INHOUDSOPGAVE
Lesweek 1 .................................................................................................................................... 3
Hoofdstuk 1: Mensen in groepen ....................................................................................................... 3
1.1 Groepsgedrag .......................................................................................................................... 3
1.3 Wat is een groep? .................................................................................................................... 3
1.4 Soorten groepen ...................................................................................................................... 3
1.5 De identiteit van groepen .......................................................................................................... 4
1.6 Groepsdynamica ..................................................................................................................... 5
1.7 Bestaat de groep? .................................................................................................................... 5
1.8 Groepsdynamisch onderzoek ................................................................................................... 6
Hoofdstuk 2: Functies van groepen en groepsontwikkeling ................................................................. 8
2.1 Waarom leven mensen in groepen? .......................................................................................... 8
2.2 Met wie vormt men een groep? ................................................................................................. 9
Lesweek 3 ................................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 3: Structurele kenmerken van groepen .............................................................................12
3.1 De structurele kenmerken van een groep ................................................................................ 12
3.2 Normen ................................................................................................................................. 12
3.3 Rollen.................................................................................................................................... 13
3.4 Relationele verhoudingen ....................................................................................................... 14
Hoofdstuk 4: Communicatie in groepen ...........................................................................................19
4.1 Wat is communicatie? ........................................................................................................... 19
4.2 Het communicatieproces ....................................................................................................... 19
4.3 Aspecten van communicatie .................................................................................................. 21
4.4 Belemmeringen in de communicatie ....................................................................................... 21
4.5 Kenmerken van communicatie in groepen ............................................................................... 22
Lesweek 4 ................................................................................................................................... 26
Hoofdstuk 2: Functies van groepen en groepsontwikkeling ................................................................26
2.3 Groepsontwikkeling ............................................................................................................... 26
2.4 Fasen in de groepsontwikkeling .............................................................................................. 26
2.5 Kenmerken van het ontwikkelingsproces ................................................................................ 28
2.6 De groep als sociale constructie en institutie .......................................................................... 28
Hoofdstuk 5: Invloedsprocessen in groepen .....................................................................................29
5.1 Sociale beïnvloeding in groepen.............................................................................................. 29
5.2 Conformiteit .......................................................................................................................... 29
5.3 Vormen van sociale beïnvloeding ............................................................................................ 32
5.4 Beperkingen aan conformiteit ................................................................................................. 33
Lesweek 5 ................................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 3: Structurele kenmerken van groepen .............................................................................34
3.3 Rollen.................................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 4: Communicatie in groepen ...........................................................................................34
4.6 Opheffen van belemmeringen in de communicatie .................................................................. 34
, Hoofdstuk 6: Samenwerken in groepen ............................................................................................36
6.1 Samenwerken in groepsverband ............................................................................................. 36
6.2 De voor- en nadelen van het werken in teamverband ............................................................... 36
6.3 Tekorten in teamprestaties ..................................................................................................... 37
6.4 Verbeteren van teamprestaties ............................................................................................... 40
Lesweek 6 ................................................................................................................................... 46
Hoofdstuk 7: Macht en leiding in groepen .........................................................................................46
