Literatuur en jurisprudentie strafrecht verdiept
Inhoudsopgave
Week 1 Strafdoelen en strafrechtstheorieën....................................................5
F.W. Bleichrodt en P.C. Vegter, Sanctierecht (derde, herziene druk), Deventer: Kluwer
2021, paragraaf 1.5, 1.6.1 en 1.6.2................................................................................5
P.C. Vegter, Vormen van detentie (diss. KUN), Arnhem: Gouda Quint 1989, p. 158-171
(par. 6.3.3-6.3.4)............................................................................................................. 6
G. Knigge, Het irrationele van de straf (oratie RUG), Arnhem Gouda Quint 1988...........8
W.H.A. Jonkers, ‘De strafrechtelijke straf: inhoud, grondslag, doeleinden’, in: Y. Buruma,
100 jaar strafrecht. Klassieke teksten van de twintigste eeuw, Amsterdam: Amsterdam
University Press 1999, p. 163-169 (tot aan par. Strafdoelen op legislatief niveau).......10
P.H.P.H.M.C. van Kempen, ‘Legaliteit van straftoemeting: consistente individualisering
via proportionaliteit, schuld en gelijkheid’, DD 2023/1, par. 4.......................................12
S. Boschman, S. Verweij en G. Weijters, Korte vrijheidsstraffen. Een literatuuronderzoek
naar het bereiken van strafdoelen met korte vrijheidsstraffen ten opzichte van andere
straffen, Den Haag: WODC 2023, par. 1 t/m 1.2.3., 2.1.1., 6.1 t/m 6.2.1......................13
Week 2 straftoemeting en straftoemetingsvrijheid van de rechter..................16
L. Noyon, ‘De geschiedenis van het taakstrafverbod van artikel 22b Sr: een klucht vol
verwarring’, Ars Aequi 2017, p. 307-315......................................................................16
HR 20 februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:202..................................................................18
H. Lensing, ‘Oriëntatiepunten voor de straftoemeting’, Ars Aequi 2021, p. 541-556
(m.u.v. par. 2 en 3)....................................................................................................... 18
P.H.P.H.M.C. van Kempen, ‘Legaliteit van straftoemeting: consistente individualisering
via proportionaliteit, schuld en gelijkheid. Naar een wettelijk straftoemetingskader’, DD
2023/1.......................................................................................................................... 21
S. Meijer, ‘De bijzondere motiveringsplicht bij de oplegging van vrijheidsbenemende
sancties’, in: T. Kooijmans e.a., Op zoek naar evenwicht (liber amicorum Marc
Groenhuijsen), Deventer: Kluwer 2021.........................................................................23
Week 3 Sanctieeleid, promoveren en degraderen in detentie, verlof en
detentiefasering..........................................................................................25
Visie ‘Recht doen, kansen bieden. Naar effectievere gevangenisstraffen’....................25
Wetsvoorstel Slimmer straffen (36805, nr. 2)...............................................................27
Memorie van toelichting Wetsvoorstel Slimmer straffen (tot en met par.4) (36805, nr.3)
..................................................................................................................................... 29
S. Struijk, ‘Duizelingwekkende en zorgwekkende ontwikkelingen in de rechtspositie van
de gedetineerden’, Boom Strafblad 2020/5..................................................................30
Bijlage 1 van de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (het
‘stoplichtmodel’), Stcrt. 2020, 49131............................................................................32
1
, S. Meijer, In al haar facetten. Over de betekenis van resocialisatie (oratie Radboud),
par. 1, 2 en 4................................................................................................................. 32
S. Meijer, ‘Verscherpt toetsingskader promoveren en degraderen van gedetineerden’,
Sancties 2020/89.......................................................................................................... 34
Week 4 Voortgezet crimineel handelen in detentie.........................................35
Memorie van toelichting Wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met
aanvullende maatregelen tegen georganiseerde criminaliteit tijdens detentie
