Tijdvak 5
§5.1 de Renaissance
KA19: het veranderende mens-en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling.
KA20: de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.
Het mens-en wereldbeeld omstreeks 1500
In de 15e eeuw ontstond in de Italiaanse steden een nieuwe rijke bovenlaag van handelaren
en bankiers.
Onder hen ontstond een nieuw mens- en wereldbeeld met minder nadruk op God.
- Memento mori: denk er aan gij zult sterven (middeleeuwen)
- Carpe diem: pluk de dag, geniet van het leven (Renaissance)
Mensbeeld: het idee dat mensen hebben van de mens.
Wereldbeeld: het idee dat mensen hebben van de mens en de wereld.
Nieuw mens- en wereldbeeld
De rijke Italiaanse handelaren De Medici en hun kunstenaars kregen in de 15 de eeuw een
nieuw mens- en wereldbeeld.
De wereld was Gods schepping en ze geloofden dat God de mens had uitgekozen om de
schepping te vervolmaken. De mens moest de natuur perfectioneren.
Hernieuwde oriëntatie op de oudheid
De Italiaanse stedelingen zagen overeenkomsten in levenshouding met de klassieke oudheid:
de Romeinen.
Vanaf 1500 verspreidde de renaissance zich vanuit Italië over Europa. Dit markeert het begin
van de vroegmoderne tijd (1500-1800).
Renaissance: vernieuwing van de Europese cultuur van de 15 e eeuw met een nieuwe
belangstelling voor de Grieks-Romeinse cultuur. Letterlijk: wedergeboorte.
Beeldende kunstenaars gingen streven naar realisme. De keuze aan onderwerpen werd
breder. Kunstenaars werden zelfbewust. Ook de klassieke kunst ging als voorbeeld gelden.
Architecten namen de klassieke vormentaal over. Onderzoek naar de Romeinen.
Verspreiding over Europa
In de 16e eeuw werd de renaissance over Europa verspreid. Het ontwikkelde zich daar
anders dan in Italië: het richtte zich niet op een klassiek verleden, maar op de
wedergeboorte van het oorspronkelijke christendom.
De belangrijkste vertegenwoordiger van dit christelijk humanisme was Erasmus. Hij zocht
het zuivere christendom en uitte zijn kritiek op misstanden in het boek Lof der zotheid
(1511).
§5.2 de Europese expansie
KA 18: het begin van de Europese overzeese expansie.
Het ontstaan van de ontdekkingsreizen
Portugezen en Spanjaarden startten de Europese expansie: de uitbreiding van activiteiten
van Europeanen buiten Europa omstreeks 1500.
Ze waren op zoek naar goud. Dit is een economisch motief voor de ontdekkingsreizen.
Het ontstaan van de ontdekkingsreizen 2/2
De Portugezen reisden verder op zoek naar Indie. Ze hoopten op enorme winsten. 1488:
Kaap de Goede Hoop, 1498: India, 1510: Indonesië, China en Japan.
In 1492 geloofde Columbus dat hij de westelijke route naar Indie had ontdekt.
Indie: Europese naam voor Zuid- en Oost-Azië.
1
, Indiaan: inheemse bewoner van Amerika.
West-Indie (de West): het Caribisch gebied en de landen eromheen.
Oost-Indie (de Oost): Zuid- en Oost-Azië.
Nieuwe Wereld: Amerika
Europese expansie in het oosten
De Portugezen namen langs de Afrikaanse en Aziatische kusten kleine gebieden in bezit en
bouwden er factorijen: handelsposten.
Europese expansie in het westen ½
Van de kusten van Afrika haalden de Portugezen goud, ivoor en zwarte slaven. Brazilië werd
vanaf 1530 gekoloniseerd: zich in een gebied vestigen. Zo begon het Europees kolonialisme
in Amerika.
In 1492 ontdekte Columbus Amerika. Door de reis van Amerigo Vespucci werd duidelijk dat
het om een nieuw continent ging. Na de ontdekkers volgden de conquistadores: Hernando
Cortes (1519 Azteken), Francisco Pizarro (1530 Incarijk).
En Nederland dan?
Portugezen en Spanjaarden hielden hun zeeroutes geheim. Engelsen, Fransen en
Nederlanders gingen daarom eind 16e eeuw zelf op ontdekking.
Engelsen, Fransen en Nederlanders
Pogingen om een noordelijke route naar Indie te vinden mislukten, zoals bijvoorbeeld de rijs
van Willem Barentsz in 1596-1597.
In 1596 bereikte Cornelis de Houtman Azië via de route om Afrika.
