De Notariswet
Week 1A
Hoofdstuk 1
Het Nederlandse notariaat maakt deel uit van het Latijnse notariaat, dat zijn oorsprong vindt in
Noord-Italië en zich via Frankrijk over Europa heeft verspreid. Kenmerkend voor dit systeem is dat de
notaris een bijzondere positie inneemt: hij is enerzijds een (semi)ambtenaar met door de overheid
toegekend gezag, terwijl hij anderzijds als ondernemer optreedt en inkomsten genereert uit zijn
dienstverlening. Aan de notariële akte komt bijzondere bewijskracht en executoriale kracht toe.
Tegelijkertijd is de notaris gebonden aan strikte regels en dient hij onpartijdig te handelen, waarbij hij
rekening houdt met de belangen van alle betrokken partijen en derden .
Een cruciaal fundament voor het moderne notariaat werd gelegd met de Ventôsewet van 1803.
Deze Franse wet betekende een duidelijke omslag: de notaris werd niet langer gezien als een
koopman, maar als een ambtenaar met een publieke taak. De wet introduceerde overheidstoezicht,
beperkte het aantal notarissen en stelde de notariële akte verplicht voor belangrijke
rechtshandelingen zoals testamenten, huwelijkse voorwaarden en hypotheken. In 1811 werd deze
wet daadwerkelijk in Nederland ingevoerd tijdens de Franse overheersing, waardoor het notariaat
structureel werd ingebed in de Nederlandse rechtsorde. Hiermee werd de basis gelegd voor de rol
van de notaris als bewaker van rechtszekerheid en vertrouwen .
In de negentiende eeuw werd het notariaat verder ontwikkeld. Met de invoering van de Wet op het
notarisambt in 1842kreeg Nederland een eigen wettelijke regeling, al bleef de invloed van de
Ventôsewet duidelijk zichtbaar. In deze periode werd het notariaat verder geprofessionaliseerd: de
toelatingseisen werden verzwaard, onder meer door examens en later een verplichte stage, en het
toezicht werd beter georganiseerd (eerst via het Openbaar Ministerie, later via kamers van toezicht).
Tegelijkertijd bleef de rol van de notaris lange tijd relatief lijdelijk. De ministerieplicht stond centraal:
de notaris diende in beginsel zijn diensten te verlenen zonder een sterk eigen inhoudelijk oordeel te
vormen .
Een belangrijke omslag vond plaats naar aanleiding van de economische crisis van 1929. Door
faillissementen van notarissen ontstond de noodzaak tot strengere regels en nancieel toezicht. De
nadruk kwam sterker te liggen op betrouwbaarheid en bescherming van het publiek.
Deze ontwikkeling werd versterkt door de ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940–1945),
waarin bleek dat notarissen soms meewerkten aan onrechtmatige transacties, zoals onteigeningen.
Na de oorlog leidde dit tot een fundamentele herbezinning op de rol van de notaris: hij mocht niet
langer slechts lijdelijk handelen, maar moest een actieve en ethisch verantwoorde rol vervullen. De
notaris werd daarmee steeds meer gezien als een hoeder van rechtszekerheid en rechtvaardigheid .
In de tweede helft van de twintigste eeuw zette deze ontwikkeling zich voort. Een belangrijk moment
is 1958, toen de universitaire opleiding verplicht werd gesteld. Hierdoor werd het notariaat op gelijk
niveau gebracht met andere juridische beroepen, zoals de rechter en de advocaat, en werd de
deskundigheid van de notaris versterkt. In deze periode nam ook de nadruk op het algemeen belang
toe, evenals het belang van toezicht, tuchtrecht en beroepsethiek. Het notariaat ontwikkelde zich tot
een volwaardige juridische professie met een duidelijke maatschappelijke functie .
De grootste moderne hervorming vond plaats met de invoering van de Wet op het notarisambt in
1999. Deze wet introduceerde elementen van marktwerking, zoals het loslaten van vaste tarieven en
een minder strikte beperking van het aantal notarissen. Tegelijkertijd bleef het publieke karakter van
het notariaat behouden door streng toezicht en regelgeving. Zo kreeg de Koninklijke Notariële
Beroepsorganisatie een publiekrechtelijke status en werd de mogelijkheid tot dienstweigering (art. 21
Wna) expliciet vastgelegd. De wet probeerde daarmee een balans te creëren tussen commerciële
vrijheid en de maatschappelijke taak van de notaris .
