Week 1. (Ortho)pedagogiek & behandelings- perspectieven: drs. Mönch, di 3-2, 15:15u
Literatuur:
✾ Begeer et al., 2024 (H1-3)
✾ BPSW et al., 2017 (H4-5)
✾ De Bruyn et al., 2005 (H9-10)
Begeer et al., 2024: Handboek van de Psychodiagnostiek
Hoofdstuk 1: De plaats van psychodiagnostiek binnen het hulpverleningsproces
1. Inleiding
Psychodiagnostisch onderzoek vindt plaats binnen een proces waarbij hulp wordt gezocht voor klachten van of zorgen
over een kind. Relatie tussen hulpverlener kind en zijn verzorgers is van groot belang. Kind en ouders hopen op begrip
en deskundigheid: voldoende distantie, kennis en vaardigheden. De hulpverlener moet voldoende afstand kunnen
bewaren om objectief te blijven, maar ook genoeg kennis en vaardigheden hebben om de situatie goed te kunnen
inschatten.
Therapeutische alliantie: de mate waarin de hulpverlener weet aan te sluiten bij de hulpvraag en hier een gezamenlijk
proces van weet te maken.
De kwaliteit van de diagnostiek hangt sterk samen met de mate waarin de hulpverlener kan aansluiten bij de hulpvraag
van het gezin. Dat gezamenlijke proces van afstemmen en samenwerken wordt ook wel de therapeutische alliantie
genoemd. Een goede alliantie ontstaat door gedeelde verwachtingen, duidelijke afspraken over doelen en middelen, een
positieve en veilige relatie, en aandacht voor cultuur, waarden en normen. Deze verbinding vormt de basis om samen tot
een begrip van de problemen te komen.
Het uitvoeren van diagnostisch onderzoek is altijd ingebed in het bredere hulpverleningsproces. Het woord diagnose
komt uit het Grieks en betekent letterlijk onderscheiding. In de oudheid gebruikten rechters dit begrip voor het
onderscheiden van feiten; later werd het door artsen gebruikt om ziekten van elkaar te onderscheiden. Bij
psychodiagnostiek gaat het eveneens om onderscheid: is er sprake van een probleem? Wat is de aard van dat probleem?
En, als er problemen zijn, hoe kunnen die het beste begrepen worden?
Diagnostiek heeft als doel de situatie grondig te leren kennen, zodat hulpverleners op basis van goed inzicht
beslissingen kunnen nemen over vervolgstappen in de behandeling. In het diagnostisch proces worden verschillende
verklaringen voor het ontstaan en voortbestaan van klachten onderzocht. Vervolgens toetst de hulpverlener of deze
verklaringen kloppen.
Daarna volgt een fase waarin passende keuzes moeten worden gemaakt over mogelijke behandelingen. Tijdens de
behandeling wordt voortdurend geëvalueerd of de gekozen aanpak de gewenste effecten heeft. Zo niet, dan moet de
diagnostische beeldvorming worden bijgesteld. Diagnostiek is dus geen eenmalige handeling, maar een doorlopend
proces dat meebeweegt met wat er over het kind en zijn/haar omgeving wordt ontdekt.
Het tempo van de ontwikkeling van kinderen speelt hierin een belangrijke rol. Een peuter van drie jaar vraagt namelijk
om een heel andere diagnostische aanpak dan een adolescent van zestien jaar. Daarom is ontwikkelingspsychologische
kennis onmisbaar. Ook de relationele context – de manier waarop een kind zich verhoudt tot ouders, school,
leeftijdsgenoten en cultuur – beïnvloedt hoe problemen ontstaan en hoe ze het beste begrepen kunnen worden.
Psychodiagnostiek heeft daarom een systemische blik nodig waarin kind en omgeving samen worden bekeken.
2. Diagnostiek: het betrouwbaar en valide in beeld brengen van de werkelijkheid
De beschrijvingen en verklaringen die in diagnostiek worden gebruikt, moeten betrouwbaar en valide zijn.
