Hoofdstuk 2: Endogene en exogene processen
2.1: De opbouw van de aarde
Twee soorten aardkorst
Basalt:
- Het grootste deel van de aardkorst wordt gevormd door oceaanbodem. De oceaanbodem
bestaat vooral uit basalt.
- Basalt is zwaarder dan graniet, waar continenten uit opgebouwd zijn.
- Doordat basalt zwaarder is, zakt de oceanische korst dieper in de aarde dan de continentale
korst. De aardkorst ‘drijft’ op de aardmantel. De midoceanische rug is het gevolg van
hoogteverschillen op de oceaanbodem.
De aarde gescand
Men kan de aarde scannen door middel van trillingen die bij elke aardbeving dwars door de aarde
gaan en over ter wereld kunnen worden opgevangen en geregistreerd.
2.2: Platentektoniek
Drie soorten plaatbewegingen
1. Convergente plaatgrenzen
Twee aardplaten botsen tegen elkaar.
Als een stuk oceaanbodem botst op een stuk continent, duit de zwaardere oceaanbodem
onder het continent de mantel in = subductie
Er ontstaan diepzeetroggen.
2. Divergente plaatgrenzen
Twee aardplaten bewegen uit elkaar scheur in aardkorst opgevuld met lava stollen
ontstaan nieuwe oceaanbodem.
Deze groeit langzaamaan vanuit de midoceanische rug (spreidingszone).
3. Transforme plaatgrenzen
Twee aardplaten bewegen langs elkaar. Ze bewegen in tegengestelde richting. Of ze
bewegen met verschillende snelheden in dezelfde richting.
Recycling van de oceaanbodem
Oceaanbodem ontstaat en verdwijnt continu, terwijl continenten blijven bestaan en aangroeien. Dat
komt doordat de continenten zich gedragen als een soort vlot dat met geen mogelijkheid zinkt.
Een deel van het wegduikende basalt wordt samen met water omgesmolten tot nieuw, lichter
gesteente, dat opstijgt en wordt toegevoegd aan het continent.
De drijvende kracht
De theorie van convectiestromen is populair. Platen bewegen hierbij mee op de stroming van
magma in de mantel. Dit is echter nog nooit verklaard. Vanuit de midoceanische rug is er een
duwkracht die ontstaat als gevolg van lava dat daaruit stroomt. De duwkracht zorgt ervoor dat de
oceanische olaat in beweging komt. Aangekomen bij subductiezone is de oceaanbodem oud en extra
zwaar geworden. Hij wordt naar beneden getrokken en zo ontstaat er een trekkracht.
, 2.3: Vulkanisme
Vulkanisme bij divergerende platen
Het eruptiemechanisme is afhankelijk van de ligging van de vulkaan ten opzichte van de soort
plaatgrens.
Effusieve eruptie:
- Bij midoceanische ruggen ontstaat continu een gleuf in de aardkorst die direct wordt
opgevuld met magma uit de mantel.
- Dit materiaal wordt bij een opening vanzelf vloeibaar door het wegvallen van de druk
effusieve eruptie, deze verlopen rustig, er is voldoende ruimte.
Het magma komt direct in contact met oceaanwater en stolt snel.
Vulkanisme bij convergerende platen
Explosieve eruptie:
- In subductiezones komen juist explosieve erupties voor.
- De samenstelling van magma is anders; hier bestaat het uit een mengsel van omgesmolten
oceaanbodem met meegesleurd sediment van de oceaanboden en zeewater mengsel
hoopt zich op in de magmakamer van de vulkaan magma wil omhoog, is licht, maar ook
stroperig gaat stollen blokkeert de kraterpijp grote druk nodig om het magma aan
het oppervlak te krijgen als de druk hoog genoeg is, ontstaat er een explosieve
uitbarsting.
- Hierbij komt lava vrij en pyroclastica. Doordat as en lava zich ophopen in de lagen rondom
de krater, ontstaat een vulkaankegel. We spreken van een stratovulkaan.
- Soms is een volgende eruptie zo explosief, dat (een deel van) de magmakamer van de
stratovulkaan snel leeg raakt vulkaan wordt instabiel en het dak van de magmakamer
zakt in ontstaan caldera.
Intrusies
Intrusies = stijgend magma dat vast gesteente binnendringt, afkoelt en stolt. Door de langzame
afkoeling heeft het magma de mogelijkheid om graniet te vormen. De ‘vlekken’ in graniet zijn
afzonderlijke mineralen.
Hotspots
Schildvulkanen worden gevormd doordat dun vloeibaar basaltische lava ‘rustig’ uit de krater
stroomt en daarbij een gebied bedekt. Eruptie verloopt rustig, omdat er weinig druk wordt
opgebouwd. Deze vulkanen liggen op grote afstand van een plaatgrens. Je zou hier geen vulkanen
verwachten, maar ze zijn ontstaan door een hotspot. Op een hotspot vindt in de mantel contue
stijging van magma plaats. De plaat schuift er langzaam overheen en magma brand als het ware
gaten in de aardkorst.
