H1 De tijd van jagers en boeren: tot 3000 v.C.
Kenmerkende aspecten:
- De levenswijze van jager-verzamelaars (§1)
- Het ontstaan van landbouwsamenlevingen (§2)
- Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen (§3)
§1 Het leven van jager-verzamelaars
De tijd van jagers en boeren is in de prehistorie, toen er nog geen geschreven bronnen waren.
Dit tijdvak eindigde rond 3000 v. C. Voor kennis van de prehistorie zijn we afhankelijk van
de archeologie (botten, patscherven enz). De laatste tijd is er veel bekend geworden over de
cultuur van prehistorische mensen. We weten redelijk hoe ze leefden, maar over hun denken
weten we veel minder. Door evolutie zijn zo'n twee miljoen jaar geleden de eerste
mensensoorten ontstaan. De mensen leefden in groepen, in een samenleving van jager-
verzamelaars. Ze aten zowel vlees als plantaardig. Zo’n 400.000 jaar geleden gingen ze ook
vuur gebruiken. Uiteindelijk blijf er één mensensoort over: de moderne mens, die 200.000
jaar geleden in Oost-Afrika ontstand. Er waren toen nog minstens 5 andere menssoorten. De
eerste moderne mens leefde 150.000 jaar in Afrika, waarnar hij zich verspreidde. Toen hij in
15.000 v.C. overstak naar Amerika, sterven andere mensen soorten uit. Bij de jager-
verzamelaars bestond een rol verdeling tussen mannen en vrouwen, mannen hadden meer
spierkracht en hielden zich bezig met de jacht. Vrouwen zorgden voor de kinderen en
verzamelde plantaardig voedsel. Jager- verzamelelaars waren normaden: ze hadden geen
vaste woonplaats en zwierven om voedsel te vinden. Vanaf 50.000 v.C. begonnen ze met
ingewinkeldere werktuigen, en bouwden tenten en hutten. Hierdoor konden ze zich in de
ijstijd over Europa verspreiden. Lang geleden begonnen jagers-verzamelaars hun gedachten
te uiten in kunst. In Europa maakten ze vrouwenbeeldjes, en in Zuid-Frankrijk en Spanje
maakten ze wandschilderingen. De prehistorische kunst laat zien dat de cultuur van jager-
verzamelwers ingewikkelder werd. Mensen gingen denken in symbolen. Zo begrepen ze dat
er met een tekening op een rotswand iets anders kon worden bedoeld dan wat zichtbaar was.
§2 de opkomst van de landbouw
De landbouw ontstond het eerst in het Midden-Oosten. Mensen gingen omstreeks 9000 v.C.
voedsel verbouwen in een gebied dat de vruchtbare halvemaan wordt genoemd. Na de
akkerbouw ontstond de veeteeldt omstreeks 8000 v.C. Het ontstaan van de landbouw was een
ingrijpende verandering, en revolutie, die de hele manier van samenleven veranderde. Vanuit
het Midden-Ousten verspreidden migranten de landbouw Azië, Afrika & Europa. Los van
het Midden-Oosten vond de landbouwrevolutie ook in andere gebieden zelfstandig plasts.
Een oorzaak van deze revolutie was dat het klimaat veranderde. Na de laatste ijstijd ontstond
in het Midden-Oosten een klimaat met natte winters en droge zomers. Granen groeiden goed
in dit milieu. Mensen ontdekten dat ze gewassen kunden uitzaaien en planten. Door gunstige
varianten te selecteren werden ze beter geschikt voor consumptie. Op die manier werden
wilde planten gedomesticeerd (planten en dieren in dienst van mensen aanpassen). Een
oorzaak was ook dat de dieren waarop wel werd gejaagd vrijwel waren verdwenen. Op den
duur leverde vee meer vlees op dan wilde dienen. Door de landbouwrevolutie ontstond de
landbouwsamenleving. Boeren gaven het normadische bestaan op en kreten een sedentaire
leefwijze. Ze gingen wonen in huizen die ze bij hun akkers bouwden. Ook gingen ze in
grotere groepen leven, in dorpen. Door de natuur te onderwerpen voorzagen ze in hun eigen
levensonderhoud: elk dorp was autarkisch (zelfvoorzienend). Voor boeren werd grond het
belangrijkste bezit, boeren bezaten huizen, kleding en andere producten van nijverheid
(producten maken). Sommige mensen hadden meer bezit den anderen, waardoor ze vaak ook
Kenmerkende aspecten:
- De levenswijze van jager-verzamelaars (§1)
- Het ontstaan van landbouwsamenlevingen (§2)
- Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen (§3)
§1 Het leven van jager-verzamelaars
De tijd van jagers en boeren is in de prehistorie, toen er nog geen geschreven bronnen waren.
