Systeemtheorie Hoofdstuk 1
Het karakter en de plaats van de systeemtheorie
De pshychoanalyse
Sigmund Freud heeft een theorie en een therapeutische methode ontwikkeld, die later als psychoanalyse
bekend is geworden. Deze analyse bestaat uit:
- de psychoanalytische theorie, behandelt de dynamiek van de psychische processen van de mens, die deels
onbewust zijn (afweer). Deze afweer heeft te maken met pijnlijke of angst verwekkende dingen die in verband
staan met seksuele en agressieve driften.
- de psychoanalytische therapie, is de vorm van handelen waaruit uitsluitend psychische (niet medisch) hulp
wordt aangeboden om stoornissen te vinden en om ziektes te genezen.
Drie ontwikkelingsfasen
Freud onderscheidt 3 ontwikkelingsfasen:
1. De orale fase
2. De anale fase
3. De fallische ongenietbare fase
Wanneer een kind een fase niet goed doorloopt, zal het de niet ontwikkelde delen meenemen naar de volgende
fase, wat kan helpen tot een persoonlijkheidsstoornis of een psychische aandoening als angst of depressie.
Freuds persoonlijkheidsmodel: Über-ich, Ich, Es
- Über-Ich, is het gedeelte van de persoonlijkheid waarin het individu de waarden, normen en verboden van de
samenleving eigen heeft gemaakt.
- Ich, hier heerst een sturende en coördinerende functie.
- Es, hier verblijven de driften, de impulsen en de seksualiteit die voortdurend aandacht vragen bij de persoon.
Op deze wijze kan de samenleving d.m.v het Über-ich toezicht houden op het gedrag van de individu. Het oefent
de persoon zelf om sociale controle te houden m.b.t alle voorschriften, regels en verboden die hem zijn geleerd
door de samenleving.
Psychoanalytische therapie
Dit hoort bij deze stroming. De therapeut ontvangt de patiënt op alle werkdagen. De therapeut vraagt de
patiënt om te associeren over zijn verleden, zijn dromen en de relatie met zijn ouders. Deze associatieve
zoektocht moet de patiënt helpen om in contact te komen met de problemen die zijn verbonden aan een vorige
ontwikkelingsfase die niet goed doorlopen is.
Het behaviorisme
Rond 1920 ontwikkelt zich een heel andere psychologische benadering. De psychoanalyse kan je omschrijven
als iets wat zich binnen iemands persoonlijkheid ontwikkelt. Het behaviorisme kan omschreven worden als die
psychologie van het uiterlijk waarneembaar gedrag. Het is een theorie over de wijze waarop mensen leren. “Al
het menselijke gedrag is aangeleerd”. Binnen het behaviorisme bestaan theorieën over de verschillende
leermanieren.
Het uitgangspunt van behaviorisme is dat we niet in het binnenste van de mens kunnen kijken en dat we
moeten kijken naar wat we kunnen zien: het waarneembare menselijke gedrag. Wensen, behoeften en
gevoelens zijn niet belangrijk.
Conditionering
Ivan Pavlov ontdekte de klassieke conditionering. Dit is associatie bij bijv. Eten + geluidje. Hierdoor ontstaat er
een associatie.
Burrhus Skinner ontdekte het operatie conditioneren. Door ratten een beloning te geven bij het indrukken van
een hendel, bleven ze dit ook doen wanneer er geen beloning kwam. Ze vertonen het ‘gewenst’ aangeleerde
gedrag.
Gedragstherapie
Dit is de therapievorm gebaseerd op het behaviorisme. De therapie wil gewenst gedrag aanleren en ongewenst
gedrag afleren. Fobieën bijv. Kunnen hiermee behandeld worden.
De humanistische psychologie
,Deze stroming wordt onder andere ontstaan als reactie op het behaviorisme. Hier ligt de nadruk op menselijke
mogelijkheden, de mogelijkheid van de mens om te kiezen en zich te ontwikkelen.
Behoeftenhierarchie van Maslow
Maslow komt tot een onderverdeling van menselijke behoeften in 5 typen. De behoeften vormen een oplopende
reeks.
1.Fysieke behoeften, eten, drinken en seksualiteit.
