ONDERNEMING EN ARBEID (JUR-4ONDARB)
Hoorcollege- en werkcollegeaantekeningen, kennisclips, literatuur en jurisprudentie
Inhoud
- HC 1 – Snijvlak van het arbeids- en ondernemingsrecht
o B.P. ter Haar, 'Sociaal recht in conflict met de vrijheid van ondernemerschap: is het Hof van Justitie
een nieuwe constitutionele rechter?'
o HvJ Viking | HvJ AGET Iraklis
Blok I – Collectief ontslag
- WG 1 – Fundamentele aspecten van collectief ontslag
o Kennisclip Preventieve ontslagtoets
o L.C.J. Sprengers, 'Hoofdstuk 2. Doorvoeren van bedrijfseconomische ontslagen'
o L.G. Verburg, 'De vrijheden van vestiging en ondernemerschap en de preventieve toetsing van de a-
grond door het UWV: is de toetsing in overeenstemming met AGET Iraklis?'
o HR ANWB
- WG 2 – De spelregels van collectief ontslag
o I. Zaal, 'Hoofdstuk 3. Wet melding collectief ontslag'
o W.H.A.C.M. Bouwens, 'De raadplegingsverplichting bij collectief ontslag'
o HR Shell | HvJ Resorts Mallorca | HvJ Ineo Infracom
Blok II – Fusies en overnames
- WG 3 – Het begrip ‘overgang van onderneming’
o E.M. Hoogeveen & I. Lintsen, 'Hoofdstuk 5. Overgang van onderneming'
o HvJ Spijkers | HvJ Süzen | HvJ Grafe en Pohle | HvJ ISS Facility Services
- WG 4 – Reorganisatie rondom de overgang
o C.P. Robben, Arbeidsovereenkomst, art. 7:663 BW, aant. 1, 4-5, 7-8
o N. Jansen, 'Het incorporatiebeding en wijziging bij overgang: een catch-22 in optima forma'
o HvJ Sigüenza | HR KLM | HR ID Logistics | HvJ Asklepios
o Kennisclip Ontslag en eto-redenen
- WG 5 – Overgang van onderneming en faillissement
o C.P. Robben, Arbeidsovereenkomst, art. 7:666 BW, aant. 1 en 2
o R.J. de Weijs & J.P.H. Zwemmer, 'Pre-pack en werknemersbescherming: de Wovof in het licht van
de Europese pre-pack in de Harmonisatierichtlijn Insolventierecht'
o J. van der Pijl, 'De Wovof - oplossing of probleem?'
o HvJ Smallsteps | HvJ Heiploeg | HvJ Wibra
Blok III – Medezeggenschap
- WG 6 – Medezeggenschap van werknemers
o L.G. Verburg, ‘Hoofdstuk 1. De raadpleging van de ondernemingsraad en vakorganisaties’ (m.u.v.
1.4 en 1.2.3)
o OK Holland Casino | OK Uniface | OK Eneco | OK Spotify
- WG 7 – Medezeggenschap bij een reorganisatie en doorstart
o L.G. Verburg, ‘Hoofdstuk 1. De raadpleging van de ondernemingsraad en vakorganisaties’ par. 1.4
o W.H.A.M.C. Bouwens, ‘Medezeggenschap tijdens faillissement’
o OK Nalco | HR DA Retailgroep
- WG 8 – Medezeggenschap in concernverhouding
o S.M. Bartman & M. Olaerts, ‘Hoofdstuk 5 – Werknemers’
o L.G. Verburg, ‘Hoofdstuk 1. De raadpleging van de ondernemingsraad en vakorganisaties’ par. 1.2.3.
o HvJ Akavan | OK VNU Publitec | OK Brink’s | OK SHL Engineering
- WG 9 – Uitleiding en synthese
o M.A.N. van Schadewijk, ‘Het ondernemingsbegrip in het arbeidsrecht’
1
, HC 1 – Snijvlak van het arbeids- en ondernemingsrecht
B.P. ter Haar, ‘sociaal recht in conflict met de vrijheid van ondernemerschap: is het hof van Justitie een nieuwe constitutionele
rechter?’ | HvJ Viking | HvJ AGET Iraklis
Inleiding van het vak
Het gaat om de positie van werknemers binnen de onderneming. Werknemers nemen een bijzondere positie
in. Wat maakt hun zo speciaal? Zonder werknemers namelijk geen onderneming. Zij doen feitelijk al het
werk. Als je een arbeidsovereenkomst sluit. Dan treedt je toe tot de onderneming. De hoedanigheid van de
onderneming heeft invloed op de positie van de werknemer; wisselwerking.
Er bestaat wel een spanningsveld tussen belangen ondernemer en belangen werknemers. Denk aan
fusies en overnames. Wat de ondernemer wil kan op gespannen voet staan met wat de werknemer wil. De
regels die gaan over dat spanningsveld staan centraal.