(Kamerstukken II 2022/23, 36 372, nr. 3)......................................................................35
Advies Raad van State over geamendeerd wetsvoorstel om de Penitentiaire
beginselenwet te wijzigen, 24 april 2024......................................................................37
Kamerstukken II 2023/24, 36376-25 (Reactie op de amendementen bij het Voorstel van
wet tot wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met aanvullende
maatregelen tegen georganiseerde criminaliteit tijdens detentie)...............................38
S. Meijer, ‘KwartaalSignaal 166’, Ars Aequi 2023, p. 9851-9853...................................39
S. Meijer, ‘KwartaalSignaal 168’, Ars Aequi 2023, p. 9977-9979...................................40
S. Struijk, S. Meijer, P. Verrest en F. Calderoni, Vergelijkend onderzoek Italiaans 41-bis
detentieregime, Den Haag: WODC 2023 (alleen de samenvatting)..............................41
Week 5 Resocialisatie en voorwaardelijke invrijheidsstelling in historisch en
positiefrechtelijk perspectief........................................................................42
D.Z. Van Duyl, De voorwaardelijke invrijheidsstelling. Historisch en kritisch beschouwd,
zoowel op zich zelf als in verband met de heerschende gevangenisstelsels, (diss.)
Leiden: P. Somwerwil 1881, p. 2-22..............................................................................42
P.C. Vegter, Vormen van detentie. Een onderzoek naar verschillen bij de
tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf en de bemoeienis van de strafrechter,
Arnhem: Gouda Quint 1989, p. 51-61...........................................................................43
C. Kelk, De kunst van een humaan strafrecht, Den Haag: Boom Juridisch 2018, p. 345-
352............................................................................................................................... 44
P.P. Nelissen, Resocialisatie en detentie. Een onderzoek naar de houdingen van
gedetineerden en gevangenispersoneel ten aanzien van de voorbereiding van de
terugkeer in de samenleving, (diss.) Maastricht: 2000, p. 39-48..................................45
Visie ‘Recht doen, kansen bieden. Naar effectievere gevangenisstraffen’....................46
P. Schuyt, ‘Voorwaardelijke invrijheidstelling: het beeld en de werkelijkheid’, Sancties
2019/2.......................................................................................................................... 46
Week 6 Interne rechtspositie gedetineerden: Beklag en beroep......................48
F.W. Bleichrodt & P.C. Vegter, Sanctierecht (derde, herziene druk), Deventer: Kluwer
2021, hoofdstuk 7 (Rechtsbescherming in het kader van de vrijheidsbeneming).........48
Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, advies Spanning in
detentie,....................................................................................................................... 52
P. Jacobs, ‘Het beklagrecht in Nederland: Een volwassen rechtsmiddel met
ouderdomskwalen?, in: M. Nève & B. De Temmerman (eds.), Drie jaar beklagrecht: Een
terugblik en een vooruitblik, Brugge: Die Keure 2025, p. 231-244................................53
2
,Week 7 Vrijheidsbeperkende sancties...........................................................54
M. Boone, Paradoxen van toezicht. Straffen in het hart van de samenleving (oratie UL),
Den Haag: Boomcriminologie 2019...............................................................................54
S.A.A. van ’t Klooster, M.H. Nagtegaal, M.J.F. van der Wolf & P.M. Schuyt, ‘Levenslang
toezicht. Het normerende kader van vrijheidsbeperkende voorwaarden bij langdurig
toezicht’, Delikt & Delinkwent 2025/2...........................................................................56
A.E.A. Fechner, M.H. Nagtegaal, P.M. Schuyt en M.J.F. van der Wolf, ‘De
gedragsbeïnvloedende en vrijheidsbeperkende maatregel: wet en werkelijkheid’, Delikt
& Delinkwent 2022/6 (vanaf par. 1)..............................................................................58
J. Claessen, E. Post en G.J. Slump, Burgerinitiatiefwetsvoorstel Slim straffen (p. 29-33)
..................................................................................................................................... 61
Week 8 Herstel en herstelgerichte detentie...................................................62
