Hoorcollege Aantekeningen Behandeling
Hoorcollege 1
Orthopedagogiek als handelingswetenschap & behandelingsperspectieven
3 februari - Martine Mönch
Orthopedagogiek wordt in dit college gezien als handelingswetenschap. Dat betekent dat het niet alleen
gaat om begrijpen, verklaren en beschrijven, maar vooral ook om handelen: wat doe je als professional om
een kind, jongere of gezin verder te helpen? Je wil dus niet alleen weten wat er aan de hand is, maar ook wat
werkt, wat passend is, en hoe je het hulpverleningsproces zorgvuldig vormgeeft.
Disciplines, theorieën, integrerende modellen
Disciplines
- Psychiatrie (kijkt op biomedische manier)
- Nadruk ligt op: symptomen, syndromen, stoornissen (via DSM). Welke stoornis past bij de klachten?
- Ontwikkelingspsychologie (kijkt naar hoe kinderen zich ontwikkelen)
- Rond 1900 kwam meer belangstelling voor de ontwikkeling van kinderen. Men wilde empirische
kennis gaan gebruiken. Men had ook oog voor de verschillen daarin (processen binnen het individu en
interactie met de omgeving is hierbij belangrijk.)
- Orthopedagogiek
- Aandacht voor opvoeding, onderwijs, kwetsbare kinderen/gezinnen. Wat heeft dit kind of dit gezin
nodig? Het kijkt naar welke aanpak past bij de klachten. Dit maakt het handelingsgericht.
Psychiatrie: stoornissen, ontwikkelingspsychologie: ontwikkelingsverloop, orthopedagogiek: opvoeding,
context, hulpverlening.
Theorieën
- Psychodynamische theorie (Freud): problemen in vroege ontwikkelingen hebben invloed op problemen
later. Freud was een van de eerste die zei dat ervaring in het vroege leven invloed kan hebben op de
ontwikkeling later in het leven. Er is balans tussen super, id, ego, maar het is ook een dynamisch systeem.
- Id = impulsen en driften (onbewuste verlangens/basisbehoeften)
- Ego = rationeel, realistische deel dat bemiddelt tussen onrealistische eisen van het id en
moralistische druk van superego.
- Superego = normen, geweten, regels, moreel kompas
Problemen kunnen ontstaan als de balans tussen id, ego en superego verstoord raakt.
- Gehechtheidstheorie: deze theorie gaat over een affectieve relatie. Belangrijke begrippen zijn:
sensitiviteit en responsiviteit: ouder merkt signalen op van kind, begrijpt dit en reageert hier passend op.
Ook de cirkel van veiligheid is hierbij van belang: een kind moet de ouder kunnen gebruiken als veilige
basis en veilige haven. De kwaliteit van de gehechtheid kan zowel risicofactor als beschermde factor zijn.
- Leertheorie (focus van de cursus): de leertheorie kijkt concreet naar gedrag: waardoor wordt het gedrag
uitgelokt? & waardoor blijft het bestaan? → Bepaald probleemgedrag dat ontstaat kan ontlokt worden
door voorafgaande antecedenten of bekrachtigd door daaropvolgende stimuli (consequenties). (wat lokt
het uit en wat volgt erop?)
- Systeemtheorie: de systeemtheorie kijkt niet alleen naar het kind, maar naar het hele systeem eromheen.
Daaronder vallen twee vormen:
- 1. ecologisch (Bronfenbrenner) kind leeft in meerdere systemen (micro, meso, macro etc.) en al deze
systemen beïnvloeden elkaar.
- 2. gezinstherapeutisch: een gezin is een zelforganiserend systeem, bij deze theorie kijk je naar hoe een
gezin als systeem georganiseerd is. Denk aan begrippen zoals hiërarchie, grenzen tussen gezinsleden, met
subsystemen of juist niet: parentificatie: kind krijgt taken of verantwoordelijkheden die eigenlijk bij de
ouder horen.
Integrerende modellen
Wanneer één model te beperkt is:
- Biopsychosociaal model: dit model zegt dat individueel gedrag wordt beïnvloed door heel veel factoren
(biologisch, sociaal, psychologisch) tussen die systemen kan ook weer een complex evenwicht ontstaan.
