HOOFDSTUK 1 WAT IS PSYCHOLOGIE?
1.1 EEN DEFINITIE VAN PSYCHOLOGIE
‘’Psychologie is een wetenschap waarbij het gedrag bestudeerd wordt en waarbij de gedragingsevidentie
gebruikt wordt om de interne processen te begrijpen’’
Net als andere wetenschappers proberen psychologen dus door systematische observatie van meetbare
kenmerken (het gedrag) inzicht te krijgen in de processen die niet rechtstreeks te observeren vallen (de
interne processen)
Een van de redenen waarom psychologisch onderzoek voortdurend vooruitgang boekt is juist dat men op
een steeds nauwkeuriger manier kan registreren wat er gebeurt → door betere technieken en methoden
en men beter weet waarnaar ze moeten kijken.
Ontwikkeling in de filosofie:
- Veranderingen in de filosofische overtuigingen over de mens effenden ook de weg voor de
psychologie
- Eeuwenlang deelde men de mening, dat de menselijke geest (de ziel) een vrije wil had en niet
onderworpen was aan de natuurwetten. Daarom kon ze niet bestudeerd worden.
- ‘’De mens bestaat uit een lichaam en een geest die onafhankelijk van elkaar zijn’’. (Dualisme)
René Descartes (1596-1650) (rationalisme)
Ging uit van 3 principes, later 4:
1. Dualisme
2. Rationalisme: stelt dat de waarheid achterhaald kan worden door gebruik te maken van de rede.
Om de mens te begrijpen moest men over hem nadenken.
3. Nativisme: sommige kennis is aangeboren. Vanuit de aangeboren kennis kon men de volledige
waarheid herleiden.
,Darwin (1859) (evolutietheorie)
- Publiceerde ‘’The origin of the species’’
- De evolutieleer houdt de overtuiging in dat alle huidige leven, inclusief van de mens, ontstaan is
vanuit vroegere levensvormen.
- Darwin documenteerde zorgvuldig het proces ‘’natuurlijke selectie’’ (survival of the fittest)
- De stap werd snel gezet dat de mens uit dieren (apen) geëvalueerd was. Het idee begon dat óók
de mens bestudeerd kon worden d.m.v. observaties.
Implicaties evolutieleer voor psychologie
Omdat mensen geëvolueerd waren uit dieren:
1. Kon hun gedrag bestudeerd worden, zoals men diergedrag bestudeerde
2. Was het zinvol om de gelijkenissen en verschillen te onderzoeken tussen diergedrag en menselijk
gedrag
Belangrijke stromingen binnen de psychologie
➔ (1879) Wilhelm Wundt richtte als eerste een psychologisch laboratorium op
- Structuralisme: op basis van introspectie de structuur van bewustzijn ontdekken.
- Fundamentele eenheden: de geest is hier in opgesplitst van bewustzijn, zoals sensatie
gedachten en gevoelens
- Introspectie: kijken naar het eigen bewustzijn van binnenuit, nadenken over eigen psychisch
functioneren
➔ (1842-1910) William James wilde menselijk lijden verminderen en problemen oplossen
- Functionalisme: gericht op functionele, praktische oplossingen VS bijv. onderwijs optimaliseren
➔ (1912) John Watson zagen weinig in het bestuderen van de geest via introspectie
- Behaviorisme: alleen observeerbaar, meetbaar gedrag mag onderwerp zijn van onderzoek en
theorievorming
- Hij werd beïnvloed door positivisme (beweging die beweerde dat de natuurwetenschappen de
beste manier waren om de wereld te begrijpen en kennis te genereren)
- Operationele definitie: een concrete, meetbare en objectieve omschrijving van een begrip of
variabele, die aangeeft wat er precies wordt gemeten en hoe
- Onafhankelijke variabelen: karakteristieken van de situatie (zoals voedsel) die op de persoon of
het dier inwerken en die door de onderzoeker gemanipuleerd kunnen worden.