J. Claessen, 'Een korte geschiedenis van herstelrecht en mediation in strafzaken', in: T.
van Mazijk (red.), Handboek mediation in strafzaken, Utrecht: Hogeschool Utrecht,
2024, p. 15-31.............................................................................................................. 62
J. Claessen, 'Het teveel aan kennis en het tekort aan wijsheid en de gevolgen daarvan
voor straf- en herstelrecht', Tijdschrift voor Herstelrecht, 2025 (25) 2, p. 95-115........63
J.A.A.C. Claessen, O.P.L. Pinkster en G.J. Slump, ‘De mogelijke meerwaarde van
mediation in de tenuitvoerleggingsfase’, Sancties 2021/2, p. 5-16...............................65
E. Kampert, ‘Hoe kun je een gedetineerde persoon bewegen om stil te staan bij wat er
gebeurd is?’, Tijdschrift voor Herstelrecht, 2024 (24) 1, p. 54-60.................................66
G.J. Slump en J. Claessen, ‘Een herstelrechtelijk perspectief op vrijheidsbeperkende en -
benemende straffen, Tijdschrift voor Herstelrecht, 2024 (24) 1, p. 11-21....................67
Week 9 Sancties en mensenrechten: geestelijke gezondheid van gedetineerden
................................................................................................................... 68
F.W. Bleichrodt & P.C. Vegter, Sanctierecht, Deventer: Kluwer 2021 (derde druk), p. 36-
38................................................................................................................................. 68
Harris, O’Boyle & Warbrick: Law of the European Convention on Human Rights , fifth
edition, 2023, p. 262-274 (Article 3 ECHR: Conditions of detention and treatment of
detainees)..................................................................................................................... 69
Krabbe M.J.M., ‘A Legal Perspective on the Worldwide Situation of Defendants and
Detainees with Mental Illness’, in: Van Kempen, P.H.P.H.M.C & Krabbe, M.J.M (Eds),
Mental health and criminal justice: international and domestic perspectives on
defendants and detainees with mental illness, The Hague: Eleven, 2021, p. 3-44........69
Week 10 De terbeschikkingstelling................................................................73
F.W. Bleichrodt & P.C. Vegter, Sanctierecht, Deventer: Kluwer 2021 (derde druk),
paragraaf 5.3 over de terbeschikkingstelling................................................................73
J. Bijlsma e.a., ‘Stoornis en gevaar. Een aanzet tot onderzoek naar een alternatief voor
tbs’, Delikt & Delinkwent 2020/25................................................................................79
E.E. Nauta e.a., ‘Is het stoornisvereiste onmisbaar voor tbs? Een analyse vanuit
nationaalrechtelijk en mensenrechtelijk perspectief’, Delikt & Delinkwent 2021/39.....81
3
, Hof Den Haag 17 december 2024, ECLI:NL:GHDHA:2024:2374 (Schutter Vlissingen en
zorgboerderij Alblasserdam). Slechts de overwegingen met betrekking tot de
‘strafbaarheid van de verdachte, straf en maatregelen’ hoeven te worden
geraadpleegd................................................................................................................ 82
Week 11 De levenslange gevangenisstraf......................................................83
EHRM 26 april 2016, nr. 10511/10 (Murray tegen Nederland).......................................83
H.E. Bröring en W.F. van Hattum, ‘Gratie: een bestuursbevoegdheid getoetst – een
beschouwing naar aanleiding van het arrest van de Hoge Raad van 6 november 2020’,
Nederlands Tijdschrift voor Strafrecht 2021/1 (m.u.v. paragraaf 3)..............................84
Evaluatie Besluit Adviescollege levenslanggestraften (alleen par. 2.1-2.4.1 (p. 14-28)
en par. 5 + naschrift (p. 79-89).....................................................................................86
RSJ advies ‘Levenslang herzien’....................................................................................88
4
, Week 1 Strafdoelen en strafrechtstheorieën
F.W. Bleichrodt en P.C. Vegter, Sanctierecht (derde, herziene druk),
Deventer: Kluwer 2021, paragraaf 1.5, 1.6.1 en 1.6.2.