1
fi
,Na de invoering van deze wet volgden evaluaties, met name rond 2005 en 2012, die leidden tot een
verdere aanscherping van toezicht en regelgeving. De nadruk kwam nog sterker te liggen op
integriteit, kwaliteit en onafhankelijkheid, onder meer door een versterkte rol van het Bureau
Financieel Toezicht. Tegelijkertijd werd duidelijk dat marktwerking daadwerkelijk invloed had op de
praktijk van het notariaat, wat leidde tot discussie over de verhouding tussen commerciële belangen
en de publieke functie .
Tegenwoordig staat het notariaat voor nieuwe uitdagingen, zoals digitalisering, technologische
ontwikkelingen en een kritischer wordende samenleving. Burgers zijn beter geïnformeerd en
verwachten meer transparantie en begrijpelijkheid. Ondanks deze veranderingen blijft de kern van
het notariaat onveranderd: de notaris vervult een publieke taak en draagt verantwoordelijkheid voor
het waarborgen van rechtszekerheid en vertrouwen in het rechtsverkeer .
TIMELINE
• 1803 → Ventôsewet → notaris = ambtenaar
• 1811 → invoering in Nederland
• 1842 → eerste NL Wet op het notarisambt
• 1929 → crisis → streng toezicht
• 1940–1945 → WOII → ethische rol notaris
• 1958 → universitaire opleiding verplicht
• 1999 → nieuwe Wet op het notarisambt (marktwerking)
• 2005–2012 → evaluaties → meer toezicht & integriteit
Hoofdstuk 2
De Wet op het notarisambt geeft in art. 2 lid 1 Wna een de nitie van het notarisambt. Deze bepaling
omschrijft het ambt als de bevoegdheid van de notaris om authentieke akten te verlijden, wanneer de
wet dat voorschrijft of partijen dat verlangen, en om overige in de wet opgedragen werkzaamheden
te verrichten. Deze de nitie is echter beperkt van aard. Zij beschrijft uitsluitend de uiterlijke
bevoegdheden van de notaris en laat de achterliggende waarden, zoals onpartijdigheid, zorgplicht en
de functie als vertrouwenspersoon, buiten beschouwing. Om die reden wordt art. 2 Wna gezien als
een louter functionele de nitie die geen volledig beeld geeft van het wezen van het notarisambt.
De in art. 2 Wna genoemde werkzaamheden worden aangeduid als ambtelijke of wettelijke
werkzaamheden. Deze moeten worden onderscheiden van niet-ambtelijke werkzaamheden, zoals
advisering, die buiten het strikte kader van het ambt vallen. De bevoegdheden van de notaris worden
uitgeoefend in het algemeen belang.
De notaris is daarom met openbaar gezag bekleed en kan worden aangemerkt als bestuursorgaan in
de zin van art. 1:1 Awb. Dit betekent dat hij een deel van de staatstaak verricht, hetgeen tevens
rechtvaardigt dat de overheid toezicht houdt op het notariaat.
Een centrale activiteit van de notaris is het verlijden van authentieke akten. Authentieke akten zijn,
volgens art. 156 lid 2 Rv, akten die in de vereiste vorm zijn opgemaakt door een bevoegde
ambtenaar en die bewijs leveren van de daarin vermelde waarnemingen of verrichtingen. Binnen
deze categorie moet onderscheid worden gemaakt tussen authentieke en notariële akten.
Notariële akten zijn een bijzondere vorm van authentieke akten, namelijk die akten waarvan het
opmaken exclusief is voorbehouden aan de notaris, mits voldaan is aan de formele vereisten van de
art. 37-45 Wna. Dit betekent dat alle notariële akten authentiek zijn, maar niet alle authentieke akten
notarieel. In sommige gevallen kan een andere ambtenaar eveneens een authentieke akte opmaken.
Wanneer de wet voorschrijft dat een rechtshandeling moet plaatsvinden bij notariële akte, is dit
doorgaans de enige manier om die rechtshandeling rechtsgeldig tot stand te brengen. In dat geval
heeft de notaris een zogenoemd domeinmonopolie. Dit komt met name voor binnen het
registergoederenrecht, het familievermogensrecht en het rechtspersonenrecht. Het voorschrift dat
een rechtshandeling door middel van een notariële akte moet worden verricht, kwali ceert als een
vormvoorschrift. Op grond van art. 3:39 BW geldt dat rechtshandelingen die niet in de
voorgeschreven vorm worden verricht, in beginsel nietig zijn.