- Balansmodel: balans tussen draaglast en draagkracht
1
,Visies op normaliteit
Is iets wel of niet afwijkend? Er zijn verschillende opvattingen op normaliteit:
- Normaliteit als afwezigheid van stoornissen
- Normaliteit als statistisch gegeven (wat het meeste voorkomt)
- Normaliteit als ideale of gewenste toestand (cultuur? Normen en verwachtingen van de samenleving)
- Normaliteit als succesvolle adaptatie (voldoende kunnen aanpassen en functioneren in omgeving)
- Normaliteit als neurodiversiteit (onderlinge variatie in type brein)
Kwaliteit theorievorming
Een theorie kan in de praktijk bruikbaar zijn, maar niet perse onderzocht of evidence-based.
- Practice-based: theorieën die in de praktijk een zekere bruikbaarheid hebben maar niet voldoende
wetenschappelijk zijn onderzocht
- Evidence-based: theorie of aanpak die wetenschappelijk is onderbouwd
- Evidence-based assessment + evidence-based treatment = evidence-based practice
Evidence-based practice houdt in dat je zowel in je diagnostiek als in je behandeling gebruik maakt van
methoden die wetenschappelijk ondersteund zijn.
De orthopedagoog als professional
De rol van de orthopedagoog
- Het toepassen van kennis over procedures en methodieken, en kunde
- Met als doel om dat wat gewenst is te realiseren: het normatieve gezichtspunt
- Oorspronkelijk object van de orthopedagogiek: het afwijkende kind
- Doel van het orthopedagogisch ingrijpen: het kind helpen bij de maatschappelijke integratie
Therapiecyclus
De therapiecyclus beschrijft wat je als professional doet nadat je hebt onderzocht wat er aan de hand is.
Indicatieanalyse als scharnierpunt tussen diagnostiek en behandeling/interventie waarbij het doel is om een
verantwoorde aanbeveling te doen voor de aanpak van dit probleem bij deze cliënt, rekening houdend met
beschermende en risicofactoren.
3 stappen in de therapiecyclus:
- Planning (wat voor hulp/behandeling is het meest passend?)
- Uitvoering (behandeling doen)
- Beoordeling van het effect (heeft de behandeling geholpen?)
(De Bruyn et al., 2005)
Indicerende diagnose hoort bij de indicatienalyse: lijst met aanbevelingen/interventies.
Indicatieanalyse vormt input van advies.
De vindicatieanalyse vormt het scharnierpunt tussen diagnostiek en interventie, hierin wordt bepaald welke
hulp het meest passend is. De indicerende diagnose resulteert in aanbevelingen voor behandeling en vormt
de basis voor het uiteindelijke advies. Vervolgens bestaat de therapiecyclus uit planning, uitvoering en
achteraf beoordeling van het effect van de behandeling.
Fasen in het hulpverleningsproces
Klinische cyclus:
KC: klinische cyclus
DC: diagnostische cyclus
TC: therapeutische cyclus
Klachtanalyse → probleemanalyse → verklaringsanalyse → indicatieanalyse → planning → uitvoering →
beoordeling van het effect.
(Onderaan zie je Evaluatie: niet alleen aan het einde, maar door het hele proces).
2
,Orthopedagogiek als handelingswetenschap
De regulatieve cyclus en de specifiek orthopedagogische invalshoek.
Regulatieve cyclus: je wil het effect van de hulp evalueren. Regulatieve cyclus is het model om problemen
te kunnen oplossen, gericht op het evalueren van de effectiviteit van de geboden hulp →
beslissingsmomenten inbouwen die het verloop van handelen bepalen.
De regulatieve cyclus is beter om het hulpverleningsproces te beschrijven dan de empirische cyclus, omdat
de regulatieve cyclus is gericht op verandering, terwijl de empirische cyclus gericht is op beschrijving.
Orthopedagogisch handelen
Binnen de onderscheiden fasen in het hulpverleningsproces:
- Beslissingsmomenten inbouwen (regulatieve cyclus)
- Voortgang bewaken door onderzoeksmomenten in te bouwen (empirische subcycli)
In totaliteit is hulpverleningsproces regulerend, maar daartussen heb je empirische subcycli, want je bent
naast behandelaar dus ook onderzoeker, en je wil het ook onderbouwen.
Integratie cycli
Fasen van de regulatieve cyclus
• Probleemherkenning (context van het probleem, welke factoren spelen een rol?)
