Dementie
De term "dementie" beschrijft cognitieve en neuropsychiatrische symptomen die ernstig genoeg zijn
om het vermogen om gebruikelijke activiteiten uit te voeren te verstoren, waardoor een duidelijke
achteruitgang van eerdere niveaus van functioneren.
Verschillende vormen van Dementie
Vroege en late symptomen meenemen!
Ziekte van Alzheimer (AD)
Oorzaken
Leeftijd
Genetica
Ophoping van abnormale eiwitten (amyloïde-bèta en Tau) wat leidt tot schade aan zenuwcellen
Leefstijlfactoren verhogen het risico op het ontwikkelen van Alzheimer: Hoge bloeddruk, Hoog
cholesterol, Roken, Diabetes mellitus (suikerziekte), Overgewicht (obesitas), Te weinig
lichaamsbeweging, Een eenzijdige leefstijl of te weinig mentale activiteit, Langdurige stress
Kenmerken
Klinische kenmerken
Kortetermijngeheugenverlies
Verminderde uitvoerende functie
Moeite met activiteiten van het dagelijks leven
Tijd en ruimtelijke desoriëntatie
Taalstoornis, persoonlijkheidsveranderingen
Belangrijke pathologische kenmerken bij Alzheimer:
Amyloïde plaques (Aβ) tussen zenuwcellen
Neurofibrillaire kluwens van hypergefosforyleerd tau-eiwit in
neuronen
Neuronale dood in limbische en corticale gebieden met
grote invloed op cholinerge neuronen
Pathofysiologie
Amyloide cascade hypothese
Volgens de amyloïd-cascadehypothese ontstaat de ziekte van Alzheimer door een opeenstapeling van
giftig bèta-amyloïde (Aβ) in de hersenen. Dit eiwit vormt plaques tussen zenuwcellen, wat leidt tot een
reeks schadelijke processen:
1. Hyperfosforylering van tau-eiwit → vorming van
neurofibrillaire kluwens binnen zenuwcellen (NFT)
2. Synapsverstoring → slechtere signaaloverdracht
3. Uiteindelijk neuronverlies → geheugenverlies en dementie
Het idee achter deze hypothese is dat als je de vorming of
stapeling van Aβ kunt voorkomen, je daarmee de hele cascade
en dus de ziekte zelf kunt stoppen of vertragen.
Hoe ontstaat Aβ?
Aβ komt uit een groter eiwit: het amyloïde-
precursoreiwit (APP).
APP kan op twee manieren worden afgebroken:
1. Niet-amyloïdogene route: via α-secretase → geen Aβ-vorming (veilig)
2. Amyloïdogene route: via β- en γ-secretase → vorming van Aβ-peptiden
- Vooral Aβ42 (en in mindere mate Aβ43) is plakkerig en giftig → vormt plaques.
, APP-mutaties → meer Aβ-vorming → versterkt
amyloïd-cascadehypothese
Ook minder afbraak Aβ bij dementie
ApoE (apolipoproteïne E)
- Functie: cholesteroltransport,
synapsvorming, dendrietgroei
- Beïnvloedt Aβ-afbraak en -afzetting
APOE-varianten en risico op Alzheimer:
- E2: beschermend
- E3: neutraal / gemiddeld risico
- E4: verhoogd risico
- 1 kopie → risico ×3
- 2 kopieën → risico ×10
Frequentie:
- APOE4: ±15% in algemene populatie
- APOE4: ±44% bij Alzheimerpatiënten
Gefosforileerd Tau
Tau is een eiwit dat normaal gesproken helpt bij het stabiliseren van microtubuli, dit zijn buisvormige
structuren binnen zenuwcellen die zorgen voor transport van voedingsstoffen en
neurotransmitters door het axon naar de synaps.
In de gezonde hersenen:
Tau bindt aan microtubuli → houdt ze stabiel →
zorgt dat signaaltransport goed verloopt.
