Basiskennis Natuur & Techniek
Hoofdstuk 2 - Biologisch eenheid
Je kunt op verschillende niveaus naar levende wezens kijken: van cel → orgaan → organisme
→ ecosysteem (van klein naar groot). Elk van deze niveaus vormt een biologische eenheid.
Elke stap is een manier om naar het leven te kijken. Deze stappen noemen we
organisatieniveaus.
De onderdelen binnen elk niveau werken samen, zodat elk niveau een goed functionerende
eenheid vormt. Bijvoorbeeld: in een cel van de maagwand zitten verschillende onderdelen
die helpen bij het maken van verteringssappen. Meerdere cellen samen vormen de maag, wat
een orgaan is.
Daarnaast beïnvloedt elk niveau ook hoe de hogere niveaus functioneren. Zo kan het
functioneren van een organisme invloed hebben op het ecosysteem waarin het leeft, en
omgekeerd.
§2.1 - Organisatieniveau cel
§2.1.1 - Levende bouwstenen
Alle organismen (levende wezens) zijn opgebouwd uit cellen. De kleinste organismen:
bacteriën en ééncellige bestaan uit 1 cel. Grotere organismen: mensen en dieren bestaan uit
miljarden cellen. Een cel kan je niet met het blote oog zien, dit moet je bekijken met een
microscoop. Cellen zien er verschillend uit en kunnen langgerekt, bol, hoekig of anders van
vorm zijn.
Een cel is een levende eenheid. Cellen groeien en delen. Ze hebben voedsel nodig en scheiden
afval af. Veel cellen kunnen bewegen, daarvoor hebben ze speciale structuren: organellen (⇒
klein orgaan).
§2.1.2 - Organellen
Plantencellen en dierlijke cellen bevatten veel verschillende
organellen. Bacteriën zijn eenvoudiger, deze hebben geen andere
organellen dan een celmembraan en celwand. Bacteriën zijn vaak
een stuk kleiner dan andere cellen. De cellen van bacteriën,
dieren en planten staan hiernaast schematisch weergegeven.
Celmembraan en celplasma
De celmembraan is een scheiding tussen de binnen- en de
buitenkant van een cel. Het is een dun vliesje dat de binnenkant
van de cel: het celplasma omsluit. Het celplasma is een dikke
vloeistof waarin andere organellen liggen. Door de celmembraan
blijven nuttige stoffen in de cel en worden schadelijke stoffen
tegengehouden. De andere functie van de celmembraan is het
regelen van transport. De celmembraan bevat veel kanalen die
open en dicht kunnen. Via deze kanaaltjes komen nuttige stoffen
de cel in en kunnen afvalstoffen de cel verlaten.
1
,Celwand
Cellen van bacteriën, schimmels en planten hebben buiten de celmembraan ook een
celwand. Dit is een dik omhulsel dat de cel stevigheid geeft. Dierlijke cellen hebben geen
celwand.
Celkern
De celkern is een soort bibliotheek waar erfelijke informatie in ligt. Erfelijke informatie is de
biologische informatie die wordt doorgegeven van ouders aan hun kinderen. Deze informatie
is opgeslagen in de vorm van DNA. DNA is een lange keten van zeer kleine bouwstenen die in
chromosomen liggen opgevouwen. Stukken uit de lange DNA-keten zijn genen. Genen zijn
instructies voor wat er in de cel gebeurt. Sommige genen zorgen bijvoorbeeld voor de
aanmaak van kleurstoffen, terwijl andere genen het recept vormen voor een specifieke
kleurstof, zoals bruine kleurstof. Door de genen kunnen cellen ook samenwerken. Cellen
vormen zo organen, bijvoorbeeld bruine ogen.
De celkern bevat daarmee informatie voor de aanleg van eigenschappen van het organisme.
Chromosomen in de celkern.
Mitochondrion
Een cel kan onder andere groeien, delen, reageren op de omgeving en stoffen maken. Voor
deze processen is energie nodig. Daarvoor zorgen de mitochondriën. Voedsel wat we eten
levert brandstof. Het mitochondrion zet de brandstof om in energiepakketjes voor de andere
organellen.
