College aantekeningen Complexe problema1ek in zorg en onderwijs
College 1: Complex systeemperspec1ef
Wat is een systeem?
- Een systeem zou een persoon kunnen zijn, waarbij je dan naar verschillende componenten
van de persoon kijkt.
o Binnen een persoon kunnen de componenten cogni>es, emo>es of bepaalde
biologische processen zijn.
- Een systeem zou ook verschillende personen kunnen zijn.
o Bijv. een gezin.
à Dus een systeem is een set van componenten die met elkaar samenhangen en elkaar beïnvloeden.
Systemen zijn:
Eenvoudig Ingewikkeld Complex
- Bij ingewikkelde en complexe systemen spelen meer componenten een rol, dan bij simpele
systemen.
- Bij ingewikkelde systemen volgen reac>es op elkaar en leiden tot een bepaalde uitkomst, bij
complexe systemen heb je feedback loops.
- Complex heeG een specifieke betekenis (wordt vaak onterecht verward met ‘ingewikkeld’).
- Eenvoudige en ingewikkelde systemen lijken in een aantal opzichten op elkaar. Bijv. door
hoeveel verschillende onderdelen er betrokken zijn en in hoe ingewikkeld ze met elkaar
samenhangen.
- Kun je begrijpen en fixen door ze uit elkaar te halen en de losse onderdelen en hun interac>e
te bestuderen.
o Dus ook in ingewikkelde systemen heb je wel interac>es, maar je kunt ze wel uit
elkaar halen en dan ook de losse onderdelen bestuderen.
- Gestandaardiseerde procedure & exper>se aPankelijk van hoe ingewikkeld het systeem/
vraagstuk (bijv. als je een cake bakt, hou je je aan het recept en als je een space shuRle
bouwt, volg je de handleiding (die wel wat moeilijker is dan het cake recept), maar als je
hetzelfde recept/ handleiding volgt, dan krijg je hetzelfde als die keer ervoor).
- Grote kans op succes bij volgen van procedure & toenemende ervaring.
1
, - Onderdelen zijn wederzijds aPankelijk en creëren emergente patronen die niet terug te
brengen zijn naar een enkele oorzaak.
o Het geheel is dus meer dan de som der delen.
o Je kunt een complex systeem dus niet uit elkaar halen, en aan de hand van die
onderdelen begrijpen hoe het geheel ontstaat.
- Flexibiliteit en aanpassing aan context belangrijk & exper>se kan helpend zijn maar is geen
garan>e (bijv. elk kind is anders, je behandeld iedereen anders).
- Las>g te voorspellen (moet elke keer weer opnieuw), vooral op de lange termijn.
- Levende systemen zijn al>jd complex, maar ook sociale systemen.
Complexe problemen, simpel benaderd
Er wordt vaak vanuit gegaan dat er een soort onderliggende factor is, zoals een stoornis, die
verantwoordelijk is voor de observeerbare waarden.
Maar een bepaalde factor heeG niet een soort absoluut effect, want dat zal al>jd aPangen van de
persoon en het moment waarop diegene in aanraking komt met een bepaalde risicofactor. We
hebben de neiging om het te plaatsen in een checklist.
De onderliggende gedachte is dat we eigenlijk een soort puzzel aan het oplossen zijn. En als we maar
lang genoeg blijven zoeken, dan zullen we alle puzzel stukjes wel vinden en dan kunnen we de puzzel
leggen. Maar in complexe systemen werkt dat niet zo goed, omdat we te maken hebben met
interdependen>e (wederzijdse aPankelijkheid en) en feedback loops.
2
,Interdependen0e en feedback loops
Wederzijdse aPankelijkheid
- Niet als een ‘puzzel’, maar meer als een ‘geweven stof’. Je kunt de dingen niet uit elkaar
halen, want ze zijn aan elkaar gelinkt en aPankelijk van elkaar.
- De bijdrage van een los component is niet stabiel en kan niet los van de invloed van andere
componenten gezien worden.
o Bijv. bepaalde risicofactoren hebben een heel ander effect op verschillende
individuen. Dus met welk systeem heb je te maken.
o Bijv. eenzelfde factor kan zelfs op verschillende momenten voor hetzelfde individu
een ander effect hebben. Dus aPankelijk van de staat van het systeem.
- ‘Problemen’ kunnen niet begrepen worden door de losse onderdelen in isola>e te
bestuderen. Je moet het geheel bestuderen.
- “You can take a variable out of the system, but not the system out of the variable” Van Geert
(2019). Je zult dus al>jd bij een bepaalde variabele de fingerprint van het hele systeem zien.
- Ageelding 1: De machine kun je helemaal uit elkaar halen en dan snap je hem à ingewikkeld
- Ageelding 2: het ecologisch model van Bronfenbrenner à Een complex systeem dat je niet
uit elkaar kunt halen om het te snappen. Het gaat juist om de interac>es, dus hoe ze elkaar
wederzijds beïnvloeden.