2.Veiligheid, een dak boven je hoofd, zorg, geen oorlog
3.Liefde, affectie en behoefte om erbij te horen
4.Erkenning en waardering, respect en bevestiging
5.Groei en zelfverwerkelijking
Humanistische psychotherapie
Cliëntgerichte therapie. Hier gaan ze ervan uit dat de client zo veel mogelijk door eigen inzicht en op eigen
kracht weer greep op zijn situaties krijgt. De client krijgt veel steun en begrip. Er is veel ruimte voor eigen
invulling en de therapeut vult niet te veel in voor de cliënt.
De systeemtheorie
De 3 voorgaande stromingen richten zich op de behandeling van het individu. Deze theorie heeft het individu in
zijn omgeving als onderwerp.
Realisme
Mensen gaan ervan uit dat het waarnemen, meten, aanraken en onderzoeken van objecten ons ware kennis van
de werkelijkheid geeft. We linken deze kennis aan het begrip ‘objectieve kennis’.
Constructivisme
Dit zijn de tegenpolen van het realisme. Deze stroming beweert dat er ook een werkelijkheid bestaat die wij zelf
maken. We spreken hier van ‘subjectieve kennis’. We kunnen de werkelijkheid creëren met onze gedachten,
creativiteit, angsten of dwanggedachten etc.
De basis van de systeemtheorie is het constructivisme.
Als er dingen met behulp van de systeemtheorie wordt bestudeerd:
- wil men het bestuderen in een breder kader
- wil men naar de dingen kijken via het geheel
- probeert men de objecten te zien als onderdelen van en beïnvloed door het systeem waar zij deel uit maken
De belangrijkste uitgangspunten van de systeemtheorie
1. Het geheel is meer dan de som delen
Het systeem heeft een eigen karakter wat niet te herleiden is tot de eigenschappen van de delen. De groep
heeft een bepaald karakter en kan bijvoorbeeld als energiek of samenhangend worden omschreven.
2. Alles met elkaar samen
Binnen het systeem zijn de delen van elkaar afhankelijk en hangt alles samen. Hierdoor heeft de verandering in
een systeem een heel eigen karakter. Als er binnen in iets veranderd, beweegt het hele systeem. Bijv. Als de
olieprijs in de economie verhoogd wordt, gaan de warmte kosten omhoog, vliegverkeer wordt duurder enz.
3. Het systeem bepaald in belangrijke mate ons gedrag
Je kan in een omgeving terecht komen die leidt tot crimineel gedrag, of in een omgeving komen die hun
kwaliteiten naar boven halen.
4. Het systeem bepaalt in belangrijke mate ons gedrag
Het systeem probeert zich op allerlei manieren aan te passen aan zijn omgeving, omdat het wil overleven. Bijv.
Een organisatie stelt zijn doelen bij als het blijkt dat de oude doelen niet meer voorzien in de behoeften van de
samenleving.
5. Het systeem vertoont overlevingsdrang
Een systeem heeft de eigenschap zichzelf te handhaven en te blijven voortbestaan wanneer het eigenlijk geen
recht meer van bestaan heeft.
Systeemtheorie is de-individualiserend
De beschrijvingen en verklaringen van deze theorie hebben dit karakter. Dat wil zeggen dat men de
gesignaleerde problemen losmaakt van het individu. Aanhangers van de systeemtheorie gaan op zoek naar
relatieproblemen binnen het systeem die het gedrag van de leden kan verklaren.
Informatie vs energie
Binnen de natuurwetenschappen en ook binnen de psychoanalyse is energie het kernbegrip. Denk hierbij aan
, zwaartekracht, elektriciteit etc. Binnen de systeemtheorie staat het begrip informatie centraal. Hierbij wordt
gedacht aan non-verbale en onbewuste signalen die voortdurend worden verzenden en uitvangen. Bijv. Man
schopt bal= energie, man schopt hond= informatie omdat het een reactie uitlokt bij de hond.
Feedback
Feedback betekent zelfregulatie door middel van terugkoppeling. Negatieve feedback draagt bij aan het
voortbestaan van de toestand van het systeem. Positieve feedback is erop gericht dat het systeem verandert en
dat een bepaalde norm in het systeem wordt losgelaten.
Herhaling
Dit is een kenmerk waaraan een systeem herkend wordt. Zo ontstaan er patronen van interacties.
Redunantie
Deze term geeft aan dat veel informatie binnen het systeem overbodig is, geen nieuwe info bevat en zich blijft
herhalen. Het is een patroon.
Intrapsychische vs interpersoonlijke benaderingswijze
De intrapsychische benaderingswijze: de psycholoog neemt aan dat de sleutel tot het gedrag van zijn client zich
binnen de persoon bevindt.