Betrouwbaar betekent dat de resultaten onafhankelijk moeten zijn van degene die het onderzoek uitvoert, en dat
dezelfde meting onder vergelijkbare omstandigheden vergelijkbare uitkomsten geeft. Met andere woorden: het mag niet
uitmaken wie het kind onderzoekt, of wanneer dat gebeurt.
Validiteit betekent dat het instrument echt meet wat het moet meten. Een vragenlijst voor angst moet bijvoorbeeld niet
onbedoeld vooral depressieve klachten meten.
Om deze betrouwbaarheid en validiteit te garanderen, maakt psychodiagnostiek gebruik van een empirische cyclus,
zoals beschreven door De Groot (1961). Deze cyclus bestaat uit vijf fasen (oriëntatie, hypothesevorming, toetsing,
evaluatie en bijstelling van theorie), en vormt een gestructureerde manier om diagnostisch onderzoek te organiseren.
1. Observatie: het verzamelen van gegevens
Een kind spreekt weinig → ouder vertelt dat dit al lang zo is → vragenlijst → video-observatie op het kinderdagverblijf
→ kinderpsychiater doet onderzoek.
2. Inductie: het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen
Kind heeft mogelijk een taalontwikkelingsstoornis.
1
,Of: slechte stimulatie thuis.
Of: een gehoorprobleem.
3. a. Deductie: het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen
Kind heeft mogelijk een taalontwikkelingsstoornis.
Of: slechte stimulatie thuis.
Of: een gehoorprobleem.
3. b. Operationalisatie: de deductie wordt voortgezet door bij iedereen voorspelling adequate onderzoeksmiddelen te
kiezen om deze voorspelling te toetsen
4. Toetsing
Testen van taal, gehoor, intelligentie, sociaal-emotionele ontwikkeling.
5. Evaluatie
Hypothesen bevestigd of verworpen.
Methode heeft cyclisch karakter: feedback wordt teruggekoppeld, na evaluatie kunnen weer nieuwe hypothesen
worden opgesteld en is volgende ronde van toetsing nodig. (het is volledig expliciet en transparant > daardoor
controleerbaar/herhaalbaar). Wordt aangeduid als het hypothese-toetsend model. Keuze voor passende interventie
vergt soms nieuw onderzoek.
3. Empirisch onderzoek in de hulpverlening: de regulatieve cyclus
De regulatieve cyclus (Van Strien, 1975) is het hulpverleningsproces dat als doel heeft bij te dragen aan een gewenste
verandering in het leven van het kind. Iedere fase kent eigen diagnostische vragen/type onderzoek. Het bevat de
volgende stappen:
3.1 Probleemherkenning
In het begin van het hulpverleningsproces is de blik nog breed en verkennend: oriënterend onderzoek. Hiervoor zijn
specifiek geschikte instrumenten voor: korte, eenvoudig af te nemen tests, vragenlijsten of observatielijsten. Dese
hebben een relatief grote onzekerheidsmarge. Conclusies hebben een voorlopig karakter. In deze fase kan de aanpak van
de diagnostiek een beïnvloedend of zelfs therapeutisch effect hebben, omdat de therapeutische alliantie hier start.
3.2 Probleemdefiniëring
Verdiepend psychodiagnostisch onderzoek verloopt in deze fase veel gerichter. Met de focus op het toetsen van de
hypothesen die in de vorige fase werden gesteld. Hier worden meer specifieke instrumenten gebruikt.
Onzekerheidsmarges worden zo klein mogelijk gemaakt. Er kan zo een onderbouwde ‘casusconceptualisatie’ ontstaan,
een narratief over de klachten en/of zorgen van en over een kind, waarbij de predisponerende, luxerende en
onderhoudende als ook de beschermende factoren worden vastgesteld en hoe hun onderlinge wisselwerking in verband
kan worden gebracht met het ontstaan en het voortduren van de klachten/zorgen.
3.3 Kiezen van de interventie
Op basis van de casusconceptualisatie wordt in deze fase met de betrokkenen gekozen uit de mogelijke interventies.
Interventieplan is afhankelijk van leeftijd en ontwikkelingsniveau maar ook contextfactoren (denk bijv aan beperkingen
en voorkeuren van ouders/leerkrachten).