Dit soort plaatjes worden er vaak gebruikt om netwerken (een set van verschillende componenten) te
beschrijven.
- Nodes = kunnen allemaal verschillende factoren zijn (zoals cogni>es, emo>es, sociale
netwerken, dus personen).
- Connec>es = beschrijG hoe de verschillende nodes op elkaar inwerken. Ze kunnen elkaar
versterken of verzwakken.
3
, - Reinforcing loops (posi>eve feedback loops)
o De dingen versterken elkaar.
o Zorgt voor een exponen>ële groei.
o Kan het systeem destabiliseren.
o Bijv. hoe meer mensen gaan rennen, hoe meer de paniek toeslaat, dus hoe meer
mensen gaan rennen enz.
o Bijv. hoe meer mensen, hoe meer baby’s, dus hoe meer mensen enz.
o Dit kan zowel nega>ef als posi>ef zijn! Dus een goede of slechte uitkomst.
- Balancing loops (nega>eve feedback loops)
o Zorgt voor stabiliteit. Brengt het weer in balans.
o Bijv. hongergevoel zorgt voor het nemen van voedsel, na het eten neemt je honger af.
o Stopt bijvoorbeeld het nega>ef gedrag.
Idiographic system model (Schiepek et al. 2016)
- Voor de persoon (het individu). Als onderdeel van het diagnos>sch proces proberen cliënt en
professional samen een soort netwerk te maken van wat er speelt bij een bepaalde persoon.
- Je ziet dus ook weer allerlei nodes. Dit hoeven niet allerlei symptomen te zijn, maar gewoon
dingen die van invloed zijn. Het is wel belangrijk dat het componenten zijn die kunnen
veranderen.
- Er kan dus bijv. iets ontstaan als een depressie, maar die depressie is dus ook niet meer dan
het samenspel van die factoren, die elkaar beïnvloeden.
Emergen0e en zelforganisa0e
Emergen>e
- Emergente patronen ontstaan uit de interac>e van het microniveau, het lagere, snellere
niveau en al die componenten interacteren.
- Bijv. beweging (ziRen/ staan). Er zijn heel veel processen bij betrokken dat je bijvoorbeeld
staat, en daar werken veel subsystemen aan mee.
- Een emergent patroon kun je niet terugbrengen of verklaren vanuit een de individuele
componenten.
4
College 1: Complex systeemperspec1ef
Wat is een systeem?
- Een systeem zou een persoon kunnen zijn, waarbij je dan naar verschillende componenten
van de persoon kijkt.
o Binnen een persoon kunnen de componenten cogni>es, emo>es of bepaalde
biologische processen zijn.
- Een systeem zou ook verschillende personen kunnen zijn.
o Bijv. een gezin.
à Dus een systeem is een set van componenten die met elkaar samenhangen en elkaar beïnvloeden.
Systemen zijn:
Eenvoudig Ingewikkeld Complex
- Bij ingewikkelde en complexe systemen spelen meer componenten een rol, dan bij simpele
systemen.
- Bij ingewikkelde systemen volgen reac>es op elkaar en leiden tot een bepaalde uitkomst, bij
complexe systemen heb je feedback loops.
- Complex heeG een specifieke betekenis (wordt vaak onterecht verward met ‘ingewikkeld’).
- Eenvoudige en ingewikkelde systemen lijken in een aantal opzichten op elkaar. Bijv. door
hoeveel verschillende onderdelen er betrokken zijn en in hoe ingewikkeld ze met elkaar
samenhangen.
- Kun je begrijpen en fixen door ze uit elkaar te halen en de losse onderdelen en hun interac>e
te bestuderen.
o Dus ook in ingewikkelde systemen heb je wel interac>es, maar je kunt ze wel uit
elkaar halen en dan ook de losse onderdelen bestuderen.
- Gestandaardiseerde procedure & exper>se aPankelijk van hoe ingewikkeld het systeem/
vraagstuk (bijv. als je een cake bakt, hou je je aan het recept en als je een space shuRle
bouwt, volg je de handleiding (die wel wat moeilijker is dan het cake recept), maar als je
hetzelfde recept/ handleiding volgt, dan krijg je hetzelfde als die keer ervoor).
- Grote kans op succes bij volgen van procedure & toenemende ervaring.
1
, - Onderdelen zijn wederzijds aPankelijk en creëren emergente patronen die niet terug te
brengen zijn naar een enkele oorzaak.
o Het geheel is dus meer dan de som der delen.
o Je kunt een complex systeem dus niet uit elkaar halen, en aan de hand van die
onderdelen begrijpen hoe het geheel ontstaat.
- Flexibiliteit en aanpassing aan context belangrijk & exper>se kan helpend zijn maar is geen
garan>e (bijv. elk kind is anders, je behandeld iedereen anders).