De interpersoonlijke benaderingswijze: dit is de benaderingswijze van de systeemtheorie. Het onderzoek is bij
het interpersoonlijke relatiepatroon en het netwerk van de relaties binnen het systeem.
Ziek en gezond
De psychoanalyse bijv. Maakt onderscheid tussen ziek en gezond. Bijv. Als iemand psychisch niet gezond is. De
systeemtheorie maakt hier geen onderscheid in en maken geen scheiding tussen normaal en abnormaal gedrag
of gezond en ziek.
Psychoanalyse (individu) Systeemtheorie
- Intrapsychische benaderingswijze - Interpersoonlijke benaderingswijze
- Waarneembaar en niet - Uitsluitend waarneembaar gedrag
waarneembaar gedrag
- Verleden niet van belang
- Verleden van belang
Psychologie Systeemtheorie
- Duidelijke scheiding tussen - Geen scheiding tussen normaal en
normaal en abnormaal gedrag, ziek abnormaal: ziek en gezond
en gezond - Geen eenduidige oorzaken, maar
- Eenduidige oorzaken, A-B (lineaire oorzaak-gevolg (circulaire
causaliteit) causaliteit)
Traditionele psychologie Systeembenadering
Individu gericht Systeemgericht
Intrapsychische benaderingswijze Interpersoonlijke benaderingswijze
Men gaat uit van eenduidige oorzaken (lineaire Men gaat uit van circulaire causaliteit. Oorzaak
causaliteit). Oorzaak -> gevolg =gevolg = oorzaak = gevolg
Men maakt onderscheid tussen normaal en Men maakt geen onderscheid tussen de
abnormaal gedrag op het individu verschillende gedragingen van het systeem
Causaliteit
Binnen het model van lineaire causaliteit wordt een verschijnsel verklaard van beïnvloeding. Het gaat om
eenzijdige causale relaties. Het 1 beïnvloedt het ander en het ander beïnvloedt niet het 1. Dit is altijd het
denkmodel geweest van de natuurwetenschappen.
In de systeemtheorie is duidelijk geworden dat binnen systemen een andere oorzaak geldt.
Het karakter en de plaats van de systeemtheorie
De pshychoanalyse
Sigmund Freud heeft een theorie en een therapeutische methode ontwikkeld, die later als psychoanalyse
bekend is geworden. Deze analyse bestaat uit:
- de psychoanalytische theorie, behandelt de dynamiek van de psychische processen van de mens, die deels
onbewust zijn (afweer). Deze afweer heeft te maken met pijnlijke of angst verwekkende dingen die in verband
staan met seksuele en agressieve driften.
- de psychoanalytische therapie, is de vorm van handelen waaruit uitsluitend psychische (niet medisch) hulp
wordt aangeboden om stoornissen te vinden en om ziektes te genezen.
Drie ontwikkelingsfasen
Freud onderscheidt 3 ontwikkelingsfasen:
1. De orale fase
2. De anale fase
3. De fallische ongenietbare fase
Wanneer een kind een fase niet goed doorloopt, zal het de niet ontwikkelde delen meenemen naar de volgende
fase, wat kan helpen tot een persoonlijkheidsstoornis of een psychische aandoening als angst of depressie.
Freuds persoonlijkheidsmodel: Über-ich, Ich, Es
- Über-Ich, is het gedeelte van de persoonlijkheid waarin het individu de waarden, normen en verboden van de
samenleving eigen heeft gemaakt.
- Ich, hier heerst een sturende en coördinerende functie.
- Es, hier verblijven de driften, de impulsen en de seksualiteit die voortdurend aandacht vragen bij de persoon.
Op deze wijze kan de samenleving d.m.v het Über-ich toezicht houden op het gedrag van de individu. Het oefent
de persoon zelf om sociale controle te houden m.b.t alle voorschriften, regels en verboden die hem zijn geleerd
door de samenleving.
Psychoanalytische therapie
Dit hoort bij deze stroming. De therapeut ontvangt de patiënt op alle werkdagen. De therapeut vraagt de
patiënt om te associeren over zijn verleden, zijn dromen en de relatie met zijn ouders. Deze associatieve
zoektocht moet de patiënt helpen om in contact te komen met de problemen die zijn verbonden aan een vorige
ontwikkelingsfase die niet goed doorlopen is.