Resultaat van deze fase: haalbaar interventieplan met prioritering van doelen, middelen en keuze van setting en
intensiteit.
3.4 Planning
Na interventieplan volgt planningsfase waarbij vooral de logistiek centraal staat. Zoals wie doet wat in de
interventieplan. Afspraken over communicatie en coördinatie. En concrete criteria vastgesteld aan de hand waarvan de
voortgang beoordeeld kan worden
3.5 Uitvoering interventie
In deze fase worden de onderdelen van het interventieplan uitgevoerd. Treatment integrity of implementation
fidelity: bewaken door geprotocolleerde interventies zoveel als mogelijk uit te voeren volgens dat protocol. Het meten
van effecten tijdens de hulpverlening met standaardinstrumenten wordt routine outcome monitoring genoemd.
Procesdiagnostiek: er kunnen veranderingen plaatsvinden tijdens uitvoering. Het is in feite een soort periodieke
tussentijdse evaluatie. De fase eindigt met het besluit dat het interventieplan uitgevoerd is, voldoende resultaat is bereikt
of gestopt moet worden wegens onuitvoerbaarheid.
3.6 Eindevaluatie
Het onderzoek naar het effect dat is bereikt, naar de tevredenheid van het kind/ouders.anderen betrokkenen,
behandelrelatie en is moment voor reflectie van het team over gehele proces. Effect vd behandeling kan na een tijdje
weer verdwijnen. Sleeper effect: soms is een effect pas na enige tijd zichtbaar.
Diagnostiek en verwante begrippen
- Diagnostiek: het op systematische wijze informatie verzamelen, ordenen en wegen eeronderbouwing van de
volgende stap in het hulpverleningsproces
2
,- Screening: eerste, niet diepgravend onderzoek van een hulpvraag. Maakt globale oordeelsvorming mogelijk met
betrekking tot aanwezige problemen en beschermende factoren, de aard en ernst vd situatie en achtergronden van de
hulpvraag.
- Assessment: vaststellen of meten van de onderscheidende kenmerken van het individu en zijn of haar situatie (in
Engels soms equivalent van diagnostiek)
3
, - Classificatie: onderbrengen van individuele kenmerken bij algemeen bekend beeld, zonder uitspraken te doen over
oorzaken of indicaties voor hulp
- Gericht onderzoek: toetsen van hypothesen ten behoeve van een specifieke vragen
- Monitoring: onderzoek tijdens het uitvoeren van een interventie om het verloop en de resultaten daarvan in beeld te
brengen ten behoeve van eventuele bijsturing
- Evaluatie: onderzoek om het effect van een interventie te bepalen (in Engels soms equivalent van diagnostiek)
4 Perspectieven op de regulatieve cyclus
4.1 Handelingsgerichtheid
Diagnostische activiteiten krijgen een handelingsgerichte focus door diagnostiek in dienst te stellen van de te nemen
beslissingen. Diagnostiek is het liefst zo kort als mogelijk, zo uitgebreid als nodig (geldt ook voor behandeling).
(Anders vertraagt het de hulpverlening onnodig en belast de hulpvrager).
4.2 Methodisch werken en kwaliteit
Het is van belang bij psychodiagnostisch onderzoek om je handelen te verantwoorden: accountability. Dit betekent in
de praktijk dat een hulpverlener methodisch te werk gaat. Zij houdt op systematische wijze aantekeningen over proces
EN uitkomsten en bouwt al doende een dossier op. Ook is het van belang om te blijven reflecteren over de juistheid van
verklaringen en gepastheid van interventies.
4.3 Algemene, contextspecifieke of specifiek werkzame factoren
Methodisch werken brengt structuur in het handelen van de hulpverlener. Theorie over effectiviteit van hulpverlening:
common factors-model.
5. Therapeutische alliantie
Relatie tussen kind/gezin en hulpverlener wordt aangeduid met ‘werkrelatie’ of ‘therapeutische alliantie’.
Eigenschappen succesvolle hulpverlener: vriendelijkheid, empathie, ondersteunende houding en flexibele werkwijze.
