Overeenkomstenrecht
Samenvatting
Inhoudsopgave
Leereenheid 1...........................................................................................................................................................2
Leereenheid 2.........................................................................................................................................................11
Leereenheid 3.........................................................................................................................................................29
Leereenheid 4.........................................................................................................................................................46
Leereenheid 5.........................................................................................................................................................55
Leereenheid 6.........................................................................................................................................................68
Leereenheid 7.........................................................................................................................................................84
Leereenheid 8.......................................................................................................................................................103
Leereenheid 9.......................................................................................................................................................108
1
, Overeenkomstenrecht
Leereenheid 1
Boek
Rechtshandeling en Overeenkomst
Hoofdstuk 1
1.2 De rechtshandeling
3. Begrip ‘rechtshandeling’
Art. 3:33 BW geeft aan wat voor een rechtshandeling nodig is een rechtshandeling vereist een op
rechtsgevolg gerichte wil, die zich door een verklaring heeft geopenbaard. In dit artikel, dat een
wilsverklaring als vereiste stelt, komt het wezenskenmerk van de rechtshandeling aan het licht: haar
gerichtheid op een of meer rechtsgevolgen.
In de literatuur wordt de rechtshandeling dan ook vaak gedefinieerd als een handeling die op
rechtsgevolg is gericht, of - sterker naar de wil van de handelende verwijzend - als een handeling
waarmee rechtsgevolg wordt beoogd. Daarbij is onder ‘rechtsgevolg’ te verstaan het ontstaan,
gewijzigd raken of tenietgaan van een bepaalde juridische relatie.
4. Rechtshandelingen vs. andere handelingen
Het gegeven dat zij op het intreden van rechtsgevolg moet zijn gericht, onderscheidt de
rechtshandeling van gewone handelingen. Het lezen van de krant en het lopen door een bos zijn
menselijke handelingen, maar ze zijn geen rechtshandelingen, want zijn niet gericht op het ontstaan,
het gewijzigd raken of het tenietgaan van een juridische relatie. Zulke daden zullen voor het recht in
het algemeen niet interessant zijn.
Dit laatste wordt anders wanneer een persoon zo handelt dat hij aan een ander schade toebrengt,
bijvoorbeeld door een ruit in te gooien. Dit soort feiten is voor het recht wel degelijk van belang, maar
deze belangstelling is negatief geaard: het recht wenst zulk ‘onrechtmatig’ gedrag niet en verbindt
eraan een verbintenis tot vergoeding van de veroorzaakte schade (art. 6:162 BW). Een onrechtmatige
daad is weliswaar een voor het recht relevante handeling en roept ook een rechtsgevolg in het leven
(er ontstaat een verbintenis tot schadevergoeding) maar daarmee is zij nog geen rechtshandeling: het
gedrag is hier op puur feitelijk gevolg gericht (breken van de ruit) terwijl het recht er uit eigen
beweging een verbintenis aan koppelt.
Rechtshandelingen zijn uitsluitend de handelingen die naar hun aard gericht zijn op een of meer
bepaalde rechtsgevolgen. Voorbeelden zijn het sluiten van koop- of arbeidsovereenkomst en het
opzeggen van een huurcontract.
De rechtsgevolgen waarop de genoemde handelingen zijn verricht, zijn respectievelijk het
ontstaan van verbintenissen om een zaak en geld uit te wisselen, het ontstaan van verbintenissen
om arbeid te verrichten en daarvoor loon te betalen, en het tenietgaan van een bestaande
huurverhouding.
Ten aanzien van dit type gedragingen (rechtshandelingen) is de houding van het recht positief. Zolang
er geen zwaarwegende redenen zijn voor het tegendeel, zal het recht zich achter de handelende en
zijn rechtshandeling opstellen, in die zin dat het de rechtsgevolgen waarop wordt aangestuurd ook
inderdaad doet intreden. Aldus komt de menselijke autonomie tot uitdrukking, dat wil zeggen de
bevoegdheid van elke individu om de eigen rechtspositie te bepalen (dit autonomie- of
zelfbeschikkingsprincipe is het ‘moederbeginsel’ van de later te behandelen contractsvrijheid).
Een rechtsfeit kan worden omschreven als een feit waaraan rechtsgevolg - dus het ontstaan,
gewijzigd raken of tenietgaan van een juridische relatie - is verbonden. Tot deze (omvangrijke) rubriek
van de rechtsfeiten behoren uiteraard de rechtshandelingen. Zoals gezien kunnen ook andersoortige
2
, Overeenkomstenrecht
menselijke handelingen - met name onrechtmatige daden - tot rechtsgevolgen leiden; zij zijn dan als
rechtsfeit te kwalificeren.
