FILOSOFIE VAN BESTUREN EN ORGANISEREN: ALLE HOORCOLLGES, WERKGROEPEN EN SSO'S SAMENGEVAT

HOORCOLLEGE 1 – 4 FEBRUARI 2026
Tentamen  kern en vergelijkingsvragen (+ organisatie?)

Wat is de moderniteit?
Moderniteit is een historisch proces waarin de westerse samenleving ingrijpend verandert.
Vanaf de 17e eeuw ontstaat er een proces waarin mensen zich bevrijden van kerkelijke
macht, absolutistische vorsten, traditie, bijgeloof en feodale structuren

De rode draad hierin: modernisering is een project van bevrijding (dingen, mensen,
processen en instituties moesten vrij worden gemaakt)

Maar dit bevrijdingsproject heeft ook paradoxale en tegenstrijdige gevolgen. Het brengt
namelijk nieuwe afhankelijkheden met zich mee (paradoxaal)  in de ene samenleving heet
iets een ‘bevrijding’, in een andere samenleving een ‘gevangenschap’/’verslaving’
(Dat spanningsveld vormt kern van het vak)

Modernisering = project van bevrijding, en het bestaat uit meerdere ontwikkelingslijnen
(assen)

Het goede leven = leven waarin op allerlei terreinen de menselijke vrijheid wordt
verwerkelijkt  een leven waarin je als mens je vrijheid daadwerkelijk kunt realiseren; niet
alleen in theorie, maar ook in de praktijk

Verlichting
De centrale rol van de Verlichting binnen de moderniteit  De Verlichting is het beginpunt
van de moderniteit!
- Spinoza wordt als grondlegger gezien
- Het gaat om een manier van denken waar traditionele instituties worden bekritiseerd

 Nederland, Engeland, Frankrijk, Duitsland

Een periode in Westerse cultuurgeschiedenis rond 17e/18e eeuw, waar er kritiek was op
traditionele instituties, zoals de kerk en de staat, en daarmee kritiek op de absolute
monarchie (Koning). Machtsinspraak van de kerk en de staat wordt ingeperkt. De staat gaat
niet weg, maar wordt op een andere manier vormgegeven. De oude instituties waren
gebaseerd op afkomst of geloof. De Verlichting zegt dat de mens zelf het uitgangspunt moet
zijn bij het vormgeven van de staat en wetgeving. De staat of wetgeving moet niet gebaseerd
zijn op familie of geloof, maar op de rede zelf/o.b.v. verstand –> rationalisering

Verlichting = het menselijk denken moet het werk doen, het moet gerationaliseerd worden,
meer vrijheid, en tradities zoals religieuze macht en staatsmacht moet verdwijnen
 Dit ontstond doordat er steeds meer godsdiensten zich ontwikkelde in Nederland die
beroemde filosofie en geschriften ontwikkelden. Hierna volgde Engeland, Frankrijk en
Duitsland

Bevrijding in 5 verschillende opzichten/ 5 aspecten van bevrijding
*Dit worden ook wel de assen van modernisering genoemd (het project van bevrijding)

, 1. De opkomst van het autonome individu (individualisering) = zelf wetgevend, je
bepaalt zelf, het moderne mensbeeld, mensenrechten
2. De rationalisering van het wereldbeeld (rationalisering) = kritiek op staat en tradities,
tegen erfopvolging, de wetenschap bevrijd jou van religieuze bijgeloven die
wetenschappelijk niet kloppen
3. De opkomst van de moderne techniek (technologisering) = door nieuwe technieken
wordt onze afhankelijkheid van de natuur bevrijd; we zijn onafhankelijk
4. De organisatie van het maatschappelijk leven in burgerlijke instituties en de
rechtsstaat (institutionalisering) = je kant praten als maatschappelijk individuele
burger, maar dit moet ook blijken vanuit de instituties. De instituties moeten anders
worden ingericht zodat de burgers echt als individu worden behandeld en niet teniet
worden gedaan, en dat hun rechten daadwerkelijk worden gehandhaafd
5. Het proces van economisering/in het bijzonder de liberaal kapitalistische vorm
daarvan = het idee van wereldhandel treedt op en volgens de Verlichting moet je de
vrije markt zijn werk laten doen. Iedereen mag handelen, niet alleen bepaalde
groepen. Economisering = hoe markten worden gecreëerd door overheden, en dat
die overheden dus de vrijheid creëren en dus de vrije markt toelaten (economische
logica (winst, efficiëntie, marktdenken) bepaalt steeds meer domeinen van het leven)