7.1 Macht en invloed.................................................................................................................... 46
7.2 Machtsmiddelen .................................................................................................................... 47
7.3 Machtsverschillen.................................................................................................................. 48
7.4 Machtsdoelen........................................................................................................................ 49
7.5 Machtsgebruik ....................................................................................................................... 49
7.6 Leidinggeven aan groepen ...................................................................................................... 50
7.7 Wie wordt de leider van een groep? ......................................................................................... 51
7.8 Effectief leidinggeven ............................................................................................................. 51
7.9 Verbeteren van leidinggeven aan groepen ............................................................................... 53
Lesweek 7 ................................................................................................................................... 57
Hoofdstuk 8: Probleemoplossing en besluitvorming..........................................................................57
8.1 Probleemoplossing en besluitvorming in groepen .................................................................... 57
8.2 Criteria voor effectieve probleemoplossing en besluitvorming ................................................. 57
8.3 De voordelen van probleemoplossing en besluitvorming in groepen ......................................... 58
8.4 Procesverliezen ..................................................................................................................... 59
8.5 Verbeteren van probleemoplossing en besluitvorming ............................................................. 61
Hoofdstuk 9: Conflicten binnen en tussen groepen ...........................................................................64
9.1 Conflicten en conflictbronnen ................................................................................................ 64
9.2 Constructieve en destructieve conflicten ................................................................................ 64
9.3 Conflicthantering ................................................................................................................... 65
9.4 Escalatie van conflicten ......................................................................................................... 66
9.5 Verbeteren van conflicthantering in groepen ........................................................................... 67
,LESWEEK 1
Voorbereiding:
Bestudeer de volgende bronnen: Alblas & Vos, hoofdstuk 1 en 2 t/m paragraaf 2.2.2
Lesdoelen:
• De student benoemt soorten groepen en kenmerken van groepsidentiteit
• De student onderscheidt de individualistische, groepsgerichte en interactionele
benadering van groepen
• De student verklaart de functie van groepen vanuit evolutionair, biologisch en cognitief
perspectief
• De student onderzoekt groepsgedrag met behulp van de veldtheorie en de collective
mind-theorie
• De student maakt onderscheid tussen vormen van groepsdynamisch onderzoek
• De student benoemt sociaal-emotionele en taakgerichte determinanten van groepen
HOOFDSTUK 1: MENSEN IN GROEPEN
1.1 GROEPSGEDRAG
Groepsgedrag
In een groep bestaan bepaalde opvattingen over de gedragingen die groepsleden wel en niet
moeten vertonen en waar de groepsleden zich door laten leiden.
1.3 WAT IS EEN GROEP?
We spreken van een groep als aan een aantal van de volgende kenmerken voldaan is:
• Interactie: er moet sprake zijn van een regelmatige interactie tussen twee of meer
personen.
• Identiteit: de personen die regelmatig met elkaar omgaan moeten het gevoel hebben een
groep te zijn.
• Doelen: de personen die met elkaar omgaan hebben gemeenschappelijke doelen.
• Afhankelijkheid: de personen die met elkaar omgaan hebben elkaar nodig om die
gemeenschappelijke doelen te kunnen bereiken.
Hoe meer groepskenmerken er aanwezig zijn, hoe meer sprake is van een echte groep.
1.4 SOORTEN GROEPEN
, Er zijn veel soorten groepen te onderscheiden. Diverse indelingen zijn mogelijk:
Functie voor de groepsleden (bijv. vrije tijd en recreatie, politiek, geloof en opvattingen, etc.).
Formeel en informeel Er is sprake van een formele groep als de leden van een groep zijn
aangesteld. Er is meestal sprake van een bepaalde, van tevoren vastgestelde rolverdeling. Er is
sprake van een informele groep als deze spontaan en zonder druk van buitenaf tot stand is
gekomen.
Reële en virtuele groepen We spreken over een reële groep als zij op een directe manier face-
to-face communicatie met elkaar hebben. We spreken over een virtuele groep als de
communicatie tussen de groepsleden uitsluitend via de elektronische weg plaatsvindt.
1.5 DE IDENTITEIT VAN GROEPEN
Groepen hebben een eigen identiteit. Ze krijgen kenmerken als lastig, oplettend, aardig en druk.
De identiteit wordt pas duidelijk, als een groep langer bestaat en de manier waarop de
groepsleden met elkaar omgaan een vast en herkenbaar patroon laat zien. Kenmerken typeren
de structuur van een groep:
1. Relationele verhoudingen:
Communicatiepatronen
Wat het meest zichtbaar is in het
groepsgedrag, is de manier waarop
de groepsleden met elkaar omgaan.
2. Relationele verhoudingen: Status en
invloed
Er wordt snel duidelijk wie de
meeste invloed uitoefenen op de
reilen en zeilen van de groep.
Ongelijkheid tussen groepsleden in
status en invloed is een kenmerk van
groepen.
3. Relationele verhoudingen: Cohesie
Uit de manier waarop groepsleden met elkaar omgaan, blijkt welk patroon van affectieve
relaties er tussen de groepsleden is ontstaan.
4. Rollen
Zowel in formele als in informele groepen kunnen groepsleden bepaalde rollen
vervullen.
Na verloop van tijd ontstaan er in een groep bepaalde opvattingen over hoe men met elkaar om
moet gaan. Deze opvattingen vormen de normen van de groep.