Vacuole
De vacuole is een blaasje gevuld met water. Het is een soort opslagruimte voor de cel voor
het bewaren van nuttige of schadelijke stoffen. Dierlijke cellen hebben geen of enkele kleine
vacuoles. Plantencellen hebben één grote vacuole, die vaak de hele cel vult. Bij planten speelt
de vacuole ook een rol voor de stevigheid van de cel.
Bladgroenkorrels
Planten kunnen energie halen uit zonlicht. Plantencellen hebben daarvoor een extra soort
organellen: bladgroenkorrels. Deze korrels zorgen ook voor de groene kleur.
Bladgroenkorrels gebruiken CO2 (uit de lucht) en water. De korrels zetten dit om in
voedingsstoffen voor de plant. Zonlicht levert de energie voor deze omzetting. Dit proces
heeft fotosynthese.
§2.2 - Organisatieniveau orgaan en orgaanstelsel
Een orgaan is een onderdeel van een organisme (longen van een dier, bloem van een plant).
Een orgaan heeft één of meerdere functies (longen → ademhalen, bloem →
2
,voortplantingsorgaan). Organen zijn opgebouwd uit weefsels. Elk weefsel bestaat uit
gelijksoortige cellen. Hersenen bestaan uit zenuwweefsel en spieren uit spierweefsel.
§2.2.1 - Orgaanstelsels bij mensen en andere dieren
Organen werken samen in orgaanstelsels (het bloedvatenstelsel bestaat bijvoorbeeld uit
aders. slagaders, het hart en het bloed). Samen zijn deze organen in staat om stoffen door het
lichaam te vervoeren. Door de samenwerking tussen organen functioneert het organisme.
Orgaanstelsel: hart en bloedvaten
Overzicht van de orgaanstelsels van mens en dier:
Voorbeelden van In
Orgaanstelsel Belangrijkste functie organen hoofdstuk
Transport van afvalstoffen en
Bloedvatenstelsel nuttige stoffen door het lichaam Slagaders, hart 3
Opname van zuurstof (O2) en
Ademhalingsstelsel afgifte van koolzuur (CO2) Longen 3
Verteren van voedsel en het
Spijsverteringstelsel opnemen van nuttige stoffen Maag en darmen 3
Verwerken van allerlei
Lever verschillende stoffen Lever 3
Zorgen dat afvalstoffen het
Uitscheidingsstelsel lichaam verlaten Nieren 3
Ondersteunen van het
Lymfevatenstelsel bloedvatenstelsel en de afweer Lymfeknopen 3
Opvangen van prikkels uit het
Zintuigen lichaam en de omgeving Oog, oor 4
Doorgeven van signalen tussen
zintuigen, organen, spieren en
Zenuwstelsel hersenen Hersenen 4
Doorgeven van signalen tussen
Hormoonstelsel verschillende organen Hypofyse, bijnieren 4
Geeft stevigheid en vorm aan het
lichaam. maakt beweging
Skelet mogelijk Gewrichten 3
Spierstelsel Maakt beweging mogelijk Armspieren 3
Voortplantingsstelsel Voortplanting Eierstokken, teelballen 5
3
,
§2.2.2 - Orgaanstelsels bij planten
Planten hebben ook organen en orgaanstelsels. De
belangrijkste orgaanstelsels bij planten zijn het
voortplantingsstelsel, het transportstelsel en het
ademhalingsstelsel. Bloeiende planten hebben de
bloem als hun voortplantingsorgaan. Voor het
transporteren van nuttige stoffen en afvalstoffen is
de plant afhankelijk van vaten die door de stengel
lopen. Ademhalen doen planten via huidmondjes.
Dat zijn kleine openingen op en/of onder de
bladen en soms in de stengel.