Het behaviorisme
Rond 1920 ontwikkelt zich een heel andere psychologische benadering. De psychoanalyse kan je omschrijven
als iets wat zich binnen iemands persoonlijkheid ontwikkelt. Het behaviorisme kan omschreven worden als die
psychologie van het uiterlijk waarneembaar gedrag. Het is een theorie over de wijze waarop mensen leren. “Al
het menselijke gedrag is aangeleerd”. Binnen het behaviorisme bestaan theorieën over de verschillende
leermanieren.
Het uitgangspunt van behaviorisme is dat we niet in het binnenste van de mens kunnen kijken en dat we
moeten kijken naar wat we kunnen zien: het waarneembare menselijke gedrag. Wensen, behoeften en
gevoelens zijn niet belangrijk.
Conditionering
Ivan Pavlov ontdekte de klassieke conditionering. Dit is associatie bij bijv. Eten + geluidje. Hierdoor ontstaat er
een associatie.
Burrhus Skinner ontdekte het operatie conditioneren. Door ratten een beloning te geven bij het indrukken van
een hendel, bleven ze dit ook doen wanneer er geen beloning kwam. Ze vertonen het ‘gewenst’ aangeleerde
gedrag.
Gedragstherapie
Dit is de therapievorm gebaseerd op het behaviorisme. De therapie wil gewenst gedrag aanleren en ongewenst
gedrag afleren. Fobieën bijv. Kunnen hiermee behandeld worden.
De humanistische psychologie
,Deze stroming wordt onder andere ontstaan als reactie op het behaviorisme. Hier ligt de nadruk op menselijke
mogelijkheden, de mogelijkheid van de mens om te kiezen en zich te ontwikkelen.
Behoeftenhierarchie van Maslow
Maslow komt tot een onderverdeling van menselijke behoeften in 5 typen. De behoeften vormen een oplopende
reeks.
1.Fysieke behoeften, eten, drinken en seksualiteit.
2.Veiligheid, een dak boven je hoofd, zorg, geen oorlog
3.Liefde, affectie en behoefte om erbij te horen
4.Erkenning en waardering, respect en bevestiging
5.Groei en zelfverwerkelijking
Humanistische psychotherapie
Cliëntgerichte therapie. Hier gaan ze ervan uit dat de client zo veel mogelijk door eigen inzicht en op eigen
kracht weer greep op zijn situaties krijgt. De client krijgt veel steun en begrip. Er is veel ruimte voor eigen
invulling en de therapeut vult niet te veel in voor de cliënt.
De systeemtheorie
De 3 voorgaande stromingen richten zich op de behandeling van het individu. Deze theorie heeft het individu in
zijn omgeving als onderwerp.
Realisme
Mensen gaan ervan uit dat het waarnemen, meten, aanraken en onderzoeken van objecten ons ware kennis van
de werkelijkheid geeft. We linken deze kennis aan het begrip ‘objectieve kennis’.
Constructivisme
Dit zijn de tegenpolen van het realisme. Deze stroming beweert dat er ook een werkelijkheid bestaat die wij zelf
maken. We spreken hier van ‘subjectieve kennis’. We kunnen de werkelijkheid creëren met onze gedachten,
creativiteit, angsten of dwanggedachten etc.
De basis van de systeemtheorie is het constructivisme.
Als er dingen met behulp van de systeemtheorie wordt bestudeerd:
- wil men het bestuderen in een breder kader
- wil men naar de dingen kijken via het geheel
- probeert men de objecten te zien als onderdelen van en beïnvloed door het systeem waar zij deel uit maken
De belangrijkste uitgangspunten van de systeemtheorie
1. Het geheel is meer dan de som delen
Het systeem heeft een eigen karakter wat niet te herleiden is tot de eigenschappen van de delen. De groep
heeft een bepaald karakter en kan bijvoorbeeld als energiek of samenhangend worden omschreven.
2. Alles met elkaar samen
Binnen het systeem zijn de delen van elkaar afhankelijk en hangt alles samen. Hierdoor heeft de verandering in
een systeem een heel eigen karakter. Als er binnen in iets veranderd, beweegt het hele systeem. Bijv. Als de
olieprijs in de economie verhoogd wordt, gaan de warmte kosten omhoog, vliegverkeer wordt duurder enz.