2
fi fi fi fi
,De verplichting tot notariële tussenkomst berust op verschillende motieven.
De wetgever beoogt daarmee onder meer de rechtszekerheid in het rechtsverkeer te waarborgen,
partijen en derden te beschermen en frauduleus handelen te voorkomen. Deze achterliggende
doelen geven richting aan het handelen van de notaris en onderstrepen zijn rol als bewaker van het
rechtsverkeer.
Het belang van het vormvoorschrift blijkt duidelijk uit het arrest van de Hoge Raad van 27 juni 2003
(de zogenoemde Zweedse bruid). In deze zaak stelde een echtgenoot dat voorafgaand aan het
huwelijk was afgesproken dat huwelijkse voorwaarden zouden worden opgesteld. Omdat deze
voorwaarden echter niet bij notariële akte waren vastgelegd, kon hieraan geen rechtsgevolg worden
verbonden. De Hoge Raad benadrukte dat het vormvoorschrift van de notariële akte mede strekt tot
bescherming van partijen. Zelfs een voorovereenkomst tot het maken van huwelijkse voorwaarden is
niet vormvrij en moet voldoen aan het wettelijke vormvereiste. Dit arrest onderstreept dat het
ontbreken van een notariële akte niet eenvoudig kan worden gerepareerd.
In sommige gevallen biedt de wet een alternatief voor de notariële akte, zoals een onderhandse
geregistreerde akte. Dit is bijvoorbeeld het geval bij stil pandrecht (art. 3:237 en 3:239 BW) en in
bepaalde situaties binnen het rechtspersonenrecht (art. 2:90 BW). In deze gevallen is het de
wetgever vooral te doen om het verkrijgen van een akte met een vaste dagtekening, en is de
tussenkomst van een notaris niet strikt noodzakelijk.
Naast het opmaken van akten verricht de notaris diverse andere ambtelijke werkzaamheden. Binnen
de Wet op het notarisambt gaat het bijvoorbeeld om het legaliseren van handtekeningen, het afgeven
van afschriften en grossen en het bijhouden van het protocol. Buiten de Wna verricht de notaris
eveneens belangrijke taken, zoals het afgeven van verklaringen bij fusies en splitsingen van
rechtspersonen, het uitkeren van opbrengsten bij executie van registergoederen, het innen van
belastingen en het houden van toezicht bij bepaalde transacties. Ook kan de notaris worden
ingeschakeld in gerechtelijke procedures, bijvoorbeeld voor het beheer van gelden of bij verzegeling
van nalatenschappen. Dit alles onderstreept dat de rol van de notaris veel breder is dan enkel het
opstellen van akten en dat hij een centrale positie inneemt als juridisch vertrouwenspersoon binnen
het rechtsverkeer.
Markeren 2.1.4 [taken in Wna]
In art. 1 lid 1 sub a Wna wordt de notaris gede nieerd als ambtenaar in de zin van art. 2 Wna.
Opvallend is dat de wet niet langer spreekt van “openbaar ambtenaar”. Het woord “openbaar” is
geschrapt, omdat dit als overbodig werd beschouwd; ook in andere wettelijke bepalingen, zoals art.
156 Rv en art. 3:43 BW, wordt deze term niet meer gebruikt.
Dat de notaris als ambtenaar wordt aangemerkt, betekent dat hij is aangesteld om in de openbare
dienst werkzaam te zijn. In die zin valt de notaris onder het begrip ambtenaar zoals bedoeld in de
Ambtenarenwet. Toch is deze kwali catie niet volledig gelijk aan die van “gewone” ambtenaren. Op
grond van art. 2 lid 1 Ambtenarenwet zijn de materiële bepalingen van die wet grotendeels niet van
toepassing op notarissen. Dit betekent dat slechts in beperkte mate het ambtenarenrecht op de
notaris van toepassing is.
Desondanks is de kwali catie als ambtenaar van groot belang. Zij brengt tot uitdrukking dat de
notaris een publieke functie vervult en dat hij bij zijn werkzaamheden rekening moet houden met het
maatschappelijk belang. De notaris handelt dus niet uitsluitend in het belang van zijn cliënt, maar in
het belang van het rechtsverkeer als geheel.
Daarnaast moet onderscheid worden gemaakt tussen het ambt en de ambtsdrager. Het ambt van
notaris is een zelfstandige juridische positie die blijft bestaan, ook als de persoon die het ambt
bekleedt wegvalt. Zo blijft het ambt bestaan wanneer een notaris overlijdt en moet in dat geval
worden voorzien in waarneming (art. 28 Wna). Dit onderstreept dat het ambt losstaat van de
persoon.