Vanaf 1.5 verschuift de aandacht naar de theoretische rechtvaardiging van
straffen, omdat veranderingen in het sanctiestelsel alleen goed te begrijpen zijn
tegen de achtergrond van veranderende strafdoelen. In de (neo-)klassieke
strafrechtvaardigingstheorieën staat een rationele grondslag centraal. Bij
Beccaria, in het verlengde van Rousseaus sociaal contract, is straf
gerechtvaardigd doordat burgers een deel van hun vrijheid afstaan aan de
gemeenschap in ruil voor bescherming van hun rechten. Straf dient dan vooral
een nuttig, preventief doel: zij moet de dader beletten opnieuw schade toe te
brengen en anderen afschrikken hetzelfde te doen. De strafdreiging mag daarom
niet verder gaan dan noodzakelijk is voor dat preventieve doel en fungeert
tegelijk als waarborg tegen willekeurige en onvoorspelbare bestraffing.
Daartegenover staat de absolute straftheorie, waarin straf niet primair wordt
gerechtvaardigd door toekomstig nut, maar door vergelding van schuld. Bij Kant
moet worden gestraft omdat misdaad is begaan; de straf is een uitdrukking van
rechtvaardigheid en moet worden afgestemd op de ernst van het delict, niet op
de eventuele gevolgen van de straf. Deze benadering is retributivistisch: straf is
een moreel noodzakelijke reactie op het gepleegde onrecht, los van toekomstig
effect. Vervolgens komt de Moderne Richting op, verbonden aan onder anderen
Von Liszt, Prins en Van Hamel, die op wezenlijke punten breekt met de
(neo-)klassieke theorieën. Niet het sociaal contract, maar de beveiliging van de
samenleving komt centraal te staan. Ook wordt de klassieke veronderstelling
verworpen dat de mens steeds op basis van vrije wil rationeel afweegt of hij een
delict zal plegen. In plaats daarvan wordt een meer wetenschappelijke
benadering gezocht, waarbij geneeskunde, biologie en sociologie moeten
verklaren waarom iemand tot misdaad komt. De strafrechtelijke reactie moet
daarom worden afgestemd op de persoon en de persoonlijke omstandigheden
van de dader, met als doel herhaling te voorkomen. Daardoor worden klassieke
beginselen als legaliteit, geen straf zonder schuld en proportionele vergelding
minder vanzelfsprekend, en verschuift het accent van bescherming van het
individu tegen de staat naar bescherming van het collectief tegen gevaarlijke
personen. Straf wordt zo primair een instrument van sociale controle. Voor
gevaarlijke daders paste daarbij langdurige vrijheidsbeneming ter
onschadelijkmaking, terwijl voor gelegenheidsmisdadigers korte vrijheidsstraffen
juist contraproductief werden geacht en alternatieven, zoals de voorwaardelijke
veroordeling, de voorkeur verdienden.