- S-R-psychologie: zo wordt het behaviorisme ook wel genoemd, een stimulus lokt een respons uit
➔ (1849-1936) Pavlov
- Klassieke conditionering
➔ (1856-1939) Freud
- Psychoanalyse: ‘’de ware oorsprong van het ontstaan van gedrag, persoonlijkheidsverschillen
en mentale stoornissen ligt bij onbewuste krachten’’
- Mensen konden geholpen worden door onbewuste verdrongen conflicten in het bewustzijn te
brengen d.m.v. droomanalyse en vrije associatie.
- Zijn ideeën waren vooral gebaseerd op introspectie.
- Veel wetenschappers vonden dit niet wetenschappelijk en wilden meer empirische
onderbouwing van zijn theorie.
➔ (1976) Donders o.a.
- Cognitieve psychologie: de overtuiging dat men menselijk gedrag niet kon begrijpen en
voorspellen zonder beroep te doen op informatieverwerkende (cognitieve) processen die zich
afspelen in de hersenen.
, - Ze zagen de mensen als een soort computer
- Ook deze onderzoekers maakten gebruik van observatie, niet van introspectie.
De moderne psychologie
Tegenwoordig gaan we uit van 3 invloeden op gedrag:
Het biopsychosociale model: volgens dit model is alle functioneren van de mens het gevolg van
biologische, psychische (of cognitieve) en sociale invloeden.
Verschil tussen behaviorisme en cognitieve psychologie:
Een belangrijk verschil tussen behaviorisme en cognitieve psychologie is dat het behaviorisme zich
uitsluitend richt op observeerbaar gedrag, terwijl de cognitieve psychologie zich richt op de interne
mentale processen, zoals denken en informatieverwerking, die gedrag beïnvloeden.
Voorbeelden werkvelden van psychologen die werken in de dienstverlenende sector:
- Arbeids- en organisatiepsychologie – bijvoorbeeld binnen HR-afdelingen van bedrijven of bij
adviesbureaus, gericht op selectie, training en organisatieontwikkeling.
- Onderwijspsychologie – werkzaam op scholen of bij onderwijsadviesdiensten, gericht op
leerproblemen, toetsontwikkeling en studiebegeleiding.
- Reclame- en consumentenpsychologie – bij marketingbureaus of bedrijven, waar kennis over
gedrag wordt gebruikt om producten en campagnes effectiever te maken.
- Forensische psychologie – werkzaam binnen justitie, gevangenissen of reclassering, gericht op
gedragsbeoordeling, risicotaxatie en advies aan rechtbanken.
Plato (428-347 v.C.): volgens hem diende een onderscheid gemaakt te worden tussen de ware,
onzichtbare wereld van onveranderlijke, ideale vormen en de zichtbare, veranderlijke wereld rondom ons,
die een onvolmaakte afspiegeling is van de ware wereld. De menselijke ziel is een deel van de ware, ideale
wereld; zij woont tijdelijk in het lichaam en keert na de dood naar de kosmos terug. De ziel had kennis van
de ideale wereld en de mens kon toegang krijgen tot de kennis door gebruik te maken van de rede.
Observatie was minder belangrijk. Wiskunde was de hoogste vorm van wijsheid.
Aristoteles (384-322 v.C.): hechtte meer belang aan observatie dan Plato, maar ook voor hem kon ware
kennis niet op observatie gebaseerd zijn. Aristoteles staat met één been in de praktijk (kijken naar de
wereld) en met één been in de theorie (logisch redeneren vanuit vaste uitgangspunten)(axioma’s).
De rooms-katholieke kerk: Na de val van het Romeinse rijk was dit de belangrijkste hoeder van kennis in
de westerse wereld. Zij vertaalde de geschriften van Plato en Aristoteles in een kerkelijke leer. Doordat
God garant stond voor de waarheid was dit de meest betrouwbare bron. De verdrijving van Adam en Eva
uit het aarde paradijs werd in verband gelegd met de verloren kennis van de mensen. Periode van
reinaissance (wedergeboorte; periode in de Europese geschiedenis (ongeveer 1400–1600) waarin mensen
opnieuw geïnteresseerd raakten in de cultuur en ideeën van de klassieke oudheid Grieken en Romeinen)
gingen geleerden op zoek naar oude griekse handschriften omdat de kennis hierin veel uitgebreider was.
15de-16e eeuw → filosofen begonnen opnieuw zelf kritisch te denken, in plaats van alleen maar de
klassieke filosofen en kerkvaders te bestuderen en te becommentariëren (Decartes, Lonke).