3
fi fi fi
, Ten slotte heeft de kwali catie als ambtenaar ook betekenis in het strafrecht. De notaris wordt in het
Wetboek van Strafrecht aangemerkt als ambtenaar, waardoor bepaalde strafbepalingen van
toepassing zijn. Dit biedt bescherming: gedragingen tegen de notaris kunnen worden gekwali ceerd
als misdrijven tegen het openbaar gezag (art. 177 e.v. Sr).
De notaris als bestuursorgaan
Hoewel de notaris geen staatsorgaan of vertegenwoordiger van de staat is, moet hij wél worden
aangemerkt als een bestuursorgaan in de zin van art. 1:1 lid 1 sub b Awb. Dit komt doordat de
notaris is bekleed met openbaar gezag. Er bestaat daarmee een duidelijke lijn van de notaris als
ambtenaar naar de notaris als bestuursorgaan: het ambt vormt als het ware de voorloper van het
bestuursorgaanbegrip.
De notaris kwali ceert als een zelfstandig bestuursorgaan (zbo), omdat hij niet hiërarchisch
ondergeschikt is aan een minister. Dit benadrukt zijn zelfstandige positie binnen het rechtsbestel.
Opvallend is dat deze kwali catie het notariaat lange tijd heeft verrast, omdat dit niet expliciet uit de
parlementaire geschiedenis van de Wet op het notarisambt blijkt. Toch waren er aanwijzingen,
bijvoorbeeld in de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen, waarin de notaris als zbo wordt
aangemerkt.
De kwali catie als bestuursorgaan zou in beginsel betekenen dat handelingen van de notaris worden
gezien als besluiten in de zin van art. 1:3 Awb, met als gevolg dat de regels van de Awb (zoals
bezwaar en beroep) van toepassing zouden zijn. Dit wordt echter onwenselijk geacht. Daarom heeft
de wetgever ingegrepen.
In art. 16a Wna is bepaald dat belangrijke delen van de Awb, zoals de hoofdstukken over
besluitvorming, bezwaar en beroep, en klachtbehandeling, niet van toepassing zijn op notariële
werkzaamheden en de weigering daarvan. Ook sluit art. 8:4 Awb expliciet uit dat beroep kan
worden ingesteld tegen ambtshandelingen van de notaris. Dit betekent dat geschillen over het
handelen van de notaris niet via de bestuursrechter lopen, maar via de civiele rechter.
Toch is de Awb niet volledig irrelevant. Bepaalde algemene beginselen blijven wél van belang. Zo
geldt dat de notaris:
• zonder vooringenomenheid moet handelen (art. 2:4 Awb),
• zorgvuldig moet omgaan met vertrouwelijke informatie (art. 2:5 Awb),
• en regels moet volgen omtrent correcte behandeling van stukken (art. 2:3 Awb).
Deze normen overlappen met de zorgplicht en beroepsregels van de notaris en kunnen door de
civiele rechter worden meegewogen bij de beoordeling van zijn handelen.
Een concreet gevolg van de kwali catie als bestuursorgaan is de terugmeldplicht binnen het stelsel
van basisregistraties. Wanneer de notaris gebruikmaakt van gegevens uit bijvoorbeeld het Kadaster
(BRK) of de Basisregistratie Personen (BRP), is hij verplicht deze gegevens te gebruiken en eventuele
twijfel over de juistheid daarvan te melden aan de betre ende instantie. Dit volgt onder meer uit art.
7k en 7n Kadasterwet en art. 2.34 Wet BRP.
De drievoudige missie
De notaris draagt bij aan de rechtszekerheid doordat hij ervoor moet zorgen dat de
rechtshandelingen in zijn akte ook daadwerkelijk de beoogde rechtsgevolgen hebben. De Hoge
Raad formuleert dit als een zwaarwegende zorgplicht: de notaris moet doen wat nodig is om de
rechtsgevolgen van de in de akte opgenomen rechtshandelingen te laten intreden.
De gedachte daarachter is dat wat aan het notariële papier wordt toevertrouwd, ook juridisch geldig
en bruikbaar moet zijn. De notaris moet dus niet alleen een akte opstellen, maar ook bewaken dat
die akte juridisch “werkt”. Zijn taak is erop gericht rechtshandelingen zoveel mogelijk onaantastbaar
te maken.