Ondernemingsrecht heeft een faciliterende functie:
- Biedt een raamwerk voor het efficiënt functioneren van de rechtspersoon
- Vrijheid van ondernemerschap ligt hieraan impliciet ten grondslag → de ondernemer moet een
zekere mate van vrijheid hebben. Er zijn wel grenzen waarbij een derde bescherming moet krijgen.
De faciliterende functie vindt zijn grens daar waar gerechtvaardigde belangen van derden in het geding
komen:
- Werknemers zijn een bijzondere categorie derde. Werknemers zijn juridisch ‘derde’, maar ze
behoren tot het interne deel.
- Balansoefening tussen ondernemersvrijheid en werknemersbescherming
- Die balans wordt (grotendeels) geslagen in regels die behoren tot het domein van het arbeidsrecht.
(Hoofd) Doelen van het arbeidsrecht
- Ongelijkheidscompensatie; tegenwicht bieden aan de inherente ongelijkheid van
(onderhandelings)macht tussen werkgever en werknemers.
o Economische en juridische ondergeschiktheid
o Het hoeft niet helemaal gelijk te worden, maar gebracht tot een niveau dat wij eerlijk
vinden.
- Menselijke waardigheid; arbeid is geen handelswaar
- Institutionele (economische) redenen; Het is belangrijk dat het arbeidsrecht op een goede manier
is geregeld voor een zo efficiënt mogelijke arbeidsmarkt. Bijv. werken met cao’s kost minder tijd
voor werkgever omdat hij niet met elke werknemer hoeft te onderhandelen over
arbeidsvoorwaarden.
- Politieke redenen; afweging van belangen
Doelen en politieke overwegingen geven betekenis aan rechtsregels.
Waar vind je deze doelen terug?
- Europese Pijler van Sociale Rechten en EU-Handvest
- Internationale en Europese verdragen zoals ILO-verdragen (International Labour Organization) en
EVRM
- Europese en nationale beleidsdocumenten zoals de parlementaire geschiedenis
Maar: regels zijn altijd het resultaat van politieke afwegingen. Politiek besluit hoe ver regels ingrijpen op
ondernemersvrijheid. Verschillende landen streven soortgelijke doelen na, maar de specifieke regels
verschillen als gevolg van politieke afwegingen en eigen kijk op arbeidsmarkt.
Rol en positie van de Europese Unie
EU is gebaseerd op economische verkeersvrijheden en vrije mededinging. De EU is er zeker voor
werkgevers. In de jaren 70 kwamen we erachter dat werknemers ook een bepaalde mate van bescherming
2
,moesten hebben. Als het slecht gaat met een onderneming, dan moeten de gevolgen voor de werknemer
worden verzacht. Daarom zijn er vandaag de dag meerdere arbeidsrechtelijke richtlijnen op snijvlak arbeid-
onderneming. O.a. collectief ontslag, overgang van onderneming en medezeggenschap. Echter, veel
arbeidsrecht is nog steeds nationaal van origine. Over veel thema’s is het niet gelukt om overeenstemming
te bereiken. Het nationale arbeidsrecht kan echter wel in strijd komen met de verkeersvrijheden
(spanningsveld).
Meeste van deze arbeidsrechtelijke richtlijnen heeft Nederland geïmplementeerd in wetgeving, maar de
richtlijnen en de uitleg daarvan blijft wel van belang (richtlijnconforme uitleg)
Spanningsveld tussen nationaal arbeidsrecht en verkeersvrijheden
- Nationaal (vooral collectief) arbeidsrecht wordt snel gezien als een beperking van bijvoorbeeld de
vrijheid van vestiging
- Beperkingen moeten worden gerechtvaardigd door de nationale wetgever via de rule of reason
o Legitiem doel
o Geschiktheid
o Noodzakelijkheid (minst vergaande middel)
o !!! HvJ legt EU-recht uit en heeft beslissende stem
o NB. Proportionaliteit is in principe geen onderdeel van de toets
Vrijheid van vestiging (art. 49 VWEU)
De vrijheid van vestiging is van toepassing in 2 situaties:
- De ondernemer verplaatst zijn zetel naar een andere lidstaat. Dit is het recht op primaire vestiging.
Voorbeeld: Onderneming in Bulgarije verplaatst zich naar Nederland.
- De ondernemer vestigt een filiaal of dochtervennootschap in een andere lidstaat. Dit is het recht op
secundaire vestiging. Voorbeeld: Onderneming in Bulgarije vestigt een nieuw filiaal in Nederland.
Dus: bij een grensoverschrijdend element.
Belemmeringstoets: zit je vrij snel aan (voorspelbaarheid maakt het niet geen belemmering)
HvJ Viking
- Kern: Vrijheid van vestiging versus stakingsrecht
- De nationaliteit van het schip Viking Line maakt uit voor welk arbeidsrecht van toepassing is. Het
was een Fins schip. Dit arbeidsrecht was nadelig. Daarom wilde zij zich laten ‘omvlaggen’ naar de
Etste vlag. De ITF (internationale organisatie) stuurde daarom een bericht naar de vakbonden met
een verbod om in onderhandeling te gaan met de Viking Line. De Estse vakbonden konden
hierdoor niet in onderhandeling gaan. De bemanning van het schip gaat in staking om te
voorkomen dat het schip zich zou omvlaggen.