Pyschologie werd een belangrijk nieuw thema binnen het filosofische denken
- Onderzoekers begonnen de natuurwetenschappelijke methode systematisch toe te passen op de
studie van de psychologische processen.
, - Binet ontwikkelde samen met Simon de eerste bruikbare intelligentie test en wordt daarom
beschouwd als vader van de toegepaste psychologie.
- In Amerika diende de psychologie heel wat pragmatischer te zijn dan in Europa. Dit gaf aanleiding
tot het functionalisme.
- In een poging om de psychologie nog wetenschappelijker te maken, stelde behavioristen voor om
enkel observeer baar gedrag te bestuderen, dat beschouwt werd als het gevolg van eenvoudige
stimulus-respons-koppelingen. Hiertoe werden ze geïnspireerd door het positivisme
- Vanuit zijn praktijk met patiënten ontwikkelde Freud de psychoanalyse. Hoewel hij deze
verdedigde als wetenschappelijk, heeft ze haar kracht grotendeels te danken gehad aan het feit
dat ze een hermeneutisch alternatief vormde voor de wetenschappelijke psychologie. Dit sprak
vooral psychologen in de praktijk aan.
Belangrijke begrippen:
- Wetenschappelijke revolutie: de overtuiging dat ware kennis gebaseerd is op systematische
opbservatie en actief ingrijpen in de wereld.
- Copernicaanse revolutie: Het inzicht dat de aarde niet het centrum vormde van het helaal
(Newton)
- Mentale chronometrie: techniek waarbij men de psychologische processen in
informatieverwerking probeert te achterhalen door te kijken naar de reactietijd die mensen
nodighebben om bepaalde taken uit te voeren (Franciscus Cornelis Donders 1818-1889)
- Evolutietheorie: volgens deze theorie waren levende wezens het resultaat van een
aapassingsproces aan veranderde omstandigheden. Binnen elk soort bestaan aangeboren
individuele verschillen, waardoor niet elke eigenschap in even grote mate aanwezig is bij elk lid
van de soort (genetische variatie). Eigenschappen die goed aansluiten bij de omgeving, zorgen
ervoor dat het individu goed gedijt en veel nakomelingen heeft. Eigenschappen die niet goed
aansluiten bij die omgeving, verminderen de overlevings- en voorplantingskanten van het individu
(natuurlijke selectie)
- Dualisme: de overtuiging van mensen uit twee onafhankelijke elementen bestaan: een lichaam
en geest. De geeft heeft een vrije wil en vormt de kern van het menselijk denken. Het lichaam
heeft geen invloed op de geeft (visie Plato en kerk).
- Rationalisme: ware kennis is gebaseerd op de rede, die door het toepassen van logica nieuwe
informatie afleidt uit de bestaande.
- Nativisme: de overtuiging dat de mens aangeboren kennis heeft, die het uitgangspunt vormt van
alle andere, afgeleide kennis.
- Empirisme: de inhoud van de geest wordt niet gevormd door aangeboren ideeën en afgeleide
inzichten, maar via zintuigelijke ervaringen die met elkaar geassocieerd worden (John Lonke).
- Introspectie: de wetenschappelijke psychologie als een alliantie tussen enerzijds de fyisiologie
die ons informeert over de levensfenomenen die we metonze zintuigen kunnen waarnemen, en
anderzijds psychologie waarbij de persoon naar zichzelf kijkt van binnenuit (kijken naar eigen
bewustzijn van binnenuit).
- Structuralisme: een stroming in de psychologie die op basis van introspectie de structuur van het
bewustzijn probeerde te ontdekken.
- Functionalisme: gericht op de toegepaste pschologie en niet direct in fundamenteel onderzoek.
Psychologie diende in de eerste plaats om praktische problemen op te lossen zoals het onderwijs
optimaliseren, gevaarlijke psychische afwijkingen opsporen en behandelen, en industriële
productie bevorderen (sterk beïnvloed door evolutie leer Darwin).
- Behaviorisme: psychologische stroming waarin men het standpunt huldigt dat enkel
observeerbaar, meetbaar gedrag het onderwerpkan vormen van psychologisch onderzoek en
theorievorming.