4
fi fi fi fi fi ff fi
Week 1A
Hoofdstuk 1
Het Nederlandse notariaat maakt deel uit van het Latijnse notariaat, dat zijn oorsprong vindt in
Noord-Italië en zich via Frankrijk over Europa heeft verspreid. Kenmerkend voor dit systeem is dat de
notaris een bijzondere positie inneemt: hij is enerzijds een (semi)ambtenaar met door de overheid
toegekend gezag, terwijl hij anderzijds als ondernemer optreedt en inkomsten genereert uit zijn
dienstverlening. Aan de notariële akte komt bijzondere bewijskracht en executoriale kracht toe.
Tegelijkertijd is de notaris gebonden aan strikte regels en dient hij onpartijdig te handelen, waarbij hij
rekening houdt met de belangen van alle betrokken partijen en derden .
Een cruciaal fundament voor het moderne notariaat werd gelegd met de Ventôsewet van 1803.
Deze Franse wet betekende een duidelijke omslag: de notaris werd niet langer gezien als een
koopman, maar als een ambtenaar met een publieke taak. De wet introduceerde overheidstoezicht,
beperkte het aantal notarissen en stelde de notariële akte verplicht voor belangrijke
rechtshandelingen zoals testamenten, huwelijkse voorwaarden en hypotheken. In 1811 werd deze
wet daadwerkelijk in Nederland ingevoerd tijdens de Franse overheersing, waardoor het notariaat
structureel werd ingebed in de Nederlandse rechtsorde. Hiermee werd de basis gelegd voor de rol
van de notaris als bewaker van rechtszekerheid en vertrouwen .
In de negentiende eeuw werd het notariaat verder ontwikkeld. Met de invoering van de Wet op het
notarisambt in 1842kreeg Nederland een eigen wettelijke regeling, al bleef de invloed van de
Ventôsewet duidelijk zichtbaar. In deze periode werd het notariaat verder geprofessionaliseerd: de
toelatingseisen werden verzwaard, onder meer door examens en later een verplichte stage, en het
toezicht werd beter georganiseerd (eerst via het Openbaar Ministerie, later via kamers van toezicht).
Tegelijkertijd bleef de rol van de notaris lange tijd relatief lijdelijk. De ministerieplicht stond centraal:
de notaris diende in beginsel zijn diensten te verlenen zonder een sterk eigen inhoudelijk oordeel te
vormen .
Een belangrijke omslag vond plaats naar aanleiding van de economische crisis van 1929. Door
faillissementen van notarissen ontstond de noodzaak tot strengere regels en nancieel toezicht. De
nadruk kwam sterker te liggen op betrouwbaarheid en bescherming van het publiek.
Deze ontwikkeling werd versterkt door de ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940–1945),
waarin bleek dat notarissen soms meewerkten aan onrechtmatige transacties, zoals onteigeningen.
Na de oorlog leidde dit tot een fundamentele herbezinning op de rol van de notaris: hij mocht niet
langer slechts lijdelijk handelen, maar moest een actieve en ethisch verantwoorde rol vervullen. De
notaris werd daarmee steeds meer gezien als een hoeder van rechtszekerheid en rechtvaardigheid .
In de tweede helft van de twintigste eeuw zette deze ontwikkeling zich voort. Een belangrijk moment
is 1958, toen de universitaire opleiding verplicht werd gesteld. Hierdoor werd het notariaat op gelijk
niveau gebracht met andere juridische beroepen, zoals de rechter en de advocaat, en werd de
deskundigheid van de notaris versterkt. In deze periode nam ook de nadruk op het algemeen belang
toe, evenals het belang van toezicht, tuchtrecht en beroepsethiek. Het notariaat ontwikkelde zich tot
een volwaardige juridische professie met een duidelijke maatschappelijke functie .
De grootste moderne hervorming vond plaats met de invoering van de Wet op het notarisambt in
1999. Deze wet introduceerde elementen van marktwerking, zoals het loslaten van vaste tarieven en
een minder strikte beperking van het aantal notarissen. Tegelijkertijd bleef het publieke karakter van
het notariaat behouden door streng toezicht en regelgeving. Zo kreeg de Koninklijke Notariële
Beroepsorganisatie een publiekrechtelijke status en werd de mogelijkheid tot dienstweigering (art. 21
Wna) expliciet vastgelegd. De wet probeerde daarmee een balans te creëren tussen commerciële
vrijheid en de maatschappelijke taak van de notaris .