§2.3 - Organisatieniveau organisme
Een organisme is een levend wezen (schimmel, graspol). De verschillen tussen organismen
zijn groot. Maar er zijn ook overeenkomsten: alle organismen voeden zich, planten zich
voort, overleven vijanden en verdedigen zichzelf tegen de omgeving.
§2.3.1 - Organisme en soort
Op aarde leven miljarden organismen, hierin kunnen we soorten onderscheiden. Een soort is
een groep organismen die (meestal) op elkaar lijken, zich met elkaar kunnen voortplanten en
vruchtbare nakomelingen krijgen. Paarden en ezels lijken op elkaar en kunnen paren, maar
hun nakomelingen (muildieren) zijn onvruchtbaar, dus het zijn verschillende soorten. Van
de miljarden organismen op aarde zijn er ongeveer 10 miljoen soorten.
§2.3.2 - De ordening van soorten
De verschillen tussen organismen zijn groot, maar er zijn ook overeenkomsten. De
belangrijkste overeenkomst is dat alle organismen zijn opgebouwd uit cellen. Door te kijken
naar de bouw van cellen kunnen we de miljoenen soorten indelen in vijf groepen: de vijf
rijken van het leven. Elk rijk kunnen we weer verdelen in kleinere groepen, door te kijken
naar de organen en de bouw van organismen. Het ordenen van soorten in steeds kleinere
groepen heet classificeren.
Het indelen van organismen is lastig en verandert vaak, schimmels werden vroeger
bijvoorbeeld als planten gezien, maar vormen nu een aparte groep.
De vijf rijken van het leven:
Aantal cellen in een
Rijk organisme Organellen
Bacteriën Eén cel Cel zonder organellen
Cel met organellen (veel verschillen tussen verschillende
Eencelligen Eén cel soorten)
Schimmels* Eén cel of meer cellen Cel met organellen: celwand, geen bladgroenkorrels
Planten Meer cellen Cel met organellen: celwand en bladgroenkorrels
Dieren Meer cellen Cel met organellen: geen celwand of bladgroenkorrels
*Bij de schimmels horen ook de eencellige gisten.
4
Hoofdstuk 2 - Biologisch eenheid
Je kunt op verschillende niveaus naar levende wezens kijken: van cel → orgaan → organisme
→ ecosysteem (van klein naar groot). Elk van deze niveaus vormt een biologische eenheid.
Elke stap is een manier om naar het leven te kijken. Deze stappen noemen we
organisatieniveaus.
De onderdelen binnen elk niveau werken samen, zodat elk niveau een goed functionerende
eenheid vormt. Bijvoorbeeld: in een cel van de maagwand zitten verschillende onderdelen
die helpen bij het maken van verteringssappen. Meerdere cellen samen vormen de maag, wat
een orgaan is.
Daarnaast beïnvloedt elk niveau ook hoe de hogere niveaus functioneren. Zo kan het
functioneren van een organisme invloed hebben op het ecosysteem waarin het leeft, en
omgekeerd.
§2.1 - Organisatieniveau cel
§2.1.1 - Levende bouwstenen
Alle organismen (levende wezens) zijn opgebouwd uit cellen. De kleinste organismen:
bacteriën en ééncellige bestaan uit 1 cel. Grotere organismen: mensen en dieren bestaan uit
miljarden cellen. Een cel kan je niet met het blote oog zien, dit moet je bekijken met een
microscoop. Cellen zien er verschillend uit en kunnen langgerekt, bol, hoekig of anders van
vorm zijn.
Een cel is een levende eenheid. Cellen groeien en delen. Ze hebben voedsel nodig en scheiden
afval af. Veel cellen kunnen bewegen, daarvoor hebben ze speciale structuren: organellen (⇒
klein orgaan).
§2.1.2 - Organellen
Plantencellen en dierlijke cellen bevatten veel verschillende
organellen. Bacteriën zijn eenvoudiger, deze hebben geen andere
organellen dan een celmembraan en celwand. Bacteriën zijn vaak
een stuk kleiner dan andere cellen. De cellen van bacteriën,
dieren en planten staan hiernaast schematisch weergegeven.