1.1 EEN DEFINITIE VAN PSYCHOLOGIE
‘’Psychologie is een wetenschap waarbij het gedrag bestudeerd wordt en waarbij de gedragingsevidentie
gebruikt wordt om de interne processen te begrijpen’’
Net als andere wetenschappers proberen psychologen dus door systematische observatie van meetbare
kenmerken (het gedrag) inzicht te krijgen in de processen die niet rechtstreeks te observeren vallen (de
interne processen)
Een van de redenen waarom psychologisch onderzoek voortdurend vooruitgang boekt is juist dat men op
een steeds nauwkeuriger manier kan registreren wat er gebeurt → door betere technieken en methoden
en men beter weet waarnaar ze moeten kijken.
Ontwikkeling in de filosofie:
- Veranderingen in de filosofische overtuigingen over de mens effenden ook de weg voor de
psychologie
- Eeuwenlang deelde men de mening, dat de menselijke geest (de ziel) een vrije wil had en niet
onderworpen was aan de natuurwetten. Daarom kon ze niet bestudeerd worden.
- ‘’De mens bestaat uit een lichaam en een geest die onafhankelijk van elkaar zijn’’. (Dualisme)
René Descartes (1596-1650) (rationalisme)
Ging uit van 3 principes, later 4:
1. Dualisme
2. Rationalisme: stelt dat de waarheid achterhaald kan worden door gebruik te maken van de rede.
Om de mens te begrijpen moest men over hem nadenken.
3. Nativisme: sommige kennis is aangeboren. Vanuit de aangeboren kennis kon men de volledige
waarheid herleiden.
,Darwin (1859) (evolutietheorie)
- Publiceerde ‘’The origin of the species’’
- De evolutieleer houdt de overtuiging in dat alle huidige leven, inclusief van de mens, ontstaan is
vanuit vroegere levensvormen.
- Darwin documenteerde zorgvuldig het proces ‘’natuurlijke selectie’’ (survival of the fittest)
- De stap werd snel gezet dat de mens uit dieren (apen) geëvalueerd was. Het idee begon dat óók
de mens bestudeerd kon worden d.m.v. observaties.
Implicaties evolutieleer voor psychologie
Omdat mensen geëvolueerd waren uit dieren:
1. Kon hun gedrag bestudeerd worden, zoals men diergedrag bestudeerde
2. Was het zinvol om de gelijkenissen en verschillen te onderzoeken tussen diergedrag en menselijk
gedrag
Belangrijke stromingen binnen de psychologie
➔ (1879) Wilhelm Wundt richtte als eerste een psychologisch laboratorium op
- Structuralisme: op basis van introspectie de structuur van bewustzijn ontdekken.
- Fundamentele eenheden: de geest is hier in opgesplitst van bewustzijn, zoals sensatie
gedachten en gevoelens
- Introspectie: kijken naar het eigen bewustzijn van binnenuit, nadenken over eigen psychisch
functioneren
➔ (1842-1910) William James wilde menselijk lijden verminderen en problemen oplossen
- Functionalisme: gericht op functionele, praktische oplossingen VS bijv. onderwijs optimaliseren
➔ (1912) John Watson zagen weinig in het bestuderen van de geest via introspectie
- Behaviorisme: alleen observeerbaar, meetbaar gedrag mag onderwerp zijn van onderzoek en
theorievorming
- Hij werd beïnvloed door positivisme (beweging die beweerde dat de natuurwetenschappen de
beste manier waren om de wereld te begrijpen en kennis te genereren)
- Operationele definitie: een concrete, meetbare en objectieve omschrijving van een begrip of
variabele, die aangeeft wat er precies wordt gemeten en hoe
- Onafhankelijke variabelen: karakteristieken van de situatie (zoals voedsel) die op de persoon of
het dier inwerken en die door de onderzoeker gemanipuleerd kunnen worden.
- S-R-psychologie: zo wordt het behaviorisme ook wel genoemd, een stimulus lokt een respons uit
➔ (1849-1936) Pavlov
- Klassieke conditionering
➔ (1856-1939) Freud
- Psychoanalyse: ‘’de ware oorsprong van het ontstaan van gedrag, persoonlijkheidsverschillen
en mentale stoornissen ligt bij onbewuste krachten’’
- Mensen konden geholpen worden door onbewuste verdrongen conflicten in het bewustzijn te
brengen d.m.v. droomanalyse en vrije associatie.