1
fi
,Na de invoering van deze wet volgden evaluaties, met name rond 2005 en 2012, die leidden tot een
verdere aanscherping van toezicht en regelgeving. De nadruk kwam nog sterker te liggen op
integriteit, kwaliteit en onafhankelijkheid, onder meer door een versterkte rol van het Bureau
Financieel Toezicht. Tegelijkertijd werd duidelijk dat marktwerking daadwerkelijk invloed had op de
praktijk van het notariaat, wat leidde tot discussie over de verhouding tussen commerciële belangen
en de publieke functie .
Tegenwoordig staat het notariaat voor nieuwe uitdagingen, zoals digitalisering, technologische
ontwikkelingen en een kritischer wordende samenleving. Burgers zijn beter geïnformeerd en
verwachten meer transparantie en begrijpelijkheid. Ondanks deze veranderingen blijft de kern van
het notariaat onveranderd: de notaris vervult een publieke taak en draagt verantwoordelijkheid voor
het waarborgen van rechtszekerheid en vertrouwen in het rechtsverkeer .
TIMELINE
• 1803 → Ventôsewet → notaris = ambtenaar
• 1811 → invoering in Nederland
• 1842 → eerste NL Wet op het notarisambt
• 1929 → crisis → streng toezicht
• 1940–1945 → WOII → ethische rol notaris
• 1958 → universitaire opleiding verplicht
• 1999 → nieuwe Wet op het notarisambt (marktwerking)
• 2005–2012 → evaluaties → meer toezicht & integriteit
Hoofdstuk 2
De Wet op het notarisambt geeft in art. 2 lid 1 Wna een de nitie van het notarisambt. Deze bepaling
omschrijft het ambt als de bevoegdheid van de notaris om authentieke akten te verlijden, wanneer de
wet dat voorschrijft of partijen dat verlangen, en om overige in de wet opgedragen werkzaamheden
te verrichten. Deze de nitie is echter beperkt van aard. Zij beschrijft uitsluitend de uiterlijke
bevoegdheden van de notaris en laat de achterliggende waarden, zoals onpartijdigheid, zorgplicht en
de functie als vertrouwenspersoon, buiten beschouwing. Om die reden wordt art. 2 Wna gezien als
een louter functionele de nitie die geen volledig beeld geeft van het wezen van het notarisambt.
De in art. 2 Wna genoemde werkzaamheden worden aangeduid als ambtelijke of wettelijke
werkzaamheden. Deze moeten worden onderscheiden van niet-ambtelijke werkzaamheden, zoals
advisering, die buiten het strikte kader van het ambt vallen. De bevoegdheden van de notaris worden
uitgeoefend in het algemeen belang.
De notaris is daarom met openbaar gezag bekleed en kan worden aangemerkt als bestuursorgaan in
de zin van art. 1:1 Awb. Dit betekent dat hij een deel van de staatstaak verricht, hetgeen tevens
rechtvaardigt dat de overheid toezicht houdt op het notariaat.
Een centrale activiteit van de notaris is het verlijden van authentieke akten. Authentieke akten zijn,
volgens art. 156 lid 2 Rv, akten die in de vereiste vorm zijn opgemaakt door een bevoegde
ambtenaar en die bewijs leveren van de daarin vermelde waarnemingen of verrichtingen. Binnen
deze categorie moet onderscheid worden gemaakt tussen authentieke en notariële akten.
Notariële akten zijn een bijzondere vorm van authentieke akten, namelijk die akten waarvan het
opmaken exclusief is voorbehouden aan de notaris, mits voldaan is aan de formele vereisten van de
art. 37-45 Wna. Dit betekent dat alle notariële akten authentiek zijn, maar niet alle authentieke akten
notarieel. In sommige gevallen kan een andere ambtenaar eveneens een authentieke akte opmaken.
Wanneer de wet voorschrijft dat een rechtshandeling moet plaatsvinden bij notariële akte, is dit
doorgaans de enige manier om die rechtshandeling rechtsgeldig tot stand te brengen. In dat geval
heeft de notaris een zogenoemd domeinmonopolie. Dit komt met name voor binnen het
registergoederenrecht, het familievermogensrecht en het rechtspersonenrecht. Het voorschrift dat
een rechtshandeling door middel van een notariële akte moet worden verricht, kwali ceert als een
vormvoorschrift. Op grond van art. 3:39 BW geldt dat rechtshandelingen die niet in de
voorgeschreven vorm worden verricht, in beginsel nietig zijn.