Vanaf 1.6 blijkt dat de Moderne Richting in de eerste decennia van de twintigste
eeuw grote invloed had op de hervorming van het sanctiestelsel. Eerst gebeurde
dat in 1905 via een bijzonder sanctiestelsel voor jeugdigen, waarin niet
vergelding maar verbetering van de jeugdige door pedagogisch georiënteerde
sancties centraal stond. Daarna volgde in 1915 de invoering van de
voorwaardelijke veroordeling in het volwassenenstrafrecht. Daarmee kon
tenuitvoerlegging van korte vrijheidsstraf worden voorkomen en konden in plaats
5
Inhoudsopgave
Week 1 Strafdoelen en strafrechtstheorieën....................................................5
F.W. Bleichrodt en P.C. Vegter, Sanctierecht (derde, herziene druk), Deventer: Kluwer
2021, paragraaf 1.5, 1.6.1 en 1.6.2................................................................................5
P.C. Vegter, Vormen van detentie (diss. KUN), Arnhem: Gouda Quint 1989, p. 158-171
(par. 6.3.3-6.3.4)............................................................................................................. 6
G. Knigge, Het irrationele van de straf (oratie RUG), Arnhem Gouda Quint 1988...........8
W.H.A. Jonkers, ‘De strafrechtelijke straf: inhoud, grondslag, doeleinden’, in: Y. Buruma,
100 jaar strafrecht. Klassieke teksten van de twintigste eeuw, Amsterdam: Amsterdam
University Press 1999, p. 163-169 (tot aan par. Strafdoelen op legislatief niveau).......10
P.H.P.H.M.C. van Kempen, ‘Legaliteit van straftoemeting: consistente individualisering
via proportionaliteit, schuld en gelijkheid’, DD 2023/1, par. 4.......................................12
S. Boschman, S. Verweij en G. Weijters, Korte vrijheidsstraffen. Een literatuuronderzoek
naar het bereiken van strafdoelen met korte vrijheidsstraffen ten opzichte van andere
straffen, Den Haag: WODC 2023, par. 1 t/m 1.2.3., 2.1.1., 6.1 t/m 6.2.1......................13
Week 2 straftoemeting en straftoemetingsvrijheid van de rechter..................16
L. Noyon, ‘De geschiedenis van het taakstrafverbod van artikel 22b Sr: een klucht vol
verwarring’, Ars Aequi 2017, p. 307-315......................................................................16
HR 20 februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:202..................................................................18
H. Lensing, ‘Oriëntatiepunten voor de straftoemeting’, Ars Aequi 2021, p. 541-556
(m.u.v. par. 2 en 3)....................................................................................................... 18
P.H.P.H.M.C. van Kempen, ‘Legaliteit van straftoemeting: consistente individualisering
via proportionaliteit, schuld en gelijkheid. Naar een wettelijk straftoemetingskader’, DD
2023/1.......................................................................................................................... 21
S. Meijer, ‘De bijzondere motiveringsplicht bij de oplegging van vrijheidsbenemende
sancties’, in: T. Kooijmans e.a., Op zoek naar evenwicht (liber amicorum Marc
Groenhuijsen), Deventer: Kluwer 2021.........................................................................23
Week 3 Sanctieeleid, promoveren en degraderen in detentie, verlof en
detentiefasering..........................................................................................25
Visie ‘Recht doen, kansen bieden. Naar effectievere gevangenisstraffen’....................25
Wetsvoorstel Slimmer straffen (36805, nr. 2)...............................................................27
Memorie van toelichting Wetsvoorstel Slimmer straffen (tot en met par.4) (36805, nr.3)
..................................................................................................................................... 29
S. Struijk, ‘Duizelingwekkende en zorgwekkende ontwikkelingen in de rechtspositie van
de gedetineerden’, Boom Strafblad 2020/5..................................................................30
Bijlage 1 van de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (het
‘stoplichtmodel’), Stcrt. 2020, 49131............................................................................32
1
, S. Meijer, In al haar facetten. Over de betekenis van resocialisatie (oratie Radboud),
par. 1, 2 en 4................................................................................................................. 32
S. Meijer, ‘Verscherpt toetsingskader promoveren en degraderen van gedetineerden’,
Sancties 2020/89.......................................................................................................... 34
Week 4 Voortgezet crimineel handelen in detentie.........................................35