Kwaliteit van de alliantie heeft grote invloed op succes can het proces van diagnostiek en behandeling. Geschat;
30-45% van de effectiviteit van hulpverlening wordt bepaald door een goede werkrelatie. Maar het opbouwen van
alliantie kost tijd en kent een aantal aandachtspunten:
✾ Relatie is gepland, doelgericht en tijdelijk. Vrij zakelijk. Ouders en kind moeten kunnen rekenen op deskundigheid en
discretie, respect, empathie en betrokkenheid van hulpverlener. (BIG-register, maar niet alle hulpverleners hebben een
BIG-registratie). Veel jeugdhulpverleners zijn daarnaast geregistreerd bij het SKJ.
✾ Professionaliteit betekent niet alleen dat een hulpverlener een goed oordeel kan vormen, maar ook dat zij dat oordeel
kan uitstellen. Dat uitstellen is belangrijk omdat het voorkomt dat ze te snel conclusies trekt of haar eigen waarden en
normen leidend maakt. Deze professionele distantie maakt het juist mogelijk om zorgvuldig te beslissen over
diagnostiek en behandeling. Tegelijkertijd heeft distantie ook een keerzijde: nabijheid is óók nodig. Een hulpverlener
moet zich zorgvuldig afstemmen op het kind, de ouders en hun situatie, en daarbij emotioneel en fysiek aanwezig
zijn. Dat vraagt om reflectie, zelfkennis en sensitieve afstemming op de kenmerken van het kind binnen zijn context.
Wanneer afstand en nabijheid met elkaar in balans zijn, ontstaat wat in de tekst wordt samengevat als “maximale
nabijheid met behoud van distantie”: zo betrokken en aanwezig mogelijk zijn, terwijl je tegelijk professioneel blijft en
grenzen bewaakt.
✾ Omdat het zo belangrijk is dat de samenwerking goed voelt voor kind en ouders, is het verstandig om regelmatig
feedback te vragen over de alliantie. Een bekend instrument hiervoor is de Session Rating Scale (SRS), waarbij kind
en ouders aan het einde van een sessie een paar vragen invullen over hoe zij het contact ervaren; die feedback kan
4
Literatuur:
✾ Begeer et al., 2024 (H1-3)
✾ BPSW et al., 2017 (H4-5)
✾ De Bruyn et al., 2005 (H9-10)
Begeer et al., 2024: Handboek van de Psychodiagnostiek
Hoofdstuk 1: De plaats van psychodiagnostiek binnen het hulpverleningsproces
1. Inleiding
Psychodiagnostisch onderzoek vindt plaats binnen een proces waarbij hulp wordt gezocht voor klachten van of zorgen
over een kind. Relatie tussen hulpverlener kind en zijn verzorgers is van groot belang. Kind en ouders hopen op begrip
en deskundigheid: voldoende distantie, kennis en vaardigheden. De hulpverlener moet voldoende afstand kunnen
bewaren om objectief te blijven, maar ook genoeg kennis en vaardigheden hebben om de situatie goed te kunnen
inschatten.
Therapeutische alliantie: de mate waarin de hulpverlener weet aan te sluiten bij de hulpvraag en hier een gezamenlijk
proces van weet te maken.
De kwaliteit van de diagnostiek hangt sterk samen met de mate waarin de hulpverlener kan aansluiten bij de hulpvraag
van het gezin. Dat gezamenlijke proces van afstemmen en samenwerken wordt ook wel de therapeutische alliantie
genoemd. Een goede alliantie ontstaat door gedeelde verwachtingen, duidelijke afspraken over doelen en middelen, een
positieve en veilige relatie, en aandacht voor cultuur, waarden en normen. Deze verbinding vormt de basis om samen tot
een begrip van de problemen te komen.
Het uitvoeren van diagnostisch onderzoek is altijd ingebed in het bredere hulpverleningsproces. Het woord diagnose
komt uit het Grieks en betekent letterlijk onderscheiding. In de oudheid gebruikten rechters dit begrip voor het
onderscheiden van feiten; later werd het door artsen gebruikt om ziekten van elkaar te onderscheiden. Bij
psychodiagnostiek gaat het eveneens om onderscheid: is er sprake van een probleem? Wat is de aard van dat probleem?