Lesweek 1 .................................................................................................................................... 3
Hoofdstuk 1: Mensen in groepen ....................................................................................................... 3
1.1 Groepsgedrag .......................................................................................................................... 3
1.3 Wat is een groep? .................................................................................................................... 3
1.4 Soorten groepen ...................................................................................................................... 3
1.5 De identiteit van groepen .......................................................................................................... 4
1.6 Groepsdynamica ..................................................................................................................... 5
1.7 Bestaat de groep? .................................................................................................................... 5
1.8 Groepsdynamisch onderzoek ................................................................................................... 6
Hoofdstuk 2: Functies van groepen en groepsontwikkeling ................................................................. 8
2.1 Waarom leven mensen in groepen? .......................................................................................... 8
2.2 Met wie vormt men een groep? ................................................................................................. 9
Lesweek 3 ................................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 3: Structurele kenmerken van groepen .............................................................................12
3.1 De structurele kenmerken van een groep ................................................................................ 12
3.2 Normen ................................................................................................................................. 12
3.3 Rollen.................................................................................................................................... 13
3.4 Relationele verhoudingen ....................................................................................................... 14
Hoofdstuk 4: Communicatie in groepen ...........................................................................................19
4.1 Wat is communicatie? ........................................................................................................... 19
4.2 Het communicatieproces ....................................................................................................... 19
4.3 Aspecten van communicatie .................................................................................................. 21
4.4 Belemmeringen in de communicatie ....................................................................................... 21
4.5 Kenmerken van communicatie in groepen ............................................................................... 22
Lesweek 4 ................................................................................................................................... 26
Hoofdstuk 2: Functies van groepen en groepsontwikkeling ................................................................26
2.3 Groepsontwikkeling ............................................................................................................... 26
2.4 Fasen in de groepsontwikkeling .............................................................................................. 26
2.5 Kenmerken van het ontwikkelingsproces ................................................................................ 28
2.6 De groep als sociale constructie en institutie .......................................................................... 28
Hoofdstuk 5: Invloedsprocessen in groepen .....................................................................................29
5.1 Sociale beïnvloeding in groepen.............................................................................................. 29
5.2 Conformiteit .......................................................................................................................... 29
5.3 Vormen van sociale beïnvloeding ............................................................................................ 32
5.4 Beperkingen aan conformiteit ................................................................................................. 33
Lesweek 5 ................................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 3: Structurele kenmerken van groepen .............................................................................34
3.3 Rollen.................................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 4: Communicatie in groepen ...........................................................................................34
4.6 Opheffen van belemmeringen in de communicatie .................................................................. 34
, Hoofdstuk 6: Samenwerken in groepen ............................................................................................36
6.1 Samenwerken in groepsverband ............................................................................................. 36
6.2 De voor- en nadelen van het werken in teamverband ............................................................... 36
6.3 Tekorten in teamprestaties ..................................................................................................... 37
6.4 Verbeteren van teamprestaties ............................................................................................... 40
Lesweek 6 ................................................................................................................................... 46
Hoofdstuk 7: Macht en leiding in groepen .........................................................................................46