• Probleemdefiniëring (wat speelt er nu precies? je komt tot holistische theorie/casusconceptualisatie)
• Kiezen van de interventie
• Planning
• Uitvoering interventie
• Eindevaluatie
(Van Strien, 1984)
Orthopedagogische invalshoek
Houd rekening met wie je in gesprek bent → er zitten verschillen tussen de communicatie met kinderen en
adolescenten:
• Verschil kind-adolescent:
– Afstemmen op ontwikkelingsniveau (niet alleen cognitief maar ook emotioneel), bij kinderen bijv
focus op communicatie via spel, zoals dat bij volwassenen via taal gaat.
• Kind nog afhankelijk van anderen: niet alleen het kind veranderen maar ook de omgeving moet op
zekere hoogte meeveranderen met kind. Je moet rekening houden met
dat kinderen in een afhankelijkheidsrelatie zijn met volwassenen → je
hebt niet alleen te maken met kindfactoren, maar ook van ouder- of
gezinsfactoren. Een kind kan minder gemotiveerd zijn en bereid om
zich open te stellen omdat het kind niet uit eigen initiatief hulp zoekt →
zoeken hoe het ook wat oplevert voor het kind.
–Therapeutische alliantie
3
, • Ethische kwesties
- Wie is de cliënt → de ouders of het kind?
- In hoeverre neem je het kind mee in beslissingen? Juridische richtlijn is 12 jaar, maar wat doe je met
een kind van 9 jaar die al duidelijk weet wat hij/zij wil?
- Vertrouwelijkheid → als de veiligheid van het kind in het geding is, moet je de ouders informeren.
Maar informeer je het kind daar dan ook over?
Overzicht van behandelingsperspectieven (theorieën)
Systemisch model
Visie/mensbeeld en etiologie probleemgedrag
- Functioneren van gezin als geheel staat centraal (sterk van invloed op gedrag en ontwikkeling van het kind)
- Opvoedingsstijlen / opvoederskenmerken
- Wederkerigheid
Diagnostiek
- Gedrag niet geïsoleerd bekijken: juist de focus hebben op gezinsfunctioneren
- Men dient te kijken in meerdere (sub-)systemen
- Instrumenten: gezinsobservatie, gezinsvragenlijsten, gezinsinterview, genogram
Visie op behandeling
- Focus: gezinssysteem
- Aanpak: zorgen voor gezond en evenwichtig gezinssysteem (letten op communicatie, bondjes,)
Je moet altijd meervoudig partijdig zijn.
Interventies
Kijken naar aangrijpingspunten in het gezinssysteem waarbij je ervan bewust moet zijn dat er veel mensen
betrokken zijn bij de interventie, waarbij het dus zinvol moet zijn voor alle betrokkenen.
- Gezinstherapie (systeemtherapie)
- Oudergroepen, oudertherapie
Psychodynamisch model
Inleidend
Behoefte aan veiligheid,
- Gericht op ontwikkelingsproces
- Voor persoonlijke ontwikkeling: angst en emotionele crisissen → zijn motivators voor groei/
zelfontwikkeling
- Belang personen in vroege ontwikkeling → significante anderen; kunnen katalysator van groei of
beperker van groei zijn.
- Aandacht voor intra-psychische aspect individu
Gericht op verandering.
Visie/mensbeeld
Angst en emotionele crisissen zijn voorwaardelijk voor persoonlijke groei, waarbij belangrijke personen
katalysatoren of beperkers zijn van persoonlijke groei. Het is gericht op het intrapsychische aspect van het
individu.
Persoonlijkheid is de uitkomst van een ontwikkelingsproces tussen drie structuren:
- Id: Lustprincipe → levert energie voor ego en superego
- Ego: Realiteitsprincipe → aangepast aan de wereld (logisch en rationeel denken, bemiddelt)
- Superego: Ego-ideaal: positief dat wil je bereiken / Geweten: negatief, straft. → (moreel besef/ normen en
waarden)
Energie blijft altijd wel bestaan, maar dynamiek bepaalt hoe het georganiseerd wordt.
Etiologie probleemgedrag
Abnormaal gedrag treedt op wanneer iemand gefixeerd is geraakt in een bepaalde fase waarbij er conflicten
zijn.