§5.3 de reformatie
KA21: de protestantse Reformatie die splitsing van de christelijke kerk tot gevolg had.
Kritiek op de katholieke kerk
Luther had veel kritiek op de katholieke kerk.
1517: 95 stellingen: reformatie of hervorming
1521: Luther werd in de ban gedaan en begon daarna een eigen kerk.
Kritiek:
- Veel geestelijken leefden niet volgens het celibaat: ongetrouwd zijn.
- Erasmus: veel van wat de kerk leerde had niets met oorspronkelijke christendom te
maken.
- Luther: aflatenhandel.
Splitsing van de kerk
‘Alleen een oprecht geloof in God kon de zondige mens redden’
Protestants: volgens de ideeën van de Hervorming.
Hervorming (Reformatie): verandering waarbij christenen de katholieke kerk wilden
veranderen waarna ze zich afsplitsen van deze kerk.
Asiel: bescherming.
Veel Duitse vorsten steunden Luther en hervormden de kerk in hun gebied.
Deze lutherse kerk had dominees (predikanten): leiders van een protestantse kerkdienst.
Verspreiding en strijd
Calvijn is de belangrijkste hervormer na Luther:
- De mens is zondig en slecht
- God bepaalde welke mensen naar de hemel gingen, predestinatie.
- De overheid hoefde niet onvoorwaardelijk gehoorzaamd te worden, als de vorst ‘een
valse godsdienst’ oplegde mocht het volk in opstand komen
- De kerk werd kaal, zonder franje
- In de Nederlanden kwam: het calvinisme
Regelmatig strijd door godsdienstige tegenstellingen:
2
, - Oorlog van katholiek Karel V tegen Lutherse vorsten in Duitsland. Vanaf 1555 (vrede van
Augsburg) mocht elke vorst bepalen of zijn land katholiek of luthers werd
- Vanaf 1562 godsdienstoorlogen in Frankrijk tussen katholieken en hugenoten.
- In Engeland ontstond de anglicaanse kerk in 1534 met Hendrik VII als hoofd.
Hugenoot: Franse calvinist
Staatskerk: officiële kerk van de staat waarover de overheid zeggenschap heeft.
§5.4 de Nederlandse opstand
KA22: het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Oorzaken van de Opstand
In 1555 werd Filips II landsheer van de Nederlanden. In 1559 vertrok hij naar Spanje en werd
Margarethe van Parma landvoogdes.
Er heerste onvrede: Filips wil zijn macht vergroten, steden en gewesten raken hun privileges
kwijt. Door de harde vervolging van protestanten (bloedplakkaten).
Het uitbreken van de Opstand
In 1566 Margaretha na de smeekbede van lagere edelen de kettervervolging. Calvinisten
hielden ‘hagenpreken’, de beeldenstorm brak uit.
De hertog van Alva trad hard op met een speciale rechtbank. Velen vluchtten naar Duitsland.
In 1568 vielen ze onder Willem van Oranje Nederland binnen. Hiermee begon de
Nederlandse Opstand.
Nederlandse opstand: opstand in de Nederlanden tegen Filips II die leidde tot de vestiging
van een onafhankelijke Nederlandse staat.
Het verloop in de jaren 1568-1588
Op 1 april 1572 veroverden de watergeuzen Den Briel. Andere Hollandse en Zeeuwse steden
sloten zich daarna bij de opstandelingen aan.
Vanaf 1570 was Filip II in oorlog met de Turken. Geldnood leidde tot muiterij onder de
Spaanse soldaten in de Nederlanden. In 1576 worden Nederlandse steden geplunderd door
Spaanse soldaten: de Spaanse Furie.
In 1579 sloten de opstandelingen een verbond: de Unie van Utrecht. De calvinisten kregen
veel invloed en verboden het katholicisme.
In 1580 verklaarde Filips II Willem van Oranje vogelvrij. De opstandige gewesten reageerden
hierop met het Plakkaat van Verlatinghe.
Plakkaat van Verlatinghe: Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring uit 1581 (ook wel: Acte
van Verlatinghe). Filips II werd niet meer als koning erkend.
Het ontstaan van de Republiek
De moord op Oranje (1584) en de val van Antwerpen (1585) leidden tot een crisis, maar de
Spaanse aanval op Engeland (1588) gaf lucht.
In 1588 besloten de opstandige gewesten om koning verder te gaan. De Republiek (bestuur
zonder koning) ontstond en zette de strijd tegen Spanje voort.
De Republiek: afkorting van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Tachtigjarige Oorlog: de Nederlandse Opstand tegen Spanje (1568-1648)
Tijdvak 6
De tijd van regenten en vorsten.