!! Andere culturen moderniseren ook, maar modernisering is niet hetzelfde als Verwestering

Voorbeeld van Verlichting is de Franse Revolutie  waar men zichzelf bevrijdt van de
religieuze- en staatsmachten. Burgers krijgen hier rechten die ze voorheen niet hadden
(burger- en mensenrechten) > ze leven nu in een moderne rechtsstaat

 John Locke (liberalisme), Voltaire en Rousseau (Frankrijk) en Emmanuel Kant
(mensenrechten)

 Opkomst van autonomie individu = is een westers motief, waar andere culturen zich
tegen verzetten
- Ze omarmen wel de moderne techniek
- Ze hebben wel het maatschappelijk leven, maar niet wanneer het uitkomt op het
autonomie individu
- Je ziet ook economisering, maar wel vaak kapitalistische vorm ervan
ONZE moderniteit vertrekt vanuit het idee van het autonomie individu (met alle spanningen
van dien)

Het autonome individu (1)
(Christendom)
Het ontstaan van het autonome individu bevindt zich grotendeels in het protestantisme =
een beweging (Reformatie) die terug wilde naar de kern van het christelijk geloof: protest
tegen de macht van kerk en adel, die volgens hervormers niet volgens Bijbelse opvattingen
handelen. Door terug te keren naar de Bijbel als hoogste autoriteit en principe dat ieder
individu die zelf mag interpreteren, ontstond opkomst van het autonome idee
- Individuele verhouding van de mens tot God is van belang; de mens die tot zijn
diepste innerlijk verhoudt tot God, en niet meer vastzit tot een kerkelijk instituut

, - De Priester komt te vervallen, want je moet tot een eigen innerlijke rust komen, in
plaats van via instituties
- Men is meer gericht op schrift: Bijbel in de volkstaal (eigen taal) > waar je zelf de
overtuiging uit haalt. De dominee geeft alleen uitleg over Bijbel, en wordt uit een
gemeente-uitgroepen (diegene wordt gekozen) = democratisering
- Protestante: katholieke kerk (Paus) moet op achtergrond blijven

Nederland was een van de eersten landen dat afscheid nam van een adele feodale orde, en
een burgerlijke samenleving met elkaar oprichtte (burgercultuur)  Unie van Utrecht
(1579), staat voor godsdienstvrijheid en gewetensvrijheid = Unie van Utrecht (1579) erkende
dat mensen niet vervolgd mochten worden om hun geloof  gewetensvrijheid betekent
niet ‘anything goes’, in de praktijk impliceerde het ook een inperking van de macht van de
katholieke kerk. De katholieke kerk stond geen gewetensvrijheid toe en kende niet iets als
privaat eigendom. Het maakte allerlei restricties als het ging om (gewetens)vrijheden en
vormde daarmee ook een eigen soort staat binnen een staat zelf. De katholieke kerk werd in
deze tijd onderdrukt, dus er wordt op bepaalde vlakken bevrijd, maar voor sommige partijen
werden er weer dingen verboden (dubbelzinnigheid). Dit zie je tegenwoordig met de Islam;
ieder mag zijn geloof aanhangen in Nederland, maar er is wel een boerkaverbod ingesteld.
Vrijheid is dus niet ‘anything goes’

 Protestantisme is een aanval op de traditionele instituties. Het staat voor een centrale rol
van het geweten van de mens, en een terugkeer naar het schrift. Mensen moeten de Bijbel
zelf lezen en niet dingen aannemen van anderen. Het motto van Luther is dan ook: men
moet terugkeren naar alleen het schrift; wat staat er in de Bijbel zelf. Men gaat protesteren
tegen de traditionele orde, door een beroep te doen op het eigen geweten

17e eeuw > Descartes: zelf nadenken of het zuiver is wat je doet en of God dit wel zou willen.
De mens is hier een zelfstandig denkend subject = onafhankelijk individu dat
verantwoordelijkheid neemt voor eigen keuzes en acties = Cogito ergo sum: “ik denk, dus ik
ben”  terug naar het verlangen van het absolute zekere kennis