3. Het systeem bepaald in belangrijke mate ons gedrag
Je kan in een omgeving terecht komen die leidt tot crimineel gedrag, of in een omgeving komen die hun
kwaliteiten naar boven halen.
4. Het systeem bepaalt in belangrijke mate ons gedrag
Het systeem probeert zich op allerlei manieren aan te passen aan zijn omgeving, omdat het wil overleven. Bijv.
Een organisatie stelt zijn doelen bij als het blijkt dat de oude doelen niet meer voorzien in de behoeften van de
samenleving.
5. Het systeem vertoont overlevingsdrang
Een systeem heeft de eigenschap zichzelf te handhaven en te blijven voortbestaan wanneer het eigenlijk geen
recht meer van bestaan heeft.
Systeemtheorie is de-individualiserend
De beschrijvingen en verklaringen van deze theorie hebben dit karakter. Dat wil zeggen dat men de
gesignaleerde problemen losmaakt van het individu. Aanhangers van de systeemtheorie gaan op zoek naar
relatieproblemen binnen het systeem die het gedrag van de leden kan verklaren.
Informatie vs energie
Binnen de natuurwetenschappen en ook binnen de psychoanalyse is energie het kernbegrip. Denk hierbij aan
, zwaartekracht, elektriciteit etc. Binnen de systeemtheorie staat het begrip informatie centraal. Hierbij wordt
gedacht aan non-verbale en onbewuste signalen die voortdurend worden verzenden en uitvangen. Bijv. Man
schopt bal= energie, man schopt hond= informatie omdat het een reactie uitlokt bij de hond.
Feedback
Feedback betekent zelfregulatie door middel van terugkoppeling. Negatieve feedback draagt bij aan het
voortbestaan van de toestand van het systeem. Positieve feedback is erop gericht dat het systeem verandert en
dat een bepaalde norm in het systeem wordt losgelaten.
Herhaling
Dit is een kenmerk waaraan een systeem herkend wordt. Zo ontstaan er patronen van interacties.
Redunantie
Deze term geeft aan dat veel informatie binnen het systeem overbodig is, geen nieuwe info bevat en zich blijft
herhalen. Het is een patroon.
Intrapsychische vs interpersoonlijke benaderingswijze
De intrapsychische benaderingswijze: de psycholoog neemt aan dat de sleutel tot het gedrag van zijn client zich
binnen de persoon bevindt.
De interpersoonlijke benaderingswijze: dit is de benaderingswijze van de systeemtheorie. Het onderzoek is bij
het interpersoonlijke relatiepatroon en het netwerk van de relaties binnen het systeem.
Ziek en gezond
De psychoanalyse bijv. Maakt onderscheid tussen ziek en gezond. Bijv. Als iemand psychisch niet gezond is. De
systeemtheorie maakt hier geen onderscheid in en maken geen scheiding tussen normaal en abnormaal gedrag
of gezond en ziek.
Psychoanalyse (individu) Systeemtheorie
- Intrapsychische benaderingswijze - Interpersoonlijke benaderingswijze
- Waarneembaar en niet - Uitsluitend waarneembaar gedrag
waarneembaar gedrag
- Verleden niet van belang
- Verleden van belang
Psychologie Systeemtheorie
- Duidelijke scheiding tussen - Geen scheiding tussen normaal en
normaal en abnormaal gedrag, ziek abnormaal: ziek en gezond
en gezond - Geen eenduidige oorzaken, maar
- Eenduidige oorzaken, A-B (lineaire oorzaak-gevolg (circulaire
causaliteit) causaliteit)
Traditionele psychologie Systeembenadering
Individu gericht Systeemgericht
Intrapsychische benaderingswijze Interpersoonlijke benaderingswijze
Men gaat uit van eenduidige oorzaken (lineaire Men gaat uit van circulaire causaliteit. Oorzaak
causaliteit). Oorzaak -> gevolg =gevolg = oorzaak = gevolg
Men maakt onderscheid tussen normaal en Men maakt geen onderscheid tussen de
abnormaal gedrag op het individu verschillende gedragingen van het systeem
Causaliteit
Binnen het model van lineaire causaliteit wordt een verschijnsel verklaard van beïnvloeding. Het gaat om
eenzijdige causale relaties. Het 1 beïnvloedt het ander en het ander beïnvloedt niet het 1. Dit is altijd het
denkmodel geweest van de natuurwetenschappen.
In de systeemtheorie is duidelijk geworden dat binnen systemen een andere oorzaak geldt.