§6.1 een wereldeconomie
3
§5.1 de Renaissance
KA19: het veranderende mens-en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling.
KA20: de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.
Het mens-en wereldbeeld omstreeks 1500
In de 15e eeuw ontstond in de Italiaanse steden een nieuwe rijke bovenlaag van handelaren
en bankiers.
Onder hen ontstond een nieuw mens- en wereldbeeld met minder nadruk op God.
- Memento mori: denk er aan gij zult sterven (middeleeuwen)
- Carpe diem: pluk de dag, geniet van het leven (Renaissance)
Mensbeeld: het idee dat mensen hebben van de mens.
Wereldbeeld: het idee dat mensen hebben van de mens en de wereld.
Nieuw mens- en wereldbeeld
De rijke Italiaanse handelaren De Medici en hun kunstenaars kregen in de 15 de eeuw een
nieuw mens- en wereldbeeld.
De wereld was Gods schepping en ze geloofden dat God de mens had uitgekozen om de
schepping te vervolmaken. De mens moest de natuur perfectioneren.
Hernieuwde oriëntatie op de oudheid
De Italiaanse stedelingen zagen overeenkomsten in levenshouding met de klassieke oudheid:
de Romeinen.
Vanaf 1500 verspreidde de renaissance zich vanuit Italië over Europa. Dit markeert het begin
van de vroegmoderne tijd (1500-1800).
Renaissance: vernieuwing van de Europese cultuur van de 15 e eeuw met een nieuwe
belangstelling voor de Grieks-Romeinse cultuur. Letterlijk: wedergeboorte.
Beeldende kunstenaars gingen streven naar realisme. De keuze aan onderwerpen werd
breder. Kunstenaars werden zelfbewust. Ook de klassieke kunst ging als voorbeeld gelden.
Architecten namen de klassieke vormentaal over. Onderzoek naar de Romeinen.
Verspreiding over Europa
In de 16e eeuw werd de renaissance over Europa verspreid. Het ontwikkelde zich daar
anders dan in Italië: het richtte zich niet op een klassiek verleden, maar op de
wedergeboorte van het oorspronkelijke christendom.
De belangrijkste vertegenwoordiger van dit christelijk humanisme was Erasmus. Hij zocht
het zuivere christendom en uitte zijn kritiek op misstanden in het boek Lof der zotheid
(1511).
§5.2 de Europese expansie
KA 18: het begin van de Europese overzeese expansie.
Het ontstaan van de ontdekkingsreizen
Portugezen en Spanjaarden startten de Europese expansie: de uitbreiding van activiteiten
van Europeanen buiten Europa omstreeks 1500.
Ze waren op zoek naar goud. Dit is een economisch motief voor de ontdekkingsreizen.
Het ontstaan van de ontdekkingsreizen 2/2
De Portugezen reisden verder op zoek naar Indie. Ze hoopten op enorme winsten. 1488:
Kaap de Goede Hoop, 1498: India, 1510: Indonesië, China en Japan.
In 1492 geloofde Columbus dat hij de westelijke route naar Indie had ontdekt.
Indie: Europese naam voor Zuid- en Oost-Azië.
1
, Indiaan: inheemse bewoner van Amerika.
West-Indie (de West): het Caribisch gebied en de landen eromheen.
Oost-Indie (de Oost): Zuid- en Oost-Azië.
Nieuwe Wereld: Amerika
Europese expansie in het oosten
De Portugezen namen langs de Afrikaanse en Aziatische kusten kleine gebieden in bezit en
bouwden er factorijen: handelsposten.
Europese expansie in het westen ½
Van de kusten van Afrika haalden de Portugezen goud, ivoor en zwarte slaven. Brazilië werd
vanaf 1530 gekoloniseerd: zich in een gebied vestigen. Zo begon het Europees kolonialisme
in Amerika.
In 1492 ontdekte Columbus Amerika. Door de reis van Amerigo Vespucci werd duidelijk dat
het om een nieuw continent ging. Na de ontdekkers volgden de conquistadores: Hernando
Cortes (1519 Azteken), Francisco Pizarro (1530 Incarijk).
En Nederland dan?
Portugezen en Spanjaarden hielden hun zeeroutes geheim. Engelsen, Fransen en
Nederlanders gingen daarom eind 16e eeuw zelf op ontdekking.
Engelsen, Fransen en Nederlanders
Pogingen om een noordelijke route naar Indie te vinden mislukten, zoals bijvoorbeeld de rijs
van Willem Barentsz in 1596-1597.
In 1596 bereikte Cornelis de Houtman Azië via de route om Afrika.
§5.3 de reformatie
KA21: de protestantse Reformatie die splitsing van de christelijke kerk tot gevolg had.