In de ziekte van Alzheimer:
1. Tau wordt abnormaal gefosforyleerd
(hyperfosforylatie).
→ Hierdoor verliest tau zijn bindingsvermogen aan
microtubuli.
2. Microtubuli vallen uiteen.
→ Het axonaal transport raakt verstoord
→ synaptische disfunctie.
3. Vrijgekomen tau-eiwitten klonteren
samen tot gepaarde spiraalvormige filamenten
(PHFs).
→ Deze vormen uiteindelijk neurofibrillaire
kluwens (NFT’s) binnen de zenuwcel.
Het gevolg is dat neuronen degenereren en afsterven, wat bijdraagt aan het geheugenverlies en
cognitieve achteruitgang bij Alzheimer.
Gen: MAPT (Microtubule-Associated Protein Tau)
Functie: codeert voor tau-eiwit → stabiliseert microtubuli in neuronen
Mutatie-effect: verstoort verhouding tussen 3R- en 4R-tau
Gevolg: ophoping van pathologisch tau → neurodegeneratie
Neurofibrillaire tangles
Neurofibrillaire tangles (NFT’s) zijn kluwens van abnormaal, hypergefosforyleerd tau-eiwit die
zich binnen in zenuwcellen ophopen.
Hoe ze ontstaan:
1. Normaal bindt tau aan microtubuli → zorgt voor stabiliteit en transport in neuronen.
2. Bij Alzheimer raakt tau overmatig gefosforyleerd → het laat los van microtubuli.
3. Los tau klontert samen tot spiraalvormige filamenten → vormt neurofibrillaire tangles.
Gevolgen:
Microtubuli vallen uiteen → transport in de cel stopt.
Synapsen functioneren slechter, neuronen raken beschadigd en sterven af.
NFT’s verspreiden zich langs zenuwbanen en volgen het ziekteverloop van Alzheimer
(beginnend in hippocampus)
Glutamaat hypothese
De term "dementie" beschrijft cognitieve en neuropsychiatrische symptomen die ernstig genoeg zijn
om het vermogen om gebruikelijke activiteiten uit te voeren te verstoren, waardoor een duidelijke
achteruitgang van eerdere niveaus van functioneren.
Verschillende vormen van Dementie
Vroege en late symptomen meenemen!
Ziekte van Alzheimer (AD)
Oorzaken
Leeftijd
Genetica
Ophoping van abnormale eiwitten (amyloïde-bèta en Tau) wat leidt tot schade aan zenuwcellen
Leefstijlfactoren verhogen het risico op het ontwikkelen van Alzheimer: Hoge bloeddruk, Hoog
cholesterol, Roken, Diabetes mellitus (suikerziekte), Overgewicht (obesitas), Te weinig
lichaamsbeweging, Een eenzijdige leefstijl of te weinig mentale activiteit, Langdurige stress
Kenmerken
Klinische kenmerken
Kortetermijngeheugenverlies
Verminderde uitvoerende functie
Moeite met activiteiten van het dagelijks leven
Tijd en ruimtelijke desoriëntatie
Taalstoornis, persoonlijkheidsveranderingen
Belangrijke pathologische kenmerken bij Alzheimer:
Amyloïde plaques (Aβ) tussen zenuwcellen
Neurofibrillaire kluwens van hypergefosforyleerd tau-eiwit in
neuronen
Neuronale dood in limbische en corticale gebieden met
grote invloed op cholinerge neuronen
Pathofysiologie
Amyloide cascade hypothese
Volgens de amyloïd-cascadehypothese ontstaat de ziekte van Alzheimer door een opeenstapeling van
giftig bèta-amyloïde (Aβ) in de hersenen. Dit eiwit vormt plaques tussen zenuwcellen, wat leidt tot een
reeks schadelijke processen:
1. Hyperfosforylering van tau-eiwit → vorming van
neurofibrillaire kluwens binnen zenuwcellen (NFT)
2. Synapsverstoring → slechtere signaaloverdracht
3. Uiteindelijk neuronverlies → geheugenverlies en dementie
Het idee achter deze hypothese is dat als je de vorming of
stapeling van Aβ kunt voorkomen, je daarmee de hele cascade
en dus de ziekte zelf kunt stoppen of vertragen.