Memorie van toelichting Wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met
aanvullende maatregelen tegen georganiseerde criminaliteit tijdens detentie
(Kamerstukken II 2022/23, 36 372, nr. 3)......................................................................35
Advies Raad van State over geamendeerd wetsvoorstel om de Penitentiaire
beginselenwet te wijzigen, 24 april 2024......................................................................37
Kamerstukken II 2023/24, 36376-25 (Reactie op de amendementen bij het Voorstel van
wet tot wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met aanvullende
maatregelen tegen georganiseerde criminaliteit tijdens detentie)...............................38
S. Meijer, ‘KwartaalSignaal 166’, Ars Aequi 2023, p. 9851-9853...................................39
S. Meijer, ‘KwartaalSignaal 168’, Ars Aequi 2023, p. 9977-9979...................................40
S. Struijk, S. Meijer, P. Verrest en F. Calderoni, Vergelijkend onderzoek Italiaans 41-bis
detentieregime, Den Haag: WODC 2023 (alleen de samenvatting)..............................41
Week 5 Resocialisatie en voorwaardelijke invrijheidsstelling in historisch en
positiefrechtelijk perspectief........................................................................42
D.Z. Van Duyl, De voorwaardelijke invrijheidsstelling. Historisch en kritisch beschouwd,
zoowel op zich zelf als in verband met de heerschende gevangenisstelsels, (diss.)
Leiden: P. Somwerwil 1881, p. 2-22..............................................................................42
P.C. Vegter, Vormen van detentie. Een onderzoek naar verschillen bij de
tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf en de bemoeienis van de strafrechter,
Arnhem: Gouda Quint 1989, p. 51-61...........................................................................43
C. Kelk, De kunst van een humaan strafrecht, Den Haag: Boom Juridisch 2018, p. 345-
352............................................................................................................................... 44
P.P. Nelissen, Resocialisatie en detentie. Een onderzoek naar de houdingen van
gedetineerden en gevangenispersoneel ten aanzien van de voorbereiding van de
terugkeer in de samenleving, (diss.) Maastricht: 2000, p. 39-48..................................45
Visie ‘Recht doen, kansen bieden. Naar effectievere gevangenisstraffen’....................46
P. Schuyt, ‘Voorwaardelijke invrijheidstelling: het beeld en de werkelijkheid’, Sancties
2019/2.......................................................................................................................... 46
Week 6 Interne rechtspositie gedetineerden: Beklag en beroep......................48
F.W. Bleichrodt & P.C. Vegter, Sanctierecht (derde, herziene druk), Deventer: Kluwer
2021, hoofdstuk 7 (Rechtsbescherming in het kader van de vrijheidsbeneming).........48
Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, advies Spanning in
detentie,....................................................................................................................... 52
P. Jacobs, ‘Het beklagrecht in Nederland: Een volwassen rechtsmiddel met
ouderdomskwalen?, in: M. Nève & B. De Temmerman (eds.), Drie jaar beklagrecht: Een
terugblik en een vooruitblik, Brugge: Die Keure 2025, p. 231-244................................53
2
,Week 7 Vrijheidsbeperkende sancties...........................................................54
M. Boone, Paradoxen van toezicht. Straffen in het hart van de samenleving (oratie UL),
Den Haag: Boomcriminologie 2019...............................................................................54
S.A.A. van ’t Klooster, M.H. Nagtegaal, M.J.F. van der Wolf & P.M. Schuyt, ‘Levenslang
toezicht. Het normerende kader van vrijheidsbeperkende voorwaarden bij langdurig
toezicht’, Delikt & Delinkwent 2025/2...........................................................................56
A.E.A. Fechner, M.H. Nagtegaal, P.M. Schuyt en M.J.F. van der Wolf, ‘De
gedragsbeïnvloedende en vrijheidsbeperkende maatregel: wet en werkelijkheid’, Delikt
& Delinkwent 2022/6 (vanaf par. 1)..............................................................................58
J. Claessen, E. Post en G.J. Slump, Burgerinitiatiefwetsvoorstel Slim straffen (p. 29-33)
..................................................................................................................................... 61
Week 8 Herstel en herstelgerichte detentie...................................................62