2
fi fi fi fi
,De verplichting tot notariële tussenkomst berust op verschillende motieven.
De wetgever beoogt daarmee onder meer de rechtszekerheid in het rechtsverkeer te waarborgen,
partijen en derden te beschermen en frauduleus handelen te voorkomen. Deze achterliggende
doelen geven richting aan het handelen van de notaris en onderstrepen zijn rol als bewaker van het
rechtsverkeer.
Het belang van het vormvoorschrift blijkt duidelijk uit het arrest van de Hoge Raad van 27 juni 2003
(de zogenoemde Zweedse bruid). In deze zaak stelde een echtgenoot dat voorafgaand aan het
huwelijk was afgesproken dat huwelijkse voorwaarden zouden worden opgesteld. Omdat deze
voorwaarden echter niet bij notariële akte waren vastgelegd, kon hieraan geen rechtsgevolg worden
verbonden. De Hoge Raad benadrukte dat het vormvoorschrift van de notariële akte mede strekt tot
bescherming van partijen. Zelfs een voorovereenkomst tot het maken van huwelijkse voorwaarden is
niet vormvrij en moet voldoen aan het wettelijke vormvereiste. Dit arrest onderstreept dat het
ontbreken van een notariële akte niet eenvoudig kan worden gerepareerd.
In sommige gevallen biedt de wet een alternatief voor de notariële akte, zoals een onderhandse
geregistreerde akte. Dit is bijvoorbeeld het geval bij stil pandrecht (art. 3:237 en 3:239 BW) en in
bepaalde situaties binnen het rechtspersonenrecht (art. 2:90 BW). In deze gevallen is het de
wetgever vooral te doen om het verkrijgen van een akte met een vaste dagtekening, en is de
tussenkomst van een notaris niet strikt noodzakelijk.
Naast het opmaken van akten verricht de notaris diverse andere ambtelijke werkzaamheden. Binnen
de Wet op het notarisambt gaat het bijvoorbeeld om het legaliseren van handtekeningen, het afgeven
van afschriften en grossen en het bijhouden van het protocol. Buiten de Wna verricht de notaris
eveneens belangrijke taken, zoals het afgeven van verklaringen bij fusies en splitsingen van
rechtspersonen, het uitkeren van opbrengsten bij executie van registergoederen, het innen van
belastingen en het houden van toezicht bij bepaalde transacties. Ook kan de notaris worden
ingeschakeld in gerechtelijke procedures, bijvoorbeeld voor het beheer van gelden of bij verzegeling
van nalatenschappen. Dit alles onderstreept dat de rol van de notaris veel breder is dan enkel het
opstellen van akten en dat hij een centrale positie inneemt als juridisch vertrouwenspersoon binnen
het rechtsverkeer.
Markeren 2.1.4 [taken in Wna]
In art. 1 lid 1 sub a Wna wordt de notaris gede nieerd als ambtenaar in de zin van art. 2 Wna.
Opvallend is dat de wet niet langer spreekt van “openbaar ambtenaar”. Het woord “openbaar” is
geschrapt, omdat dit als overbodig werd beschouwd; ook in andere wettelijke bepalingen, zoals art.
156 Rv en art. 3:43 BW, wordt deze term niet meer gebruikt.
Dat de notaris als ambtenaar wordt aangemerkt, betekent dat hij is aangesteld om in de openbare
dienst werkzaam te zijn. In die zin valt de notaris onder het begrip ambtenaar zoals bedoeld in de
Ambtenarenwet. Toch is deze kwali catie niet volledig gelijk aan die van “gewone” ambtenaren. Op
grond van art. 2 lid 1 Ambtenarenwet zijn de materiële bepalingen van die wet grotendeels niet van
toepassing op notarissen. Dit betekent dat slechts in beperkte mate het ambtenarenrecht op de
notaris van toepassing is.
Desondanks is de kwali catie als ambtenaar van groot belang. Zij brengt tot uitdrukking dat de
notaris een publieke functie vervult en dat hij bij zijn werkzaamheden rekening moet houden met het
maatschappelijk belang. De notaris handelt dus niet uitsluitend in het belang van zijn cliënt, maar in
het belang van het rechtsverkeer als geheel.
Daarnaast moet onderscheid worden gemaakt tussen het ambt en de ambtsdrager. Het ambt van
notaris is een zelfstandige juridische positie die blijft bestaan, ook als de persoon die het ambt
bekleedt wegvalt. Zo blijft het ambt bestaan wanneer een notaris overlijdt en moet in dat geval
worden voorzien in waarneming (art. 28 Wna). Dit onderstreept dat het ambt losstaat van de
persoon.