Celmembraan en celplasma
De celmembraan is een scheiding tussen de binnen- en de
buitenkant van een cel. Het is een dun vliesje dat de binnenkant
van de cel: het celplasma omsluit. Het celplasma is een dikke
vloeistof waarin andere organellen liggen. Door de celmembraan
blijven nuttige stoffen in de cel en worden schadelijke stoffen
tegengehouden. De andere functie van de celmembraan is het
regelen van transport. De celmembraan bevat veel kanalen die
open en dicht kunnen. Via deze kanaaltjes komen nuttige stoffen
de cel in en kunnen afvalstoffen de cel verlaten.
1
,Celwand
Cellen van bacteriën, schimmels en planten hebben buiten de celmembraan ook een
celwand. Dit is een dik omhulsel dat de cel stevigheid geeft. Dierlijke cellen hebben geen
celwand.
Celkern
De celkern is een soort bibliotheek waar erfelijke informatie in ligt. Erfelijke informatie is de
biologische informatie die wordt doorgegeven van ouders aan hun kinderen. Deze informatie
is opgeslagen in de vorm van DNA. DNA is een lange keten van zeer kleine bouwstenen die in
chromosomen liggen opgevouwen. Stukken uit de lange DNA-keten zijn genen. Genen zijn
instructies voor wat er in de cel gebeurt. Sommige genen zorgen bijvoorbeeld voor de
aanmaak van kleurstoffen, terwijl andere genen het recept vormen voor een specifieke
kleurstof, zoals bruine kleurstof. Door de genen kunnen cellen ook samenwerken. Cellen
vormen zo organen, bijvoorbeeld bruine ogen.
De celkern bevat daarmee informatie voor de aanleg van eigenschappen van het organisme.
Chromosomen in de celkern.
Mitochondrion
Een cel kan onder andere groeien, delen, reageren op de omgeving en stoffen maken. Voor
deze processen is energie nodig. Daarvoor zorgen de mitochondriën. Voedsel wat we eten
levert brandstof. Het mitochondrion zet de brandstof om in energiepakketjes voor de andere
organellen.
Vacuole
De vacuole is een blaasje gevuld met water. Het is een soort opslagruimte voor de cel voor
het bewaren van nuttige of schadelijke stoffen. Dierlijke cellen hebben geen of enkele kleine
vacuoles. Plantencellen hebben één grote vacuole, die vaak de hele cel vult. Bij planten speelt
de vacuole ook een rol voor de stevigheid van de cel.
Bladgroenkorrels
Planten kunnen energie halen uit zonlicht. Plantencellen hebben daarvoor een extra soort
organellen: bladgroenkorrels. Deze korrels zorgen ook voor de groene kleur.
Bladgroenkorrels gebruiken CO2 (uit de lucht) en water. De korrels zetten dit om in
voedingsstoffen voor de plant. Zonlicht levert de energie voor deze omzetting. Dit proces
heeft fotosynthese.
§2.2 - Organisatieniveau orgaan en orgaanstelsel
Een orgaan is een onderdeel van een organisme (longen van een dier, bloem van een plant).
Een orgaan heeft één of meerdere functies (longen → ademhalen, bloem →
2
,voortplantingsorgaan). Organen zijn opgebouwd uit weefsels. Elk weefsel bestaat uit
gelijksoortige cellen. Hersenen bestaan uit zenuwweefsel en spieren uit spierweefsel.
§2.2.1 - Orgaanstelsels bij mensen en andere dieren
Organen werken samen in orgaanstelsels (het bloedvatenstelsel bestaat bijvoorbeeld uit
aders. slagaders, het hart en het bloed). Samen zijn deze organen in staat om stoffen door het
lichaam te vervoeren. Door de samenwerking tussen organen functioneert het organisme.