De overeenkomst tussen Descartes en protestantisme, waarbij rationaliteit en religie
samenkomen, is de grondslag voor absoluut zekere kennis. Deze kennis wordt gevonden in
het denken zelf. Eén ding is onbetwijfelbaar: je bent zeker van je eigen denken: cogito ergo
sum. Descartes was op zoek naar absoluut zekere kennis, hij kon niet meer leven met wat
traditioneel was overgeleverd als bron van kennis. Descartes zocht dus naar een nieuwe
grondslag waarop de moderne wetenschap gegrondvest zou kunnen worden. Bij deze
methode hoorde de eis van zekerheid (kennis en zekerheid horen volgens hem bij elkaar).
Die zekerheid impliceerde kritiek t.a.v. allerlei traditionele kennisopvattingen: hoezo is het
waar wat er in de Bijbel staat? Door deze denkbeelden van Descartes komt er ruimte voor
twijfel. Het gaat niet alleen over een overlevering van God (Bijbel), maar ook over onze eigen
zintuigen. De zintuigelijke wereld is een wereld waarin vergissingen kunnen worden
gemaakt; zintuigen zijn geen basis voor zekere kennis (je ziet iets als blauw, maar zou kunnen
dat dat komt doordat het licht erop valt). Volgens Descartes is er dus geen zekere kennis
zolang je nog kunt twijfelen. Aan alles kun je twijfelen, maar niet aan dat je bestaat: cogito
ergo sum.

, Door alle twijfel keert Descartes helemaal terug naar alleen ‘een denkende ik’. Je bent alleen
zeker van je eigen denken en alles wat zich daartoe verhoudt is in principe vatbaar voor
twijfel. Bij al het andere is de persoon het subject: degene die denkt

Voor Descartes is blauw (zintuigen) dus subjectief. Maar niet alles is voor hem subjectief, het
enige waar we zeker van kunnen zijn is de wiskunde; dit zijn dingen die je los van je
waarnemingen kunt afleiden. Kortom, volgens Descartes: alles wat we waarnemen is
subjectief, alleen wiskunde is objectief.
De eigenlijke werkelijkheid buiten ons, is de werkelijkheid van de res extensa, van de
uitgebreide substantie. Deze uitgebreidheid kennen we door de wiskunde. Buiten ons vindt
niets anders plaats dan mechanische bewegingen van uitgebreide substantie (atomen).
Meten = weten is de nieuwe werkelijkheid (natuurkunde, economie, Big Data). Descartes
legt hiermee de basis voor een moderne vorm van rationaliteit, waarin wiskunde een
cruciale rol vervult

 Descartes is één van de grondleggers van wiskunde en hij wil de grondslag vinden van
absoluut zekere kennis waar je niet over kan twijfelen (‘het is gewoon zo’). De wiskundige
beschrijving van de buitenwereld wordt voor Descartes de nieuwe zekerheid (ruimtelijke
uitgebreidheid: de hele buitenwereld moet hieruit begrepen worden). Hij ging op zoek naar
de methode waaraan je kunt twijfelen; als er niks is waaraan je kunt twijfelen dan is dat
‘zekere kennis’
 Aan alles kan getwijfeld worden, behalve aan het feit dat je denkt > want zelfs als je
twijfelt aan het bestaan van de wereld, moet er een ‘ik’ zijn die de twijfel ervaart
- Subjectiviteit en objectiviteit, meten is weten, komen van Descartes!

John Locke grondlegger van het liberalisme, waarbij de ‘denkende ik’ de persoon wordt. De
persoon krijgt onvervreemdbare rechte, oftewel grondrechten: leven, vrijheid en eigendom.
Deze rechten horen bij een persoon als autonoom individu en mogen door niemand worden
afgenomen. Hierbij horen heldere eigendomsrechten en de inperking van de macht van de
adel/kroon, die deze rechten ook moeten respecteren

Kant: grondlegger mensenrechten
(Verlichting)
Kant gaat verder dan Descartes; ook de wiskunde behoort tot het subjectieve. Kant begrenst
de natuurwetenschap: hij ziet de wereld zoals die aan het subject (de mens) verschijnt; wij
kennen de wereld niet zoals zij ‘op zichzelf’ is, maar alleen zoals zij aan ons verschijnt. Onze
perceptie van de wereld heeft dan dus met onze eigen ervaring te maken  je begrenst de
natuurwetenschappen tot alleen hetgeen wat wij zelf ervaren

Kant maakt hierom onderscheid tussen:
- ‘De wereld van verschijnselen’ (natuur) > fenomenale wereld = de wereld die door
ons eigen kenvermogen tot stand komt en waarvoor de wetten gelden zoals wij ze
opstellen. Alles is mechanisch bepaald; wat er gebeurd is niks anders dan een
opeenvolgingen van andere gebeurtenissen
- ‘Het ding op zich’ (Ding an sich) > noumenale wereld = werkelijkheid daarbuiten die
wij eigenlijk niet kunnen kennen; deze wereld is alleen waar te nemen door het
denken