7.1 Macht en invloed.................................................................................................................... 46
7.2 Machtsmiddelen .................................................................................................................... 47
7.3 Machtsverschillen.................................................................................................................. 48
7.4 Machtsdoelen........................................................................................................................ 49
7.5 Machtsgebruik ....................................................................................................................... 49
7.6 Leidinggeven aan groepen ...................................................................................................... 50
7.7 Wie wordt de leider van een groep? ......................................................................................... 51
7.8 Effectief leidinggeven ............................................................................................................. 51
7.9 Verbeteren van leidinggeven aan groepen ............................................................................... 53
Lesweek 7 ................................................................................................................................... 57
Hoofdstuk 8: Probleemoplossing en besluitvorming..........................................................................57
8.1 Probleemoplossing en besluitvorming in groepen .................................................................... 57
8.2 Criteria voor effectieve probleemoplossing en besluitvorming ................................................. 57
8.3 De voordelen van probleemoplossing en besluitvorming in groepen ......................................... 58
8.4 Procesverliezen ..................................................................................................................... 59
8.5 Verbeteren van probleemoplossing en besluitvorming ............................................................. 61
Hoofdstuk 9: Conflicten binnen en tussen groepen ...........................................................................64
9.1 Conflicten en conflictbronnen ................................................................................................ 64
9.2 Constructieve en destructieve conflicten ................................................................................ 64
9.3 Conflicthantering ................................................................................................................... 65
9.4 Escalatie van conflicten ......................................................................................................... 66
9.5 Verbeteren van conflicthantering in groepen ........................................................................... 67
,LESWEEK 1
Voorbereiding:
Bestudeer de volgende bronnen: Alblas & Vos, hoofdstuk 1 en 2 t/m paragraaf 2.2.2
Lesdoelen:
• De student benoemt soorten groepen en kenmerken van groepsidentiteit
• De student onderscheidt de individualistische, groepsgerichte en interactionele
benadering van groepen
• De student verklaart de functie van groepen vanuit evolutionair, biologisch en cognitief
perspectief
• De student onderzoekt groepsgedrag met behulp van de veldtheorie en de collective
mind-theorie
• De student maakt onderscheid tussen vormen van groepsdynamisch onderzoek
• De student benoemt sociaal-emotionele en taakgerichte determinanten van groepen
HOOFDSTUK 1: MENSEN IN GROEPEN
1.1 GROEPSGEDRAG
Groepsgedrag
In een groep bestaan bepaalde opvattingen over de gedragingen die groepsleden wel en niet
moeten vertonen en waar de groepsleden zich door laten leiden.
1.3 WAT IS EEN GROEP?
We spreken van een groep als aan een aantal van de volgende kenmerken voldaan is:
• Interactie: er moet sprake zijn van een regelmatige interactie tussen twee of meer
personen.
• Identiteit: de personen die regelmatig met elkaar omgaan moeten het gevoel hebben een
groep te zijn.
• Doelen: de personen die met elkaar omgaan hebben gemeenschappelijke doelen.
• Afhankelijkheid: de personen die met elkaar omgaan hebben elkaar nodig om die
gemeenschappelijke doelen te kunnen bereiken.
Hoe meer groepskenmerken er aanwezig zijn, hoe meer sprake is van een echte groep.
1.4 SOORTEN GROEPEN
, Er zijn veel soorten groepen te onderscheiden. Diverse indelingen zijn mogelijk:
Functie voor de groepsleden (bijv. vrije tijd en recreatie, politiek, geloof en opvattingen, etc.).
Formeel en informeel Er is sprake van een formele groep als de leden van een groep zijn
aangesteld. Er is meestal sprake van een bepaalde, van tevoren vastgestelde rolverdeling. Er is
sprake van een informele groep als deze spontaan en zonder druk van buitenaf tot stand is
gekomen.
Reële en virtuele groepen We spreken over een reële groep als zij op een directe manier face-
to-face communicatie met elkaar hebben. We spreken over een virtuele groep als de
communicatie tussen de groepsleden uitsluitend via de elektronische weg plaatsvindt.
1.5 DE IDENTITEIT VAN GROEPEN
Groepen hebben een eigen identiteit. Ze krijgen kenmerken als lastig, oplettend, aardig en druk.
De identiteit wordt pas duidelijk, als een groep langer bestaat en de manier waarop de
groepsleden met elkaar omgaan een vast en herkenbaar patroon laat zien. Kenmerken typeren
de structuur van een groep:
1. Relationele verhoudingen:
Communicatiepatronen
Wat het meest zichtbaar is in het
groepsgedrag, is de manier waarop
de groepsleden met elkaar omgaan.
2. Relationele verhoudingen: Status en
invloed
Er wordt snel duidelijk wie de
meeste invloed uitoefenen op de
reilen en zeilen van de groep.
Ongelijkheid tussen groepsleden in
status en invloed is een kenmerk van
groepen.
3. Relationele verhoudingen: Cohesie
Uit de manier waarop groepsleden met elkaar omgaan, blijkt welk patroon van affectieve
relaties er tussen de groepsleden is ontstaan.
4. Rollen
Zowel in formele als in informele groepen kunnen groepsleden bepaalde rollen
vervullen.
Na verloop van tijd ontstaan er in een groep bepaalde opvattingen over hoe men met elkaar om
moet gaan. Deze opvattingen vormen de normen van de groep.