En, als er problemen zijn, hoe kunnen die het beste begrepen worden?
Diagnostiek heeft als doel de situatie grondig te leren kennen, zodat hulpverleners op basis van goed inzicht
beslissingen kunnen nemen over vervolgstappen in de behandeling. In het diagnostisch proces worden verschillende
verklaringen voor het ontstaan en voortbestaan van klachten onderzocht. Vervolgens toetst de hulpverlener of deze
verklaringen kloppen.
Daarna volgt een fase waarin passende keuzes moeten worden gemaakt over mogelijke behandelingen. Tijdens de
behandeling wordt voortdurend geëvalueerd of de gekozen aanpak de gewenste effecten heeft. Zo niet, dan moet de
diagnostische beeldvorming worden bijgesteld. Diagnostiek is dus geen eenmalige handeling, maar een doorlopend
proces dat meebeweegt met wat er over het kind en zijn/haar omgeving wordt ontdekt.
Het tempo van de ontwikkeling van kinderen speelt hierin een belangrijke rol. Een peuter van drie jaar vraagt namelijk
om een heel andere diagnostische aanpak dan een adolescent van zestien jaar. Daarom is ontwikkelingspsychologische
kennis onmisbaar. Ook de relationele context – de manier waarop een kind zich verhoudt tot ouders, school,
leeftijdsgenoten en cultuur – beïnvloedt hoe problemen ontstaan en hoe ze het beste begrepen kunnen worden.
Psychodiagnostiek heeft daarom een systemische blik nodig waarin kind en omgeving samen worden bekeken.
2. Diagnostiek: het betrouwbaar en valide in beeld brengen van de werkelijkheid
De beschrijvingen en verklaringen die in diagnostiek worden gebruikt, moeten betrouwbaar en valide zijn.
Betrouwbaar betekent dat de resultaten onafhankelijk moeten zijn van degene die het onderzoek uitvoert, en dat
dezelfde meting onder vergelijkbare omstandigheden vergelijkbare uitkomsten geeft. Met andere woorden: het mag niet
uitmaken wie het kind onderzoekt, of wanneer dat gebeurt.
Validiteit betekent dat het instrument echt meet wat het moet meten. Een vragenlijst voor angst moet bijvoorbeeld niet
onbedoeld vooral depressieve klachten meten.
Om deze betrouwbaarheid en validiteit te garanderen, maakt psychodiagnostiek gebruik van een empirische cyclus,
zoals beschreven door De Groot (1961). Deze cyclus bestaat uit vijf fasen (oriëntatie, hypothesevorming, toetsing,
evaluatie en bijstelling van theorie), en vormt een gestructureerde manier om diagnostisch onderzoek te organiseren.
1. Observatie: het verzamelen van gegevens
Een kind spreekt weinig → ouder vertelt dat dit al lang zo is → vragenlijst → video-observatie op het kinderdagverblijf
→ kinderpsychiater doet onderzoek.
2. Inductie: het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen
Kind heeft mogelijk een taalontwikkelingsstoornis.
1
,Of: slechte stimulatie thuis.
Of: een gehoorprobleem.
3. a. Deductie: het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen
Kind heeft mogelijk een taalontwikkelingsstoornis.
Of: slechte stimulatie thuis.
Of: een gehoorprobleem.
3. b. Operationalisatie: de deductie wordt voortgezet door bij iedereen voorspelling adequate onderzoeksmiddelen te
kiezen om deze voorspelling te toetsen
4. Toetsing
Testen van taal, gehoor, intelligentie, sociaal-emotionele ontwikkeling.
5. Evaluatie
Hypothesen bevestigd of verworpen.
Methode heeft cyclisch karakter: feedback wordt teruggekoppeld, na evaluatie kunnen weer nieuwe hypothesen
worden opgesteld en is volgende ronde van toetsing nodig. (het is volledig expliciet en transparant > daardoor
controleerbaar/herhaalbaar). Wordt aangeduid als het hypothese-toetsend model. Keuze voor passende interventie
vergt soms nieuw onderzoek.