J. Claessen, 'Een korte geschiedenis van herstelrecht en mediation in strafzaken', in: T.
van Mazijk (red.), Handboek mediation in strafzaken, Utrecht: Hogeschool Utrecht,
2024, p. 15-31.............................................................................................................. 62
J. Claessen, 'Het teveel aan kennis en het tekort aan wijsheid en de gevolgen daarvan
voor straf- en herstelrecht', Tijdschrift voor Herstelrecht, 2025 (25) 2, p. 95-115........63
J.A.A.C. Claessen, O.P.L. Pinkster en G.J. Slump, ‘De mogelijke meerwaarde van
mediation in de tenuitvoerleggingsfase’, Sancties 2021/2, p. 5-16...............................65
E. Kampert, ‘Hoe kun je een gedetineerde persoon bewegen om stil te staan bij wat er
gebeurd is?’, Tijdschrift voor Herstelrecht, 2024 (24) 1, p. 54-60.................................66
G.J. Slump en J. Claessen, ‘Een herstelrechtelijk perspectief op vrijheidsbeperkende en -
benemende straffen, Tijdschrift voor Herstelrecht, 2024 (24) 1, p. 11-21....................67
Week 9 Sancties en mensenrechten: geestelijke gezondheid van gedetineerden
................................................................................................................... 68
F.W. Bleichrodt & P.C. Vegter, Sanctierecht, Deventer: Kluwer 2021 (derde druk), p. 36-
38................................................................................................................................. 68
Harris, O’Boyle & Warbrick: Law of the European Convention on Human Rights , fifth
edition, 2023, p. 262-274 (Article 3 ECHR: Conditions of detention and treatment of
detainees)..................................................................................................................... 69
Krabbe M.J.M., ‘A Legal Perspective on the Worldwide Situation of Defendants and
Detainees with Mental Illness’, in: Van Kempen, P.H.P.H.M.C & Krabbe, M.J.M (Eds),
Mental health and criminal justice: international and domestic perspectives on
defendants and detainees with mental illness, The Hague: Eleven, 2021, p. 3-44........69
Week 10 De terbeschikkingstelling................................................................73
F.W. Bleichrodt & P.C. Vegter, Sanctierecht, Deventer: Kluwer 2021 (derde druk),
paragraaf 5.3 over de terbeschikkingstelling................................................................73
J. Bijlsma e.a., ‘Stoornis en gevaar. Een aanzet tot onderzoek naar een alternatief voor
tbs’, Delikt & Delinkwent 2020/25................................................................................79
E.E. Nauta e.a., ‘Is het stoornisvereiste onmisbaar voor tbs? Een analyse vanuit
nationaalrechtelijk en mensenrechtelijk perspectief’, Delikt & Delinkwent 2021/39.....81
3
, Hof Den Haag 17 december 2024, ECLI:NL:GHDHA:2024:2374 (Schutter Vlissingen en
zorgboerderij Alblasserdam). Slechts de overwegingen met betrekking tot de
‘strafbaarheid van de verdachte, straf en maatregelen’ hoeven te worden
geraadpleegd................................................................................................................ 82
Week 11 De levenslange gevangenisstraf......................................................83
EHRM 26 april 2016, nr. 10511/10 (Murray tegen Nederland).......................................83
H.E. Bröring en W.F. van Hattum, ‘Gratie: een bestuursbevoegdheid getoetst – een
beschouwing naar aanleiding van het arrest van de Hoge Raad van 6 november 2020’,
Nederlands Tijdschrift voor Strafrecht 2021/1 (m.u.v. paragraaf 3)..............................84
Evaluatie Besluit Adviescollege levenslanggestraften (alleen par. 2.1-2.4.1 (p. 14-28)
en par. 5 + naschrift (p. 79-89).....................................................................................86
RSJ advies ‘Levenslang herzien’....................................................................................88
4
, Week 1 Strafdoelen en strafrechtstheorieën
F.W. Bleichrodt en P.C. Vegter, Sanctierecht (derde, herziene druk),
Deventer: Kluwer 2021, paragraaf 1.5, 1.6.1 en 1.6.2.