In de derde plaats zijn er ‘blote feiten’ (niet-handelingen) waaraan het recht rechtsgevolg verbindt en
die daarmee de status van rechtsfeit hebben; te denken is onder meer aan geboorte of overlijden.
Aan de kwalificatie ‘rechtsfeit’ zijn geen rechtsgevolgen verbonden. De gedachtegang verloopt immers
andersom: een feit wordt rechtsfeit genoemd omdat dat – en dus nadat - is geconstateerd dat aan dat
feit een of meer rechtsgevolgen verbonden zijn.
5. Meerzijdige en eenzijdige rechtshandeling
Meerzijdige rechtshandeling een rechtshandeling – dus een op rechtsgevolg gerichte handeling –
die door meer dan één persoon wordt verricht. Het prototype van deze meerzijdige rechtshandelingen
is de overeenkomst, die tot stand wordt gebracht doordat de ene persoon een aanbod doet, dat door
een andere persoon wordt aanvaard (art. 6:217 BW).
Eenzijdige rechtshandeling die door slechts één persoon tot stand wordt gebracht. Voor de
geldigheid van veel van deze eenzijdige rechtshandelingen is vereist, dat de bewuste handeling tot
een bepaalde andere persoon wordt gericht. Die andere persoon brengt de handeling niet zelf mede
tot stand (zijn instemming is niet nodig), maar hij fungeert als ontvanger van de verklaring, als
geadresseerde.
Treedt het rechtsgevolg in door de wilsverklaring van één persoon.
Bijvoorbeeld: de vernietiging van een koopovereenkomst of aan de opzeggen van een huur- of
arbeidscontract; deze rechtshandelingen moeten worden gericht tot de contractuele wederpartij
(verkoper/koper, verhuurder/huurder, werkgever/werknemer), maar zij niet niettemin eenzijdig,
omdat die andere er niet mee behoeft in te stemmen maar uitsluitend als geadresseerde van de
verklaring fungeert.
o Ongerichte hierbij is geen instemming van een ander persoon, of de ontvangst door
een bepaald persoon noodzakelijk. Het maken van een testament en de verwerping of
aanvaarding van een erfenis.
o Gerichte vereisen een geadresseerde om rechtsgevolg te hebben = het doen van een
aanbod of opzegging.
Verschil dat door een handelingsonbekwame of geestelijk gestoorde verrichte
rechtshandeling vernietigbaar verklaart, maar daarop een uitzondering geeft door
nietigheid voor een eenzijdige rechtshandeling die niet tot een of meer bepaalde
personen gericht was, art. 3:32 lid 2 en 3:34 lid 2 BW.
Rechtsgevolg het ontstaan, gewijzigd raken of tenietgaan van een bepaalde
juridische relatie.
3
, Overeenkomstenrecht
1.3 De (obligatoire) overeenkomst
8. Begrip ‘overeenkomst’
Art. 6:213 lid 1 BW een overeenkomst is een meerzijdige rechtshandeling, waarbij een of meer
partijen jegens een of meer andere een verbintenis aangaan.
Een overeenkomst wordt gekenmerkt door haar verbintenisscheppende – vaak gesproken over
obligatoire – karakter. Zo schept een koopovereenkomst voor de verkoper de verbintenis om de
zaak te geven, en voor de koper de verbintenis om daarvoor de prijs in geld te betalen (art. 7:1
BW).
o Ook als van de afspraken geen schrift is opgemaakt, wordt de (obligatoire) overeenkomst
dikwijls contract genoemd; evenzo wordt het overeenkomstenrecht vaak als
contractenrecht betiteld.
o Regelt art. 6:227 BW dat de verbintenissen die partijen op zich nemen bepaalbaar moet
zijn. Dit betekent niet dat de inhoud van de verbintenissen steeds moet vaststaan: nodig is
slechts, dat de inhoud kan worden bepaald aan de hand van tevoren vastgestelde criteria
of dat de inhoud voortvloeit uit een bepaalde gewoonte in het handelsverkeer tussen
partijen.
a) Een overeenkomst komt tot stand door samenwerking van twee of meer personen (zie voor de
obligatoire overeenkomst art. 6:213 BW).
b) De wilsverklaringen van beide partijen zijn gericht op het tot stand brengen van bepaalde
rechtsgevolgen (art. 3:33 BW).
c) Elk rechtsgevolg wordt teweeggebracht ten behoeve van de ene partij en ten laste van de andere
partij (rechten en verplichtingen over en weer indien het om een wederkerige overeenkomst gaat,
art. 6:261 lid 1 BW).