3. Empirisch onderzoek in de hulpverlening: de regulatieve cyclus
De regulatieve cyclus (Van Strien, 1975) is het hulpverleningsproces dat als doel heeft bij te dragen aan een gewenste
verandering in het leven van het kind. Iedere fase kent eigen diagnostische vragen/type onderzoek. Het bevat de
volgende stappen:
3.1 Probleemherkenning
In het begin van het hulpverleningsproces is de blik nog breed en verkennend: oriënterend onderzoek. Hiervoor zijn
specifiek geschikte instrumenten voor: korte, eenvoudig af te nemen tests, vragenlijsten of observatielijsten. Dese
hebben een relatief grote onzekerheidsmarge. Conclusies hebben een voorlopig karakter. In deze fase kan de aanpak van
de diagnostiek een beïnvloedend of zelfs therapeutisch effect hebben, omdat de therapeutische alliantie hier start.
3.2 Probleemdefiniëring
Verdiepend psychodiagnostisch onderzoek verloopt in deze fase veel gerichter. Met de focus op het toetsen van de
hypothesen die in de vorige fase werden gesteld. Hier worden meer specifieke instrumenten gebruikt.
Onzekerheidsmarges worden zo klein mogelijk gemaakt. Er kan zo een onderbouwde ‘casusconceptualisatie’ ontstaan,
een narratief over de klachten en/of zorgen van en over een kind, waarbij de predisponerende, luxerende en
onderhoudende als ook de beschermende factoren worden vastgesteld en hoe hun onderlinge wisselwerking in verband
kan worden gebracht met het ontstaan en het voortduren van de klachten/zorgen.
3.3 Kiezen van de interventie
Op basis van de casusconceptualisatie wordt in deze fase met de betrokkenen gekozen uit de mogelijke interventies.
Interventieplan is afhankelijk van leeftijd en ontwikkelingsniveau maar ook contextfactoren (denk bijv aan beperkingen
en voorkeuren van ouders/leerkrachten).
Resultaat van deze fase: haalbaar interventieplan met prioritering van doelen, middelen en keuze van setting en
intensiteit.
3.4 Planning
Na interventieplan volgt planningsfase waarbij vooral de logistiek centraal staat. Zoals wie doet wat in de
interventieplan. Afspraken over communicatie en coördinatie. En concrete criteria vastgesteld aan de hand waarvan de
voortgang beoordeeld kan worden
3.5 Uitvoering interventie
In deze fase worden de onderdelen van het interventieplan uitgevoerd. Treatment integrity of implementation
fidelity: bewaken door geprotocolleerde interventies zoveel als mogelijk uit te voeren volgens dat protocol. Het meten
van effecten tijdens de hulpverlening met standaardinstrumenten wordt routine outcome monitoring genoemd.
Procesdiagnostiek: er kunnen veranderingen plaatsvinden tijdens uitvoering. Het is in feite een soort periodieke
tussentijdse evaluatie. De fase eindigt met het besluit dat het interventieplan uitgevoerd is, voldoende resultaat is bereikt
of gestopt moet worden wegens onuitvoerbaarheid.
3.6 Eindevaluatie
Het onderzoek naar het effect dat is bereikt, naar de tevredenheid van het kind/ouders.anderen betrokkenen,
behandelrelatie en is moment voor reflectie van het team over gehele proces. Effect vd behandeling kan na een tijdje
weer verdwijnen. Sleeper effect: soms is een effect pas na enige tijd zichtbaar.
Diagnostiek en verwante begrippen
- Diagnostiek: het op systematische wijze informatie verzamelen, ordenen en wegen eeronderbouwing van de
volgende stap in het hulpverleningsproces
2
,- Screening: eerste, niet diepgravend onderzoek van een hulpvraag. Maakt globale oordeelsvorming mogelijk met
betrekking tot aanwezige problemen en beschermende factoren, de aard en ernst vd situatie en achtergronden van de
hulpvraag.