- Sociaal-emotionele ontwikkeling raakt dus verstoord door:
- Het niet succesvol oplossen van een conflict (tussen id, ego en super-ego)
- Conflict is ontstaan in:
- Orale, anale of fallische fase
4
Hoorcollege 1
Orthopedagogiek als handelingswetenschap & behandelingsperspectieven
3 februari - Martine Mönch
Orthopedagogiek wordt in dit college gezien als handelingswetenschap. Dat betekent dat het niet alleen
gaat om begrijpen, verklaren en beschrijven, maar vooral ook om handelen: wat doe je als professional om
een kind, jongere of gezin verder te helpen? Je wil dus niet alleen weten wat er aan de hand is, maar ook wat
werkt, wat passend is, en hoe je het hulpverleningsproces zorgvuldig vormgeeft.
Disciplines, theorieën, integrerende modellen
Disciplines
- Psychiatrie (kijkt op biomedische manier)
- Nadruk ligt op: symptomen, syndromen, stoornissen (via DSM). Welke stoornis past bij de klachten?
- Ontwikkelingspsychologie (kijkt naar hoe kinderen zich ontwikkelen)
- Rond 1900 kwam meer belangstelling voor de ontwikkeling van kinderen. Men wilde empirische
kennis gaan gebruiken. Men had ook oog voor de verschillen daarin (processen binnen het individu en
interactie met de omgeving is hierbij belangrijk.)
- Orthopedagogiek
- Aandacht voor opvoeding, onderwijs, kwetsbare kinderen/gezinnen. Wat heeft dit kind of dit gezin
nodig? Het kijkt naar welke aanpak past bij de klachten. Dit maakt het handelingsgericht.
Psychiatrie: stoornissen, ontwikkelingspsychologie: ontwikkelingsverloop, orthopedagogiek: opvoeding,
context, hulpverlening.
Theorieën
- Psychodynamische theorie (Freud): problemen in vroege ontwikkelingen hebben invloed op problemen
later. Freud was een van de eerste die zei dat ervaring in het vroege leven invloed kan hebben op de
ontwikkeling later in het leven. Er is balans tussen super, id, ego, maar het is ook een dynamisch systeem.
- Id = impulsen en driften (onbewuste verlangens/basisbehoeften)
- Ego = rationeel, realistische deel dat bemiddelt tussen onrealistische eisen van het id en
moralistische druk van superego.
- Superego = normen, geweten, regels, moreel kompas
Problemen kunnen ontstaan als de balans tussen id, ego en superego verstoord raakt.
- Gehechtheidstheorie: deze theorie gaat over een affectieve relatie. Belangrijke begrippen zijn:
sensitiviteit en responsiviteit: ouder merkt signalen op van kind, begrijpt dit en reageert hier passend op.
Ook de cirkel van veiligheid is hierbij van belang: een kind moet de ouder kunnen gebruiken als veilige
basis en veilige haven. De kwaliteit van de gehechtheid kan zowel risicofactor als beschermde factor zijn.
- Leertheorie (focus van de cursus): de leertheorie kijkt concreet naar gedrag: waardoor wordt het gedrag
uitgelokt? & waardoor blijft het bestaan? → Bepaald probleemgedrag dat ontstaat kan ontlokt worden
door voorafgaande antecedenten of bekrachtigd door daaropvolgende stimuli (consequenties). (wat lokt
het uit en wat volgt erop?)
- Systeemtheorie: de systeemtheorie kijkt niet alleen naar het kind, maar naar het hele systeem eromheen.
Daaronder vallen twee vormen:
- 1. ecologisch (Bronfenbrenner) kind leeft in meerdere systemen (micro, meso, macro etc.) en al deze
systemen beïnvloeden elkaar.
- 2. gezinstherapeutisch: een gezin is een zelforganiserend systeem, bij deze theorie kijk je naar hoe een
gezin als systeem georganiseerd is. Denk aan begrippen zoals hiërarchie, grenzen tussen gezinsleden, met
subsystemen of juist niet: parentificatie: kind krijgt taken of verantwoordelijkheden die eigenlijk bij de
ouder horen.
Integrerende modellen
Wanneer één model te beperkt is:
- Biopsychosociaal model: dit model zegt dat individueel gedrag wordt beïnvloed door heel veel factoren
(biologisch, sociaal, psychologisch) tussen die systemen kan ook weer een complex evenwicht ontstaan.