- Zijn ideeën waren vooral gebaseerd op introspectie.
- Veel wetenschappers vonden dit niet wetenschappelijk en wilden meer empirische
onderbouwing van zijn theorie.
➔ (1976) Donders o.a.
- Cognitieve psychologie: de overtuiging dat men menselijk gedrag niet kon begrijpen en
voorspellen zonder beroep te doen op informatieverwerkende (cognitieve) processen die zich
afspelen in de hersenen.
, - Ze zagen de mensen als een soort computer
- Ook deze onderzoekers maakten gebruik van observatie, niet van introspectie.
De moderne psychologie
Tegenwoordig gaan we uit van 3 invloeden op gedrag:
Het biopsychosociale model: volgens dit model is alle functioneren van de mens het gevolg van
biologische, psychische (of cognitieve) en sociale invloeden.
Verschil tussen behaviorisme en cognitieve psychologie:
Een belangrijk verschil tussen behaviorisme en cognitieve psychologie is dat het behaviorisme zich
uitsluitend richt op observeerbaar gedrag, terwijl de cognitieve psychologie zich richt op de interne
mentale processen, zoals denken en informatieverwerking, die gedrag beïnvloeden.
Voorbeelden werkvelden van psychologen die werken in de dienstverlenende sector:
- Arbeids- en organisatiepsychologie – bijvoorbeeld binnen HR-afdelingen van bedrijven of bij
adviesbureaus, gericht op selectie, training en organisatieontwikkeling.
- Onderwijspsychologie – werkzaam op scholen of bij onderwijsadviesdiensten, gericht op
leerproblemen, toetsontwikkeling en studiebegeleiding.
- Reclame- en consumentenpsychologie – bij marketingbureaus of bedrijven, waar kennis over
gedrag wordt gebruikt om producten en campagnes effectiever te maken.
- Forensische psychologie – werkzaam binnen justitie, gevangenissen of reclassering, gericht op
gedragsbeoordeling, risicotaxatie en advies aan rechtbanken.
Plato (428-347 v.C.): volgens hem diende een onderscheid gemaakt te worden tussen de ware,
onzichtbare wereld van onveranderlijke, ideale vormen en de zichtbare, veranderlijke wereld rondom ons,
die een onvolmaakte afspiegeling is van de ware wereld. De menselijke ziel is een deel van de ware, ideale
wereld; zij woont tijdelijk in het lichaam en keert na de dood naar de kosmos terug. De ziel had kennis van
de ideale wereld en de mens kon toegang krijgen tot de kennis door gebruik te maken van de rede.
Observatie was minder belangrijk. Wiskunde was de hoogste vorm van wijsheid.
Aristoteles (384-322 v.C.): hechtte meer belang aan observatie dan Plato, maar ook voor hem kon ware
kennis niet op observatie gebaseerd zijn. Aristoteles staat met één been in de praktijk (kijken naar de
wereld) en met één been in de theorie (logisch redeneren vanuit vaste uitgangspunten)(axioma’s).
De rooms-katholieke kerk: Na de val van het Romeinse rijk was dit de belangrijkste hoeder van kennis in
de westerse wereld. Zij vertaalde de geschriften van Plato en Aristoteles in een kerkelijke leer. Doordat
God garant stond voor de waarheid was dit de meest betrouwbare bron. De verdrijving van Adam en Eva
uit het aarde paradijs werd in verband gelegd met de verloren kennis van de mensen. Periode van
reinaissance (wedergeboorte; periode in de Europese geschiedenis (ongeveer 1400–1600) waarin mensen
opnieuw geïnteresseerd raakten in de cultuur en ideeën van de klassieke oudheid Grieken en Romeinen)
gingen geleerden op zoek naar oude griekse handschriften omdat de kennis hierin veel uitgebreider was.
15de-16e eeuw → filosofen begonnen opnieuw zelf kritisch te denken, in plaats van alleen maar de
klassieke filosofen en kerkvaders te bestuderen en te becommentariëren (Decartes, Lonke).