Kritiek op de katholieke kerk
Luther had veel kritiek op de katholieke kerk.
1517: 95 stellingen: reformatie of hervorming
1521: Luther werd in de ban gedaan en begon daarna een eigen kerk.
Kritiek:
- Veel geestelijken leefden niet volgens het celibaat: ongetrouwd zijn.
- Erasmus: veel van wat de kerk leerde had niets met oorspronkelijke christendom te
maken.
- Luther: aflatenhandel.
Splitsing van de kerk
‘Alleen een oprecht geloof in God kon de zondige mens redden’
Protestants: volgens de ideeën van de Hervorming.
Hervorming (Reformatie): verandering waarbij christenen de katholieke kerk wilden
veranderen waarna ze zich afsplitsen van deze kerk.
Asiel: bescherming.
Veel Duitse vorsten steunden Luther en hervormden de kerk in hun gebied.
Deze lutherse kerk had dominees (predikanten): leiders van een protestantse kerkdienst.
Verspreiding en strijd
Calvijn is de belangrijkste hervormer na Luther:
- De mens is zondig en slecht
- God bepaalde welke mensen naar de hemel gingen, predestinatie.
- De overheid hoefde niet onvoorwaardelijk gehoorzaamd te worden, als de vorst ‘een
valse godsdienst’ oplegde mocht het volk in opstand komen
- De kerk werd kaal, zonder franje
- In de Nederlanden kwam: het calvinisme
Regelmatig strijd door godsdienstige tegenstellingen:
2
, - Oorlog van katholiek Karel V tegen Lutherse vorsten in Duitsland. Vanaf 1555 (vrede van
Augsburg) mocht elke vorst bepalen of zijn land katholiek of luthers werd
- Vanaf 1562 godsdienstoorlogen in Frankrijk tussen katholieken en hugenoten.
- In Engeland ontstond de anglicaanse kerk in 1534 met Hendrik VII als hoofd.
Hugenoot: Franse calvinist
Staatskerk: officiële kerk van de staat waarover de overheid zeggenschap heeft.
§5.4 de Nederlandse opstand
KA22: het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Oorzaken van de Opstand
In 1555 werd Filips II landsheer van de Nederlanden. In 1559 vertrok hij naar Spanje en werd
Margarethe van Parma landvoogdes.
Er heerste onvrede: Filips wil zijn macht vergroten, steden en gewesten raken hun privileges
kwijt. Door de harde vervolging van protestanten (bloedplakkaten).
Het uitbreken van de Opstand
In 1566 Margaretha na de smeekbede van lagere edelen de kettervervolging. Calvinisten
hielden ‘hagenpreken’, de beeldenstorm brak uit.
De hertog van Alva trad hard op met een speciale rechtbank. Velen vluchtten naar Duitsland.
In 1568 vielen ze onder Willem van Oranje Nederland binnen. Hiermee begon de
Nederlandse Opstand.
Nederlandse opstand: opstand in de Nederlanden tegen Filips II die leidde tot de vestiging
van een onafhankelijke Nederlandse staat.
Het verloop in de jaren 1568-1588
Op 1 april 1572 veroverden de watergeuzen Den Briel. Andere Hollandse en Zeeuwse steden
sloten zich daarna bij de opstandelingen aan.
Vanaf 1570 was Filip II in oorlog met de Turken. Geldnood leidde tot muiterij onder de
Spaanse soldaten in de Nederlanden. In 1576 worden Nederlandse steden geplunderd door
Spaanse soldaten: de Spaanse Furie.
In 1579 sloten de opstandelingen een verbond: de Unie van Utrecht. De calvinisten kregen
veel invloed en verboden het katholicisme.
In 1580 verklaarde Filips II Willem van Oranje vogelvrij. De opstandige gewesten reageerden
hierop met het Plakkaat van Verlatinghe.
Plakkaat van Verlatinghe: Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring uit 1581 (ook wel: Acte
van Verlatinghe). Filips II werd niet meer als koning erkend.
Het ontstaan van de Republiek
De moord op Oranje (1584) en de val van Antwerpen (1585) leidden tot een crisis, maar de
Spaanse aanval op Engeland (1588) gaf lucht.
In 1588 besloten de opstandige gewesten om koning verder te gaan. De Republiek (bestuur
zonder koning) ontstond en zette de strijd tegen Spanje voort.
De Republiek: afkorting van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Tachtigjarige Oorlog: de Nederlandse Opstand tegen Spanje (1568-1648)
Tijdvak 6
De tijd van regenten en vorsten.
§6.1 een wereldeconomie
3