3
fi fi fi
, Ten slotte heeft de kwali catie als ambtenaar ook betekenis in het strafrecht. De notaris wordt in het
Wetboek van Strafrecht aangemerkt als ambtenaar, waardoor bepaalde strafbepalingen van
toepassing zijn. Dit biedt bescherming: gedragingen tegen de notaris kunnen worden gekwali ceerd
als misdrijven tegen het openbaar gezag (art. 177 e.v. Sr).
De notaris als bestuursorgaan
Hoewel de notaris geen staatsorgaan of vertegenwoordiger van de staat is, moet hij wél worden
aangemerkt als een bestuursorgaan in de zin van art. 1:1 lid 1 sub b Awb. Dit komt doordat de
notaris is bekleed met openbaar gezag. Er bestaat daarmee een duidelijke lijn van de notaris als
ambtenaar naar de notaris als bestuursorgaan: het ambt vormt als het ware de voorloper van het
bestuursorgaanbegrip.
De notaris kwali ceert als een zelfstandig bestuursorgaan (zbo), omdat hij niet hiërarchisch
ondergeschikt is aan een minister. Dit benadrukt zijn zelfstandige positie binnen het rechtsbestel.
Opvallend is dat deze kwali catie het notariaat lange tijd heeft verrast, omdat dit niet expliciet uit de
parlementaire geschiedenis van de Wet op het notarisambt blijkt. Toch waren er aanwijzingen,
bijvoorbeeld in de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen, waarin de notaris als zbo wordt
aangemerkt.
De kwali catie als bestuursorgaan zou in beginsel betekenen dat handelingen van de notaris worden
gezien als besluiten in de zin van art. 1:3 Awb, met als gevolg dat de regels van de Awb (zoals
bezwaar en beroep) van toepassing zouden zijn. Dit wordt echter onwenselijk geacht. Daarom heeft
de wetgever ingegrepen.
In art. 16a Wna is bepaald dat belangrijke delen van de Awb, zoals de hoofdstukken over
besluitvorming, bezwaar en beroep, en klachtbehandeling, niet van toepassing zijn op notariële
werkzaamheden en de weigering daarvan. Ook sluit art. 8:4 Awb expliciet uit dat beroep kan
worden ingesteld tegen ambtshandelingen van de notaris. Dit betekent dat geschillen over het
handelen van de notaris niet via de bestuursrechter lopen, maar via de civiele rechter.
Toch is de Awb niet volledig irrelevant. Bepaalde algemene beginselen blijven wél van belang. Zo
geldt dat de notaris:
• zonder vooringenomenheid moet handelen (art. 2:4 Awb),
• zorgvuldig moet omgaan met vertrouwelijke informatie (art. 2:5 Awb),
• en regels moet volgen omtrent correcte behandeling van stukken (art. 2:3 Awb).
Deze normen overlappen met de zorgplicht en beroepsregels van de notaris en kunnen door de
civiele rechter worden meegewogen bij de beoordeling van zijn handelen.
Een concreet gevolg van de kwali catie als bestuursorgaan is de terugmeldplicht binnen het stelsel
van basisregistraties. Wanneer de notaris gebruikmaakt van gegevens uit bijvoorbeeld het Kadaster
(BRK) of de Basisregistratie Personen (BRP), is hij verplicht deze gegevens te gebruiken en eventuele
twijfel over de juistheid daarvan te melden aan de betre ende instantie. Dit volgt onder meer uit art.
7k en 7n Kadasterwet en art. 2.34 Wet BRP.
De drievoudige missie
De notaris draagt bij aan de rechtszekerheid doordat hij ervoor moet zorgen dat de
rechtshandelingen in zijn akte ook daadwerkelijk de beoogde rechtsgevolgen hebben. De Hoge
Raad formuleert dit als een zwaarwegende zorgplicht: de notaris moet doen wat nodig is om de
rechtsgevolgen van de in de akte opgenomen rechtshandelingen te laten intreden.
De gedachte daarachter is dat wat aan het notariële papier wordt toevertrouwd, ook juridisch geldig
en bruikbaar moet zijn. De notaris moet dus niet alleen een akte opstellen, maar ook bewaken dat
die akte juridisch “werkt”. Zijn taak is erop gericht rechtshandelingen zoveel mogelijk onaantastbaar
te maken.
4
fi fi fi fi fi ff fi