Pyschologie werd een belangrijk nieuw thema binnen het filosofische denken
- Onderzoekers begonnen de natuurwetenschappelijke methode systematisch toe te passen op de
studie van de psychologische processen.
, - Binet ontwikkelde samen met Simon de eerste bruikbare intelligentie test en wordt daarom
beschouwd als vader van de toegepaste psychologie.
- In Amerika diende de psychologie heel wat pragmatischer te zijn dan in Europa. Dit gaf aanleiding
tot het functionalisme.
- In een poging om de psychologie nog wetenschappelijker te maken, stelde behavioristen voor om
enkel observeer baar gedrag te bestuderen, dat beschouwt werd als het gevolg van eenvoudige
stimulus-respons-koppelingen. Hiertoe werden ze geïnspireerd door het positivisme
- Vanuit zijn praktijk met patiënten ontwikkelde Freud de psychoanalyse. Hoewel hij deze
verdedigde als wetenschappelijk, heeft ze haar kracht grotendeels te danken gehad aan het feit
dat ze een hermeneutisch alternatief vormde voor de wetenschappelijke psychologie. Dit sprak
vooral psychologen in de praktijk aan.
Belangrijke begrippen:
- Wetenschappelijke revolutie: de overtuiging dat ware kennis gebaseerd is op systematische
opbservatie en actief ingrijpen in de wereld.
- Copernicaanse revolutie: Het inzicht dat de aarde niet het centrum vormde van het helaal
(Newton)
- Mentale chronometrie: techniek waarbij men de psychologische processen in
informatieverwerking probeert te achterhalen door te kijken naar de reactietijd die mensen
nodighebben om bepaalde taken uit te voeren (Franciscus Cornelis Donders 1818-1889)
- Evolutietheorie: volgens deze theorie waren levende wezens het resultaat van een
aapassingsproces aan veranderde omstandigheden. Binnen elk soort bestaan aangeboren
individuele verschillen, waardoor niet elke eigenschap in even grote mate aanwezig is bij elk lid
van de soort (genetische variatie). Eigenschappen die goed aansluiten bij de omgeving, zorgen
ervoor dat het individu goed gedijt en veel nakomelingen heeft. Eigenschappen die niet goed
aansluiten bij die omgeving, verminderen de overlevings- en voorplantingskanten van het individu
(natuurlijke selectie)
- Dualisme: de overtuiging van mensen uit twee onafhankelijke elementen bestaan: een lichaam
en geest. De geeft heeft een vrije wil en vormt de kern van het menselijk denken. Het lichaam
heeft geen invloed op de geeft (visie Plato en kerk).
- Rationalisme: ware kennis is gebaseerd op de rede, die door het toepassen van logica nieuwe
informatie afleidt uit de bestaande.
- Nativisme: de overtuiging dat de mens aangeboren kennis heeft, die het uitgangspunt vormt van
alle andere, afgeleide kennis.
- Empirisme: de inhoud van de geest wordt niet gevormd door aangeboren ideeën en afgeleide
inzichten, maar via zintuigelijke ervaringen die met elkaar geassocieerd worden (John Lonke).
- Introspectie: de wetenschappelijke psychologie als een alliantie tussen enerzijds de fyisiologie
die ons informeert over de levensfenomenen die we metonze zintuigen kunnen waarnemen, en
anderzijds psychologie waarbij de persoon naar zichzelf kijkt van binnenuit (kijken naar eigen
bewustzijn van binnenuit).
- Structuralisme: een stroming in de psychologie die op basis van introspectie de structuur van het
bewustzijn probeerde te ontdekken.
- Functionalisme: gericht op de toegepaste pschologie en niet direct in fundamenteel onderzoek.
Psychologie diende in de eerste plaats om praktische problemen op te lossen zoals het onderwijs
optimaliseren, gevaarlijke psychische afwijkingen opsporen en behandelen, en industriële
productie bevorderen (sterk beïnvloed door evolutie leer Darwin).
- Behaviorisme: psychologische stroming waarin men het standpunt huldigt dat enkel
observeerbaar, meetbaar gedrag het onderwerpkan vormen van psychologisch onderzoek en
theorievorming.