Orgaanstelsel: hart en bloedvaten
Overzicht van de orgaanstelsels van mens en dier:
Voorbeelden van In
Orgaanstelsel Belangrijkste functie organen hoofdstuk
Transport van afvalstoffen en
Bloedvatenstelsel nuttige stoffen door het lichaam Slagaders, hart 3
Opname van zuurstof (O2) en
Ademhalingsstelsel afgifte van koolzuur (CO2) Longen 3
Verteren van voedsel en het
Spijsverteringstelsel opnemen van nuttige stoffen Maag en darmen 3
Verwerken van allerlei
Lever verschillende stoffen Lever 3
Zorgen dat afvalstoffen het
Uitscheidingsstelsel lichaam verlaten Nieren 3
Ondersteunen van het
Lymfevatenstelsel bloedvatenstelsel en de afweer Lymfeknopen 3
Opvangen van prikkels uit het
Zintuigen lichaam en de omgeving Oog, oor 4
Doorgeven van signalen tussen
zintuigen, organen, spieren en
Zenuwstelsel hersenen Hersenen 4
Doorgeven van signalen tussen
Hormoonstelsel verschillende organen Hypofyse, bijnieren 4
Geeft stevigheid en vorm aan het
lichaam. maakt beweging
Skelet mogelijk Gewrichten 3
Spierstelsel Maakt beweging mogelijk Armspieren 3
Voortplantingsstelsel Voortplanting Eierstokken, teelballen 5
3
,
§2.2.2 - Orgaanstelsels bij planten
Planten hebben ook organen en orgaanstelsels. De
belangrijkste orgaanstelsels bij planten zijn het
voortplantingsstelsel, het transportstelsel en het
ademhalingsstelsel. Bloeiende planten hebben de
bloem als hun voortplantingsorgaan. Voor het
transporteren van nuttige stoffen en afvalstoffen is
de plant afhankelijk van vaten die door de stengel
lopen. Ademhalen doen planten via huidmondjes.
Dat zijn kleine openingen op en/of onder de
bladen en soms in de stengel.
§2.3 - Organisatieniveau organisme
Een organisme is een levend wezen (schimmel, graspol). De verschillen tussen organismen
zijn groot. Maar er zijn ook overeenkomsten: alle organismen voeden zich, planten zich
voort, overleven vijanden en verdedigen zichzelf tegen de omgeving.
§2.3.1 - Organisme en soort
Op aarde leven miljarden organismen, hierin kunnen we soorten onderscheiden. Een soort is
een groep organismen die (meestal) op elkaar lijken, zich met elkaar kunnen voortplanten en
vruchtbare nakomelingen krijgen. Paarden en ezels lijken op elkaar en kunnen paren, maar
hun nakomelingen (muildieren) zijn onvruchtbaar, dus het zijn verschillende soorten. Van
de miljarden organismen op aarde zijn er ongeveer 10 miljoen soorten.
§2.3.2 - De ordening van soorten
De verschillen tussen organismen zijn groot, maar er zijn ook overeenkomsten. De
belangrijkste overeenkomst is dat alle organismen zijn opgebouwd uit cellen. Door te kijken
naar de bouw van cellen kunnen we de miljoenen soorten indelen in vijf groepen: de vijf
rijken van het leven. Elk rijk kunnen we weer verdelen in kleinere groepen, door te kijken
naar de organen en de bouw van organismen. Het ordenen van soorten in steeds kleinere
groepen heet classificeren.
Het indelen van organismen is lastig en verandert vaak, schimmels werden vroeger
bijvoorbeeld als planten gezien, maar vormen nu een aparte groep.
De vijf rijken van het leven:
Aantal cellen in een
Rijk organisme Organellen
Bacteriën Eén cel Cel zonder organellen
Cel met organellen (veel verschillen tussen verschillende
Eencelligen Eén cel soorten)
Schimmels* Eén cel of meer cellen Cel met organellen: celwand, geen bladgroenkorrels
Planten Meer cellen Cel met organellen: celwand en bladgroenkorrels
Dieren Meer cellen Cel met organellen: geen celwand of bladgroenkorrels
*Bij de schimmels horen ook de eencellige gisten.
4