- Assessment: vaststellen of meten van de onderscheidende kenmerken van het individu en zijn of haar situatie (in
Engels soms equivalent van diagnostiek)
3
, - Classificatie: onderbrengen van individuele kenmerken bij algemeen bekend beeld, zonder uitspraken te doen over
oorzaken of indicaties voor hulp
- Gericht onderzoek: toetsen van hypothesen ten behoeve van een specifieke vragen
- Monitoring: onderzoek tijdens het uitvoeren van een interventie om het verloop en de resultaten daarvan in beeld te
brengen ten behoeve van eventuele bijsturing
- Evaluatie: onderzoek om het effect van een interventie te bepalen (in Engels soms equivalent van diagnostiek)
4 Perspectieven op de regulatieve cyclus
4.1 Handelingsgerichtheid
Diagnostische activiteiten krijgen een handelingsgerichte focus door diagnostiek in dienst te stellen van de te nemen
beslissingen. Diagnostiek is het liefst zo kort als mogelijk, zo uitgebreid als nodig (geldt ook voor behandeling).
(Anders vertraagt het de hulpverlening onnodig en belast de hulpvrager).
4.2 Methodisch werken en kwaliteit
Het is van belang bij psychodiagnostisch onderzoek om je handelen te verantwoorden: accountability. Dit betekent in
de praktijk dat een hulpverlener methodisch te werk gaat. Zij houdt op systematische wijze aantekeningen over proces
EN uitkomsten en bouwt al doende een dossier op. Ook is het van belang om te blijven reflecteren over de juistheid van
verklaringen en gepastheid van interventies.
4.3 Algemene, contextspecifieke of specifiek werkzame factoren
Methodisch werken brengt structuur in het handelen van de hulpverlener. Theorie over effectiviteit van hulpverlening:
common factors-model.
5. Therapeutische alliantie
Relatie tussen kind/gezin en hulpverlener wordt aangeduid met ‘werkrelatie’ of ‘therapeutische alliantie’.
Eigenschappen succesvolle hulpverlener: vriendelijkheid, empathie, ondersteunende houding en flexibele werkwijze.
Kwaliteit van de alliantie heeft grote invloed op succes can het proces van diagnostiek en behandeling. Geschat;
30-45% van de effectiviteit van hulpverlening wordt bepaald door een goede werkrelatie. Maar het opbouwen van
alliantie kost tijd en kent een aantal aandachtspunten:
✾ Relatie is gepland, doelgericht en tijdelijk. Vrij zakelijk. Ouders en kind moeten kunnen rekenen op deskundigheid en
discretie, respect, empathie en betrokkenheid van hulpverlener. (BIG-register, maar niet alle hulpverleners hebben een
BIG-registratie). Veel jeugdhulpverleners zijn daarnaast geregistreerd bij het SKJ.
✾ Professionaliteit betekent niet alleen dat een hulpverlener een goed oordeel kan vormen, maar ook dat zij dat oordeel
kan uitstellen. Dat uitstellen is belangrijk omdat het voorkomt dat ze te snel conclusies trekt of haar eigen waarden en
normen leidend maakt. Deze professionele distantie maakt het juist mogelijk om zorgvuldig te beslissen over
diagnostiek en behandeling. Tegelijkertijd heeft distantie ook een keerzijde: nabijheid is óók nodig. Een hulpverlener
moet zich zorgvuldig afstemmen op het kind, de ouders en hun situatie, en daarbij emotioneel en fysiek aanwezig
zijn. Dat vraagt om reflectie, zelfkennis en sensitieve afstemming op de kenmerken van het kind binnen zijn context.
Wanneer afstand en nabijheid met elkaar in balans zijn, ontstaat wat in de tekst wordt samengevat als “maximale
nabijheid met behoud van distantie”: zo betrokken en aanwezig mogelijk zijn, terwijl je tegelijk professioneel blijft en
grenzen bewaakt.
✾ Omdat het zo belangrijk is dat de samenwerking goed voelt voor kind en ouders, is het verstandig om regelmatig
feedback te vragen over de alliantie. Een bekend instrument hiervoor is de Session Rating Scale (SRS), waarbij kind
en ouders aan het einde van een sessie een paar vragen invullen over hoe zij het contact ervaren; die feedback kan
4