10. Meerpartijenovereenkomst
Het recht kent ook overeenkomsten tussen meer dan twee partijen.
Bijvoorbeeld:
o Met drie partijen: driehoeksruil en het aanvaarde derdenbeding.
Driehoekruil als A, B, en C gezamenlijk een overeenkomst sluiten waarbij A
toezegt zijn huis aan B te leveren in ruil voor het huis van C, B toezegt zijn huis
aan C te leveren in ruil voor het huis van A, en C ten slotte toezegt zijn huis aan A
te leveren in ruil voor het huis van B.
Derdenbeding bestaat aanvankelijk een overeenkomst tussen twee partijen,
waarin een beding ten behoeve van een derde (niet-partij) is opgenomen. Nadat
de derde het te zijnen behoeve gemaakte beding heeft aanvaard geldt hij als partij
bij de overeenkomst (art. 6:254 lid 1 BW), zodat deze tot een
driepartijenovereenkomst wordt.
11. Bijzondere overeenkomsten
Sommige overeenkomsten zijn in boek 7 of (7A) van een nadere wettelijke uitwerking voorzien. Die
overeenkomsttypen noemt men, bijzondere overeenkomsten of bijzondere contracten. Als in de
praktijk van groot belang kunnen worden genoemd de koop-, de huur- en de arbeidsovereenkomst.
Gemengde overeenkomsten voldoen aan de omschrijvingen van meer dan één van de in de wet
uitgewerkte bijzondere contracten.
Op zulke gemengde overeenkomsten zijn de bepalingen over de betrokken bijzondere
overeenkomen naast elkaar toepasselijk, behalve voor zover deze bepalingen niet goed
verenigbaar zijn, of de strekking daarvan – in verband met de aard van de overeenkomst – zich
tegen toepassing verzet (art. 6:215 BW). Ook zijn de algemene gedeelten van het
rechtshandelingen- en overeenkomstenrecht van toepassing.
4
Samenvatting
Inhoudsopgave
Leereenheid 1...........................................................................................................................................................2
Leereenheid 2.........................................................................................................................................................11
Leereenheid 3.........................................................................................................................................................29
Leereenheid 4.........................................................................................................................................................46
Leereenheid 5.........................................................................................................................................................55
Leereenheid 6.........................................................................................................................................................68
Leereenheid 7.........................................................................................................................................................84
Leereenheid 8.......................................................................................................................................................103
Leereenheid 9.......................................................................................................................................................108
1
, Overeenkomstenrecht
Leereenheid 1
Boek
Rechtshandeling en Overeenkomst
Hoofdstuk 1
1.2 De rechtshandeling
3. Begrip ‘rechtshandeling’
Art. 3:33 BW geeft aan wat voor een rechtshandeling nodig is een rechtshandeling vereist een op
rechtsgevolg gerichte wil, die zich door een verklaring heeft geopenbaard. In dit artikel, dat een
wilsverklaring als vereiste stelt, komt het wezenskenmerk van de rechtshandeling aan het licht: haar
gerichtheid op een of meer rechtsgevolgen.
In de literatuur wordt de rechtshandeling dan ook vaak gedefinieerd als een handeling die op
rechtsgevolg is gericht, of - sterker naar de wil van de handelende verwijzend - als een handeling
waarmee rechtsgevolg wordt beoogd. Daarbij is onder ‘rechtsgevolg’ te verstaan het ontstaan,
gewijzigd raken of tenietgaan van een bepaalde juridische relatie.
4. Rechtshandelingen vs. andere handelingen
Het gegeven dat zij op het intreden van rechtsgevolg moet zijn gericht, onderscheidt de
rechtshandeling van gewone handelingen. Het lezen van de krant en het lopen door een bos zijn
menselijke handelingen, maar ze zijn geen rechtshandelingen, want zijn niet gericht op het ontstaan,
het gewijzigd raken of het tenietgaan van een juridische relatie. Zulke daden zullen voor het recht in
het algemeen niet interessant zijn.