Dit tijdvak eindigde rond 3000 v. C. Voor kennis van de prehistorie zijn we afhankelijk van
de archeologie (botten, patscherven enz). De laatste tijd is er veel bekend geworden over de
cultuur van prehistorische mensen. We weten redelijk hoe ze leefden, maar over hun denken
weten we veel minder. Door evolutie zijn zo'n twee miljoen jaar geleden de eerste
mensensoorten ontstaan. De mensen leefden in groepen, in een samenleving van jager-
verzamelaars. Ze aten zowel vlees als plantaardig. Zo’n 400.000 jaar geleden gingen ze ook
vuur gebruiken. Uiteindelijk blijf er één mensensoort over: de moderne mens, die 200.000
jaar geleden in Oost-Afrika ontstand. Er waren toen nog minstens 5 andere menssoorten. De
eerste moderne mens leefde 150.000 jaar in Afrika, waarnar hij zich verspreidde. Toen hij in
15.000 v.C. overstak naar Amerika, sterven andere mensen soorten uit. Bij de jager-
verzamelaars bestond een rol verdeling tussen mannen en vrouwen, mannen hadden meer
spierkracht en hielden zich bezig met de jacht. Vrouwen zorgden voor de kinderen en
verzamelde plantaardig voedsel. Jager- verzamelelaars waren normaden: ze hadden geen
vaste woonplaats en zwierven om voedsel te vinden. Vanaf 50.000 v.C. begonnen ze met
ingewinkeldere werktuigen, en bouwden tenten en hutten. Hierdoor konden ze zich in de
ijstijd over Europa verspreiden. Lang geleden begonnen jagers-verzamelaars hun gedachten
te uiten in kunst. In Europa maakten ze vrouwenbeeldjes, en in Zuid-Frankrijk en Spanje
maakten ze wandschilderingen. De prehistorische kunst laat zien dat de cultuur van jager-
verzamelwers ingewikkelder werd. Mensen gingen denken in symbolen. Zo begrepen ze dat
er met een tekening op een rotswand iets anders kon worden bedoeld dan wat zichtbaar was.
§2 de opkomst van de landbouw
De landbouw ontstond het eerst in het Midden-Oosten. Mensen gingen omstreeks 9000 v.C.
voedsel verbouwen in een gebied dat de vruchtbare halvemaan wordt genoemd. Na de
akkerbouw ontstond de veeteeldt omstreeks 8000 v.C. Het ontstaan van de landbouw was een
ingrijpende verandering, en revolutie, die de hele manier van samenleven veranderde. Vanuit
het Midden-Ousten verspreidden migranten de landbouw Azië, Afrika & Europa. Los van
het Midden-Oosten vond de landbouwrevolutie ook in andere gebieden zelfstandig plasts.
Een oorzaak van deze revolutie was dat het klimaat veranderde. Na de laatste ijstijd ontstond
in het Midden-Oosten een klimaat met natte winters en droge zomers. Granen groeiden goed
in dit milieu. Mensen ontdekten dat ze gewassen kunden uitzaaien en planten. Door gunstige
varianten te selecteren werden ze beter geschikt voor consumptie. Op die manier werden
wilde planten gedomesticeerd (planten en dieren in dienst van mensen aanpassen). Een
oorzaak was ook dat de dieren waarop wel werd gejaagd vrijwel waren verdwenen. Op den
duur leverde vee meer vlees op dan wilde dienen. Door de landbouwrevolutie ontstond de
landbouwsamenleving. Boeren gaven het normadische bestaan op en kreten een sedentaire
leefwijze. Ze gingen wonen in huizen die ze bij hun akkers bouwden. Ook gingen ze in
grotere groepen leven, in dorpen. Door de natuur te onderwerpen voorzagen ze in hun eigen
levensonderhoud: elk dorp was autarkisch (zelfvoorzienend). Voor boeren werd grond het
belangrijkste bezit, boeren bezaten huizen, kleding en andere producten van nijverheid
(producten maken). Sommige mensen hadden meer bezit den anderen, waardoor ze vaak ook