- Balansmodel: balans tussen draaglast en draagkracht
1
,Visies op normaliteit
Is iets wel of niet afwijkend? Er zijn verschillende opvattingen op normaliteit:
- Normaliteit als afwezigheid van stoornissen
- Normaliteit als statistisch gegeven (wat het meeste voorkomt)
- Normaliteit als ideale of gewenste toestand (cultuur? Normen en verwachtingen van de samenleving)
- Normaliteit als succesvolle adaptatie (voldoende kunnen aanpassen en functioneren in omgeving)
- Normaliteit als neurodiversiteit (onderlinge variatie in type brein)
Kwaliteit theorievorming
Een theorie kan in de praktijk bruikbaar zijn, maar niet perse onderzocht of evidence-based.
- Practice-based: theorieën die in de praktijk een zekere bruikbaarheid hebben maar niet voldoende
wetenschappelijk zijn onderzocht
- Evidence-based: theorie of aanpak die wetenschappelijk is onderbouwd
- Evidence-based assessment + evidence-based treatment = evidence-based practice
Evidence-based practice houdt in dat je zowel in je diagnostiek als in je behandeling gebruik maakt van
methoden die wetenschappelijk ondersteund zijn.
De orthopedagoog als professional
De rol van de orthopedagoog
- Het toepassen van kennis over procedures en methodieken, en kunde
- Met als doel om dat wat gewenst is te realiseren: het normatieve gezichtspunt
- Oorspronkelijk object van de orthopedagogiek: het afwijkende kind
- Doel van het orthopedagogisch ingrijpen: het kind helpen bij de maatschappelijke integratie
Therapiecyclus
De therapiecyclus beschrijft wat je als professional doet nadat je hebt onderzocht wat er aan de hand is.
Indicatieanalyse als scharnierpunt tussen diagnostiek en behandeling/interventie waarbij het doel is om een
verantwoorde aanbeveling te doen voor de aanpak van dit probleem bij deze cliënt, rekening houdend met
beschermende en risicofactoren.
3 stappen in de therapiecyclus:
- Planning (wat voor hulp/behandeling is het meest passend?)
- Uitvoering (behandeling doen)
- Beoordeling van het effect (heeft de behandeling geholpen?)
(De Bruyn et al., 2005)
Indicerende diagnose hoort bij de indicatienalyse: lijst met aanbevelingen/interventies.
Indicatieanalyse vormt input van advies.
De vindicatieanalyse vormt het scharnierpunt tussen diagnostiek en interventie, hierin wordt bepaald welke
hulp het meest passend is. De indicerende diagnose resulteert in aanbevelingen voor behandeling en vormt
de basis voor het uiteindelijke advies. Vervolgens bestaat de therapiecyclus uit planning, uitvoering en
achteraf beoordeling van het effect van de behandeling.
Fasen in het hulpverleningsproces
Klinische cyclus:
KC: klinische cyclus
DC: diagnostische cyclus
TC: therapeutische cyclus
Klachtanalyse → probleemanalyse → verklaringsanalyse → indicatieanalyse → planning → uitvoering →
beoordeling van het effect.
(Onderaan zie je Evaluatie: niet alleen aan het einde, maar door het hele proces).
2
,Orthopedagogiek als handelingswetenschap
De regulatieve cyclus en de specifiek orthopedagogische invalshoek.
Regulatieve cyclus: je wil het effect van de hulp evalueren. Regulatieve cyclus is het model om problemen
te kunnen oplossen, gericht op het evalueren van de effectiviteit van de geboden hulp →
beslissingsmomenten inbouwen die het verloop van handelen bepalen.
De regulatieve cyclus is beter om het hulpverleningsproces te beschrijven dan de empirische cyclus, omdat
de regulatieve cyclus is gericht op verandering, terwijl de empirische cyclus gericht is op beschrijving.
Orthopedagogisch handelen
Binnen de onderscheiden fasen in het hulpverleningsproces:
- Beslissingsmomenten inbouwen (regulatieve cyclus)
- Voortgang bewaken door onderzoeksmomenten in te bouwen (empirische subcycli)
In totaliteit is hulpverleningsproces regulerend, maar daartussen heb je empirische subcycli, want je bent
naast behandelaar dus ook onderzoeker, en je wil het ook onderbouwen.
Integratie cycli
Fasen van de regulatieve cyclus
• Probleemherkenning (context van het probleem, welke factoren spelen een rol?)