Dit laatste wordt anders wanneer een persoon zo handelt dat hij aan een ander schade toebrengt,
bijvoorbeeld door een ruit in te gooien. Dit soort feiten is voor het recht wel degelijk van belang, maar
deze belangstelling is negatief geaard: het recht wenst zulk ‘onrechtmatig’ gedrag niet en verbindt
eraan een verbintenis tot vergoeding van de veroorzaakte schade (art. 6:162 BW). Een onrechtmatige
daad is weliswaar een voor het recht relevante handeling en roept ook een rechtsgevolg in het leven
(er ontstaat een verbintenis tot schadevergoeding) maar daarmee is zij nog geen rechtshandeling: het
gedrag is hier op puur feitelijk gevolg gericht (breken van de ruit) terwijl het recht er uit eigen
beweging een verbintenis aan koppelt.
Rechtshandelingen zijn uitsluitend de handelingen die naar hun aard gericht zijn op een of meer
bepaalde rechtsgevolgen. Voorbeelden zijn het sluiten van koop- of arbeidsovereenkomst en het
opzeggen van een huurcontract.
De rechtsgevolgen waarop de genoemde handelingen zijn verricht, zijn respectievelijk het
ontstaan van verbintenissen om een zaak en geld uit te wisselen, het ontstaan van verbintenissen
om arbeid te verrichten en daarvoor loon te betalen, en het tenietgaan van een bestaande
huurverhouding.
Ten aanzien van dit type gedragingen (rechtshandelingen) is de houding van het recht positief. Zolang
er geen zwaarwegende redenen zijn voor het tegendeel, zal het recht zich achter de handelende en
zijn rechtshandeling opstellen, in die zin dat het de rechtsgevolgen waarop wordt aangestuurd ook
inderdaad doet intreden. Aldus komt de menselijke autonomie tot uitdrukking, dat wil zeggen de
bevoegdheid van elke individu om de eigen rechtspositie te bepalen (dit autonomie- of
zelfbeschikkingsprincipe is het ‘moederbeginsel’ van de later te behandelen contractsvrijheid).
Een rechtsfeit kan worden omschreven als een feit waaraan rechtsgevolg - dus het ontstaan,
gewijzigd raken of tenietgaan van een juridische relatie - is verbonden. Tot deze (omvangrijke) rubriek
van de rechtsfeiten behoren uiteraard de rechtshandelingen. Zoals gezien kunnen ook andersoortige
2
, Overeenkomstenrecht
menselijke handelingen - met name onrechtmatige daden - tot rechtsgevolgen leiden; zij zijn dan als
rechtsfeit te kwalificeren.
In de derde plaats zijn er ‘blote feiten’ (niet-handelingen) waaraan het recht rechtsgevolg verbindt en
die daarmee de status van rechtsfeit hebben; te denken is onder meer aan geboorte of overlijden.
Aan de kwalificatie ‘rechtsfeit’ zijn geen rechtsgevolgen verbonden. De gedachtegang verloopt immers
andersom: een feit wordt rechtsfeit genoemd omdat dat – en dus nadat - is geconstateerd dat aan dat
feit een of meer rechtsgevolgen verbonden zijn.
5. Meerzijdige en eenzijdige rechtshandeling
Meerzijdige rechtshandeling een rechtshandeling – dus een op rechtsgevolg gerichte handeling –
die door meer dan één persoon wordt verricht. Het prototype van deze meerzijdige rechtshandelingen
is de overeenkomst, die tot stand wordt gebracht doordat de ene persoon een aanbod doet, dat door
een andere persoon wordt aanvaard (art. 6:217 BW).
Eenzijdige rechtshandeling die door slechts één persoon tot stand wordt gebracht. Voor de
geldigheid van veel van deze eenzijdige rechtshandelingen is vereist, dat de bewuste handeling tot
een bepaalde andere persoon wordt gericht. Die andere persoon brengt de handeling niet zelf mede
tot stand (zijn instemming is niet nodig), maar hij fungeert als ontvanger van de verklaring, als
geadresseerde.
Treedt het rechtsgevolg in door de wilsverklaring van één persoon.
Bijvoorbeeld: de vernietiging van een koopovereenkomst of aan de opzeggen van een huur- of
arbeidscontract; deze rechtshandelingen moeten worden gericht tot de contractuele wederpartij
(verkoper/koper, verhuurder/huurder, werkgever/werknemer), maar zij niet niettemin eenzijdig,
omdat die andere er niet mee behoeft in te stemmen maar uitsluitend als geadresseerde van de
verklaring fungeert.
o Ongerichte hierbij is geen instemming van een ander persoon, of de ontvangst door
een bepaald persoon noodzakelijk. Het maken van een testament en de verwerping of
aanvaarding van een erfenis.
o Gerichte vereisen een geadresseerde om rechtsgevolg te hebben = het doen van een
aanbod of opzegging.