Hoe ontstaat Aβ?
Aβ komt uit een groter eiwit: het amyloïde-
precursoreiwit (APP).
APP kan op twee manieren worden afgebroken:
1. Niet-amyloïdogene route: via α-secretase → geen Aβ-vorming (veilig)
2. Amyloïdogene route: via β- en γ-secretase → vorming van Aβ-peptiden
- Vooral Aβ42 (en in mindere mate Aβ43) is plakkerig en giftig → vormt plaques.
, APP-mutaties → meer Aβ-vorming → versterkt
amyloïd-cascadehypothese
Ook minder afbraak Aβ bij dementie
ApoE (apolipoproteïne E)
- Functie: cholesteroltransport,
synapsvorming, dendrietgroei
- Beïnvloedt Aβ-afbraak en -afzetting
APOE-varianten en risico op Alzheimer:
- E2: beschermend
- E3: neutraal / gemiddeld risico
- E4: verhoogd risico
- 1 kopie → risico ×3
- 2 kopieën → risico ×10
Frequentie:
- APOE4: ±15% in algemene populatie
- APOE4: ±44% bij Alzheimerpatiënten
Gefosforileerd Tau
Tau is een eiwit dat normaal gesproken helpt bij het stabiliseren van microtubuli, dit zijn buisvormige
structuren binnen zenuwcellen die zorgen voor transport van voedingsstoffen en
neurotransmitters door het axon naar de synaps.
In de gezonde hersenen:
Tau bindt aan microtubuli → houdt ze stabiel →
zorgt dat signaaltransport goed verloopt.
In de ziekte van Alzheimer:
1. Tau wordt abnormaal gefosforyleerd
(hyperfosforylatie).
→ Hierdoor verliest tau zijn bindingsvermogen aan
microtubuli.
2. Microtubuli vallen uiteen.
→ Het axonaal transport raakt verstoord
→ synaptische disfunctie.
3. Vrijgekomen tau-eiwitten klonteren
samen tot gepaarde spiraalvormige filamenten
(PHFs).
→ Deze vormen uiteindelijk neurofibrillaire
kluwens (NFT’s) binnen de zenuwcel.
Het gevolg is dat neuronen degenereren en afsterven, wat bijdraagt aan het geheugenverlies en
cognitieve achteruitgang bij Alzheimer.
Gen: MAPT (Microtubule-Associated Protein Tau)
Functie: codeert voor tau-eiwit → stabiliseert microtubuli in neuronen
Mutatie-effect: verstoort verhouding tussen 3R- en 4R-tau
Gevolg: ophoping van pathologisch tau → neurodegeneratie
Neurofibrillaire tangles
Neurofibrillaire tangles (NFT’s) zijn kluwens van abnormaal, hypergefosforyleerd tau-eiwit die
zich binnen in zenuwcellen ophopen.
Hoe ze ontstaan:
1. Normaal bindt tau aan microtubuli → zorgt voor stabiliteit en transport in neuronen.
2. Bij Alzheimer raakt tau overmatig gefosforyleerd → het laat los van microtubuli.
3. Los tau klontert samen tot spiraalvormige filamenten → vormt neurofibrillaire tangles.
Gevolgen:
Microtubuli vallen uiteen → transport in de cel stopt.
Synapsen functioneren slechter, neuronen raken beschadigd en sterven af.
NFT’s verspreiden zich langs zenuwbanen en volgen het ziekteverloop van Alzheimer
(beginnend in hippocampus)
Glutamaat hypothese
