaald (deductie). Hierna volgt de toetsing. Hierna wordt
vastgesteld of de hypothesen al dan niet in overeenstemming met de vastgestelde
criteria (evaluatie).
In het model van de Bruyn worden de resultaten verder geïntegreerd; uitkomsten
worden in diverse hypothesen met elkaar in verband gebracht.
De kwaliteit van de hypothesen heeft een aantal punten;
- De hypothesen dienen eenduidig en concreet toetsbaar zijn.
- De hypothese is gebaseerd op gegevens over het kind, gegevens van het systeem
en op wetenschappelijke kennis.
Nadat hypothesen zijn opgesteld, worden deze geoperationaliseerd in meetbare
constructen.
- Indirect/latent construct: niet direct te observeren.
- Direct construct: direct observeerbare begrippen.
Als de onderzoeksmiddelen zijn gekozen wordt vastgesteld op welke criteria hij/zij de
hypothese aanneemt/verwerpt. In de gevallen waarin het gaat om het vaststellen van
afwijking van de norm, is het belangrijk om onterechte diagnoses te voorkomen. Een
score is dan ook pas afwijkend (hoog/laag) als deze minstens één SD afwijkt van het
gemiddelde van de normgroep.
Interpretatie
Alvorens de gegevens geïnterpreteerd kunnen worden dienen de ruwe scores omgezet
te worden naar genormeerde scores. Hierdoor kunnen scores vergeleken worden met
die van de normgroep.
Een belangrijke kanttekening is het al dan niet gebruiken van expliciete hypothesen in
die diagnostische cyclus. De expliciete hypothese helpt de psycholoog om mogelijke
oordeelsfouten te voorkomen en om de achterliggende theorie na te gaan. Ook wordt de
kans verkleind op outliers in scores die te veel gewicht hebben bij de conclusie.
Soms is het stellen van expliciete hypothese niet goed mogelijk omdat de
onderzoeksvraag zich niet altijd laat vertalen in een hypothese met meetbaar construct.
In dat geval kan er sprake zijn van explorerend onderzoek met onderzoeksvragen zonder
hypothesen.
Naar aanleiding van de resultaten bepaald de psycholoog welke hypothesen bevestigd
zijn; verschillende informatiebronnen uit het onderzoek worden samengebracht. Hierbij
kan ook blijken dat een deel van de diagnostische cyclus opnieuw moet worden
doorlopen.
4