Vanaf 1.5 verschuift de aandacht naar de theoretische rechtvaardiging van
straffen, omdat veranderingen in het sanctiestelsel alleen goed te begrijpen zijn
tegen de achtergrond van veranderende strafdoelen. In de (neo-)klassieke
strafrechtvaardigingstheorieën staat een rationele grondslag centraal. Bij
Beccaria, in het verlengde van Rousseaus sociaal contract, is straf
gerechtvaardigd doordat burgers een deel van hun vrijheid afstaan aan de
gemeenschap in ruil voor bescherming van hun rechten. Straf dient dan vooral
een nuttig, preventief doel: zij moet de dader beletten opnieuw schade toe te
brengen en anderen afschrikken hetzelfde te doen. De strafdreiging mag daarom
niet verder gaan dan noodzakelijk is voor dat preventieve doel en fungeert
tegelijk als waarborg tegen willekeurige en onvoorspelbare bestraffing.
Daartegenover staat de absolute straftheorie, waarin straf niet primair wordt
gerechtvaardigd door toekomstig nut, maar door vergelding van schuld. Bij Kant
moet worden gestraft omdat misdaad is begaan; de straf is een uitdrukking van
rechtvaardigheid en moet worden afgestemd op de ernst van het delict, niet op
de eventuele gevolgen van de straf. Deze benadering is retributivistisch: straf is
een moreel noodzakelijke reactie op het gepleegde onrecht, los van toekomstig
effect. Vervolgens komt de Moderne Richting op, verbonden aan onder anderen
Von Liszt, Prins en Van Hamel, die op wezenlijke punten breekt met de
(neo-)klassieke theorieën. Niet het sociaal contract, maar de beveiliging van de
samenleving komt centraal te staan. Ook wordt de klassieke veronderstelling
verworpen dat de mens steeds op basis van vrije wil rationeel afweegt of hij een
delict zal plegen. In plaats daarvan wordt een meer wetenschappelijke
benadering gezocht, waarbij geneeskunde, biologie en sociologie moeten
verklaren waarom iemand tot misdaad komt. De strafrechtelijke reactie moet
daarom worden afgestemd op de persoon en de persoonlijke omstandigheden
van de dader, met als doel herhaling te voorkomen. Daardoor worden klassieke
beginselen als legaliteit, geen straf zonder schuld en proportionele vergelding
minder vanzelfsprekend, en verschuift het accent van bescherming van het
individu tegen de staat naar bescherming van het collectief tegen gevaarlijke
personen. Straf wordt zo primair een instrument van sociale controle. Voor
gevaarlijke daders paste daarbij langdurige vrijheidsbeneming ter
onschadelijkmaking, terwijl voor gelegenheidsmisdadigers korte vrijheidsstraffen
juist contraproductief werden geacht en alternatieven, zoals de voorwaardelijke
veroordeling, de voorkeur verdienden.
Vanaf 1.6 blijkt dat de Moderne Richting in de eerste decennia van de twintigste
eeuw grote invloed had op de hervorming van het sanctiestelsel. Eerst gebeurde
dat in 1905 via een bijzonder sanctiestelsel voor jeugdigen, waarin niet
vergelding maar verbetering van de jeugdige door pedagogisch georiënteerde
sancties centraal stond. Daarna volgde in 1915 de invoering van de
voorwaardelijke veroordeling in het volwassenenstrafrecht. Daarmee kon
tenuitvoerlegging van korte vrijheidsstraf worden voorkomen en konden in plaats
5