2.1: De opbouw van de aarde
Twee soorten aardkorst
Basalt:
- Het grootste deel van de aardkorst wordt gevormd door oceaanbodem. De oceaanbodem
bestaat vooral uit basalt.
- Basalt is zwaarder dan graniet, waar continenten uit opgebouwd zijn.
- Doordat basalt zwaarder is, zakt de oceanische korst dieper in de aarde dan de continentale
korst. De aardkorst ‘drijft’ op de aardmantel. De midoceanische rug is het gevolg van
hoogteverschillen op de oceaanbodem.
De aarde gescand
Men kan de aarde scannen door middel van trillingen die bij elke aardbeving dwars door de aarde
gaan en over ter wereld kunnen worden opgevangen en geregistreerd.
2.2: Platentektoniek
Drie soorten plaatbewegingen
1. Convergente plaatgrenzen
Twee aardplaten botsen tegen elkaar.
Als een stuk oceaanbodem botst op een stuk continent, duit de zwaardere oceaanbodem
onder het continent de mantel in = subductie
Er ontstaan diepzeetroggen.
2. Divergente plaatgrenzen
Twee aardplaten bewegen uit elkaar scheur in aardkorst opgevuld met lava stollen
ontstaan nieuwe oceaanbodem.
Deze groeit langzaamaan vanuit de midoceanische rug (spreidingszone).
3. Transforme plaatgrenzen
Twee aardplaten bewegen langs elkaar. Ze bewegen in tegengestelde richting. Of ze
bewegen met verschillende snelheden in dezelfde richting.
Recycling van de oceaanbodem
Oceaanbodem ontstaat en verdwijnt continu, terwijl continenten blijven bestaan en aangroeien. Dat
komt doordat de continenten zich gedragen als een soort vlot dat met geen mogelijkheid zinkt.
Een deel van het wegduikende basalt wordt samen met water omgesmolten tot nieuw, lichter
gesteente, dat opstijgt en wordt toegevoegd aan het continent.
De drijvende kracht
De theorie van convectiestromen is populair. Platen bewegen hierbij mee op de stroming van
magma in de mantel. Dit is echter nog nooit verklaard. Vanuit de midoceanische rug is er een
duwkracht die ontstaat als gevolg van lava dat daaruit stroomt. De duwkracht zorgt ervoor dat de
oceanische olaat in beweging komt. Aangekomen bij subductiezone is de oceaanbodem oud en extra
zwaar geworden. Hij wordt naar beneden getrokken en zo ontstaat er een trekkracht.
, 2.3: Vulkanisme
Vulkanisme bij divergerende platen
Het eruptiemechanisme is afhankelijk van de ligging van de vulkaan ten opzichte van de soort
plaatgrens.
Effusieve eruptie:
- Bij midoceanische ruggen ontstaat continu een gleuf in de aardkorst die direct wordt
opgevuld met magma uit de mantel.
- Dit materiaal wordt bij een opening vanzelf vloeibaar door het wegvallen van de druk
effusieve eruptie, deze verlopen rustig, er is voldoende ruimte.
Het magma komt direct in contact met oceaanwater en stolt snel.
Vulkanisme bij convergerende platen
Explosieve eruptie:
- In subductiezones komen juist explosieve erupties voor.
- De samenstelling van magma is anders; hier bestaat het uit een mengsel van omgesmolten
oceaanbodem met meegesleurd sediment van de oceaanboden en zeewater mengsel
hoopt zich op in de magmakamer van de vulkaan magma wil omhoog, is licht, maar ook
stroperig gaat stollen blokkeert de kraterpijp grote druk nodig om het magma aan
het oppervlak te krijgen als de druk hoog genoeg is, ontstaat er een explosieve
uitbarsting.
- Hierbij komt lava vrij en pyroclastica. Doordat as en lava zich ophopen in de lagen rondom
de krater, ontstaat een vulkaankegel. We spreken van een stratovulkaan.
- Soms is een volgende eruptie zo explosief, dat (een deel van) de magmakamer van de
stratovulkaan snel leeg raakt vulkaan wordt instabiel en het dak van de magmakamer
zakt in ontstaan caldera.
Intrusies
Intrusies = stijgend magma dat vast gesteente binnendringt, afkoelt en stolt. Door de langzame
afkoeling heeft het magma de mogelijkheid om graniet te vormen. De ‘vlekken’ in graniet zijn
afzonderlijke mineralen.
Hotspots
Schildvulkanen worden gevormd doordat dun vloeibaar basaltische lava ‘rustig’ uit de krater
stroomt en daarbij een gebied bedekt. Eruptie verloopt rustig, omdat er weinig druk wordt
opgebouwd. Deze vulkanen liggen op grote afstand van een plaatgrens. Je zou hier geen vulkanen
verwachten, maar ze zijn ontstaan door een hotspot. Op een hotspot vindt in de mantel contue
stijging van magma plaats. De plaat schuift er langzaam overheen en magma brand als het ware
gaten in de aardkorst.