- Las>g te voorspellen (moet elke keer weer opnieuw), vooral op de lange termijn.
- Levende systemen zijn al>jd complex, maar ook sociale systemen.
Complexe problemen, simpel benaderd
Er wordt vaak vanuit gegaan dat er een soort onderliggende factor is, zoals een stoornis, die
verantwoordelijk is voor de observeerbare waarden.
Maar een bepaalde factor heeG niet een soort absoluut effect, want dat zal al>jd aPangen van de
persoon en het moment waarop diegene in aanraking komt met een bepaalde risicofactor. We
hebben de neiging om het te plaatsen in een checklist.
De onderliggende gedachte is dat we eigenlijk een soort puzzel aan het oplossen zijn. En als we maar
lang genoeg blijven zoeken, dan zullen we alle puzzel stukjes wel vinden en dan kunnen we de puzzel
leggen. Maar in complexe systemen werkt dat niet zo goed, omdat we te maken hebben met
interdependen>e (wederzijdse aPankelijkheid en) en feedback loops.
2
,Interdependen0e en feedback loops
Wederzijdse aPankelijkheid
- Niet als een ‘puzzel’, maar meer als een ‘geweven stof’. Je kunt de dingen niet uit elkaar
halen, want ze zijn aan elkaar gelinkt en aPankelijk van elkaar.
- De bijdrage van een los component is niet stabiel en kan niet los van de invloed van andere
componenten gezien worden.
o Bijv. bepaalde risicofactoren hebben een heel ander effect op verschillende
individuen. Dus met welk systeem heb je te maken.
o Bijv. eenzelfde factor kan zelfs op verschillende momenten voor hetzelfde individu
een ander effect hebben. Dus aPankelijk van de staat van het systeem.
- ‘Problemen’ kunnen niet begrepen worden door de losse onderdelen in isola>e te
bestuderen. Je moet het geheel bestuderen.
- “You can take a variable out of the system, but not the system out of the variable” Van Geert
(2019). Je zult dus al>jd bij een bepaalde variabele de fingerprint van het hele systeem zien.
- Ageelding 1: De machine kun je helemaal uit elkaar halen en dan snap je hem à ingewikkeld
- Ageelding 2: het ecologisch model van Bronfenbrenner à Een complex systeem dat je niet
uit elkaar kunt halen om het te snappen. Het gaat juist om de interac>es, dus hoe ze elkaar
wederzijds beïnvloeden.
Dit soort plaatjes worden er vaak gebruikt om netwerken (een set van verschillende componenten) te
beschrijven.
- Nodes = kunnen allemaal verschillende factoren zijn (zoals cogni>es, emo>es, sociale
netwerken, dus personen).
- Connec>es = beschrijG hoe de verschillende nodes op elkaar inwerken. Ze kunnen elkaar
versterken of verzwakken.
3
, - Reinforcing loops (posi>eve feedback loops)
o De dingen versterken elkaar.
o Zorgt voor een exponen>ële groei.
o Kan het systeem destabiliseren.
o Bijv. hoe meer mensen gaan rennen, hoe meer de paniek toeslaat, dus hoe meer
mensen gaan rennen enz.
o Bijv. hoe meer mensen, hoe meer baby’s, dus hoe meer mensen enz.
o Dit kan zowel nega>ef als posi>ef zijn! Dus een goede of slechte uitkomst.
- Balancing loops (nega>eve feedback loops)
o Zorgt voor stabiliteit. Brengt het weer in balans.
o Bijv. hongergevoel zorgt voor het nemen van voedsel, na het eten neemt je honger af.
o Stopt bijvoorbeeld het nega>ef gedrag.
Idiographic system model (Schiepek et al. 2016)
- Voor de persoon (het individu). Als onderdeel van het diagnos>sch proces proberen cliënt en
professional samen een soort netwerk te maken van wat er speelt bij een bepaalde persoon.
- Je ziet dus ook weer allerlei nodes. Dit hoeven niet allerlei symptomen te zijn, maar gewoon
dingen die van invloed zijn. Het is wel belangrijk dat het componenten zijn die kunnen
veranderen.
- Er kan dus bijv. iets ontstaan als een depressie, maar die depressie is dus ook niet meer dan
het samenspel van die factoren, die elkaar beïnvloeden.
Emergen0e en zelforganisa0e
Emergen>e
- Emergente patronen ontstaan uit de interac>e van het microniveau, het lagere, snellere
niveau en al die componenten interacteren.
- Bijv. beweging (ziRen/ staan). Er zijn heel veel processen bij betrokken dat je bijvoorbeeld
staat, en daar werken veel subsystemen aan mee.
- Een emergent patroon kun je niet terugbrengen of verklaren vanuit een de individuele
componenten.
4