• Probleemdefiniëring (wat speelt er nu precies? je komt tot holistische theorie/casusconceptualisatie)
• Kiezen van de interventie
• Planning
• Uitvoering interventie
• Eindevaluatie
(Van Strien, 1984)
Orthopedagogische invalshoek
Houd rekening met wie je in gesprek bent → er zitten verschillen tussen de communicatie met kinderen en
adolescenten:
• Verschil kind-adolescent:
– Afstemmen op ontwikkelingsniveau (niet alleen cognitief maar ook emotioneel), bij kinderen bijv
focus op communicatie via spel, zoals dat bij volwassenen via taal gaat.
• Kind nog afhankelijk van anderen: niet alleen het kind veranderen maar ook de omgeving moet op
zekere hoogte meeveranderen met kind. Je moet rekening houden met
dat kinderen in een afhankelijkheidsrelatie zijn met volwassenen → je
hebt niet alleen te maken met kindfactoren, maar ook van ouder- of
gezinsfactoren. Een kind kan minder gemotiveerd zijn en bereid om
zich open te stellen omdat het kind niet uit eigen initiatief hulp zoekt →
zoeken hoe het ook wat oplevert voor het kind.
–Therapeutische alliantie
3
, • Ethische kwesties
- Wie is de cliënt → de ouders of het kind?
- In hoeverre neem je het kind mee in beslissingen? Juridische richtlijn is 12 jaar, maar wat doe je met
een kind van 9 jaar die al duidelijk weet wat hij/zij wil?
- Vertrouwelijkheid → als de veiligheid van het kind in het geding is, moet je de ouders informeren.
Maar informeer je het kind daar dan ook over?
Overzicht van behandelingsperspectieven (theorieën)
Systemisch model
Visie/mensbeeld en etiologie probleemgedrag
- Functioneren van gezin als geheel staat centraal (sterk van invloed op gedrag en ontwikkeling van het kind)
- Opvoedingsstijlen / opvoederskenmerken
- Wederkerigheid
Diagnostiek
- Gedrag niet geïsoleerd bekijken: juist de focus hebben op gezinsfunctioneren
- Men dient te kijken in meerdere (sub-)systemen
- Instrumenten: gezinsobservatie, gezinsvragenlijsten, gezinsinterview, genogram
Visie op behandeling
- Focus: gezinssysteem
- Aanpak: zorgen voor gezond en evenwichtig gezinssysteem (letten op communicatie, bondjes,)
Je moet altijd meervoudig partijdig zijn.
Interventies
Kijken naar aangrijpingspunten in het gezinssysteem waarbij je ervan bewust moet zijn dat er veel mensen
betrokken zijn bij de interventie, waarbij het dus zinvol moet zijn voor alle betrokkenen.
- Gezinstherapie (systeemtherapie)
- Oudergroepen, oudertherapie
Psychodynamisch model
Inleidend
Behoefte aan veiligheid,
- Gericht op ontwikkelingsproces
- Voor persoonlijke ontwikkeling: angst en emotionele crisissen → zijn motivators voor groei/
zelfontwikkeling
- Belang personen in vroege ontwikkeling → significante anderen; kunnen katalysator van groei of
beperker van groei zijn.
- Aandacht voor intra-psychische aspect individu
Gericht op verandering.
Visie/mensbeeld
Angst en emotionele crisissen zijn voorwaardelijk voor persoonlijke groei, waarbij belangrijke personen
katalysatoren of beperkers zijn van persoonlijke groei. Het is gericht op het intrapsychische aspect van het
individu.
Persoonlijkheid is de uitkomst van een ontwikkelingsproces tussen drie structuren:
- Id: Lustprincipe → levert energie voor ego en superego
- Ego: Realiteitsprincipe → aangepast aan de wereld (logisch en rationeel denken, bemiddelt)
- Superego: Ego-ideaal: positief dat wil je bereiken / Geweten: negatief, straft. → (moreel besef/ normen en
waarden)
Energie blijft altijd wel bestaan, maar dynamiek bepaalt hoe het georganiseerd wordt.
Etiologie probleemgedrag
Abnormaal gedrag treedt op wanneer iemand gefixeerd is geraakt in een bepaalde fase waarbij er conflicten
zijn.
- Sociaal-emotionele ontwikkeling raakt dus verstoord door:
- Het niet succesvol oplossen van een conflict (tussen id, ego en super-ego)
- Conflict is ontstaan in:
- Orale, anale of fallische fase
4