Verschil dat door een handelingsonbekwame of geestelijk gestoorde verrichte
rechtshandeling vernietigbaar verklaart, maar daarop een uitzondering geeft door
nietigheid voor een eenzijdige rechtshandeling die niet tot een of meer bepaalde
personen gericht was, art. 3:32 lid 2 en 3:34 lid 2 BW.
Rechtsgevolg het ontstaan, gewijzigd raken of tenietgaan van een bepaalde
juridische relatie.
3
, Overeenkomstenrecht
1.3 De (obligatoire) overeenkomst
8. Begrip ‘overeenkomst’
Art. 6:213 lid 1 BW een overeenkomst is een meerzijdige rechtshandeling, waarbij een of meer
partijen jegens een of meer andere een verbintenis aangaan.
Een overeenkomst wordt gekenmerkt door haar verbintenisscheppende – vaak gesproken over
obligatoire – karakter. Zo schept een koopovereenkomst voor de verkoper de verbintenis om de
zaak te geven, en voor de koper de verbintenis om daarvoor de prijs in geld te betalen (art. 7:1
BW).
o Ook als van de afspraken geen schrift is opgemaakt, wordt de (obligatoire) overeenkomst
dikwijls contract genoemd; evenzo wordt het overeenkomstenrecht vaak als
contractenrecht betiteld.
o Regelt art. 6:227 BW dat de verbintenissen die partijen op zich nemen bepaalbaar moet
zijn. Dit betekent niet dat de inhoud van de verbintenissen steeds moet vaststaan: nodig is
slechts, dat de inhoud kan worden bepaald aan de hand van tevoren vastgestelde criteria
of dat de inhoud voortvloeit uit een bepaalde gewoonte in het handelsverkeer tussen
partijen.
a) Een overeenkomst komt tot stand door samenwerking van twee of meer personen (zie voor de
obligatoire overeenkomst art. 6:213 BW).
b) De wilsverklaringen van beide partijen zijn gericht op het tot stand brengen van bepaalde
rechtsgevolgen (art. 3:33 BW).
c) Elk rechtsgevolg wordt teweeggebracht ten behoeve van de ene partij en ten laste van de andere
partij (rechten en verplichtingen over en weer indien het om een wederkerige overeenkomst gaat,
art. 6:261 lid 1 BW).
10. Meerpartijenovereenkomst
Het recht kent ook overeenkomsten tussen meer dan twee partijen.
Bijvoorbeeld:
o Met drie partijen: driehoeksruil en het aanvaarde derdenbeding.
Driehoekruil als A, B, en C gezamenlijk een overeenkomst sluiten waarbij A
toezegt zijn huis aan B te leveren in ruil voor het huis van C, B toezegt zijn huis
aan C te leveren in ruil voor het huis van A, en C ten slotte toezegt zijn huis aan A
te leveren in ruil voor het huis van B.
Derdenbeding bestaat aanvankelijk een overeenkomst tussen twee partijen,
waarin een beding ten behoeve van een derde (niet-partij) is opgenomen. Nadat
de derde het te zijnen behoeve gemaakte beding heeft aanvaard geldt hij als partij
bij de overeenkomst (art. 6:254 lid 1 BW), zodat deze tot een
driepartijenovereenkomst wordt.
11. Bijzondere overeenkomsten
Sommige overeenkomsten zijn in boek 7 of (7A) van een nadere wettelijke uitwerking voorzien. Die
overeenkomsttypen noemt men, bijzondere overeenkomsten of bijzondere contracten. Als in de
praktijk van groot belang kunnen worden genoemd de koop-, de huur- en de arbeidsovereenkomst.
Gemengde overeenkomsten voldoen aan de omschrijvingen van meer dan één van de in de wet
uitgewerkte bijzondere contracten.
Op zulke gemengde overeenkomsten zijn de bepalingen over de betrokken bijzondere
overeenkomen naast elkaar toepasselijk, behalve voor zover deze bepalingen niet goed
verenigbaar zijn, of de strekking daarvan – in verband met de aard van de overeenkomst – zich
tegen toepassing verzet (art. 6:215 BW). Ook zijn de algemene gedeelten van het
rechtshandelingen- en overeenkomstenrecht van toepassing.
4