- Ondernemer stelde te worden belemmerd in zijn vrijheid van vestiging
1) Stakingsrecht beperkt vrijheid van vestiging → rechtvaardigingsvraag toepassen
2) Werknemersbescherming is een legitiem doel
3) Staking is een geschikt middel om dit doel te bereiken
4) Maar: staking is alleen noodzakelijk als alle andere, minder vergaande middelen zijn uitgeput
HvJ AGET Iraklis
- Kern: Vrijheid van vestiging versus collectief ontslag
- Wat was het grensoverschrijdende element? Er zat een Franse moedervennootschap boven. De
Griekse vennootschap was een dochteronderneming die zich zelfstandig op de vestigingsvrijheid
(van de moeder) mag beroepen.
- Het ging om het Griekse ontslagsysteem. Als je werknemers wil ontslaan bij economische redenen,
heb je toestemming nodig van de minister (vgl. in Nederland met toestemming UWV). In de crisis
wilde de minister AGET geen toestemming geven om werknemers te ontslaan.
1) Preventieve toets (/collectief ontslag) beperkt vrijheid van vestiging
2) Werknemersbescherming en werkgelegenheidsbeleid is een legitiem doel
3) Preventieve toets is een geschikt middel om dit doel te bereiken.
4) Maar opnieuw gaat het mis op de noodzakelijkheid.
3
, o Uit Richtlijn collectief ontslag volgt dat collectief ontslag niet onmogelijk mag zijn (nuttig
effect). Dat was ook niet het geval, want de minister kan wel ook toestemming geven.
o Vindt bevestiging in vrijheid van ondernemerschap
o Gaat fout op onduidelijkheid regels (rechtszekerheid)
Minister had discretionaire bevoegdheid (geen objectief en controleerbaar beleid)
Hoe beïnvloedt de vrijheid van vestiging de Nederlandse soevereiniteit op het terrein van het arbeidsrecht?
- Invloed vergroot als gevolg van uitleg grensoverschrijdend element
- Werkgever met buitenlandse moeder kan beroep doen op vrijheid van vestiging en zo nationaal
arbeidsrecht ter discussie stellen
- Nationale wetgever heeft wel enige beleidsvrijheid
- Uitkomst van noodzakelijkheidstoets blijft lastig te voorspellen
- Laatste woord is uiteindelijk aan Hof van Justitie
EU-handvest
Het handvest van de grondrechten van de EU is sinds 2009 bindend. HvJ EU moet daar dus acht op slaan.
- Bevat grondrechten, zoals fundamentele arbeidsrechten (recht op collectief onderhandelen)
- Verrassend genoeg ook de vrijheid van ondernemerschap (art. 16). Nederland heeft dit erkend,
maar wel indirect als onderdeel van art. 19 lid 3 Gw. (Uniek dat bedrijven een grondrecht wordt
toegekend)
- Valt te verklaren door economische ontwikkeling in de EU
- Handvest kent soortgelijke rechtvaardigingstoets als de verkeersvrijheden (art. 52 lid 1)
Vrijheid van ondernemerschap (art. 16 EU-Handvest)
De vrijheid omvat de vrijheid een economische of commerciële activiteit uit te oefenen, vrijheid van
contract en vrijheid van concurrentie. Het beoogt de bescherming van het recht van elk persoon om een
bedrijf te starten zonder te worden onderworpen aan discriminatie of disproportionele beperkingen. Het is
geen absoluut recht, dus inperkingen zijn mogelijk (art. 51 lid 1), bijv. inperking over arbeidstijden,
openingstijden. De vrijheid van ondernemerschap kent soortgelijke rechtvaardigingstoets als vrijheid van
vestiging art. 52 lid 1.
Meerwaarde ten opzichte van vrijheid van vestiging:
- Art. 16 Handvest vindt toepassing bij de uitvoering van EU-recht (art. 51 lid 1). Bijv. als Nederland
een arbeidsrechtelijke richtlijn implementeert.
- Art. 16 vereist dus geen grensoverschrijdend element → een puur Nederlands bedrijf kan hier dus
een beroep op doen.
- Over-implementatie van richtlijnen kan in strijd zijn met art. 16 → werknemer meer bescherming
geven dan eigenlijk hoeft. (Voorbeelden zijn HvJ Parkwood en Asklepios)
Stelling:
Het Europese recht zorgt voor een evenwichtige balans tussen de vrijheid van de ondernemer om zijn
arbeidsorganisatie in te richten zoals hij dat wil en de bescherming van de factor arbeid.
Is de balans eerlijk? Ondernemer heeft wellicht meer vrijheid, dus niet volledig in balans. Argument
daarvoor is om zo te concurreren met andere grote continenten (China). Het is dus niet puur juridisch, maar
ook politieke afweging. Je kan je afvragen of het aan HvJ EU is om over die balans te oordelen.
B.P. ter Haar, ‘Sociaal recht in conflict met de vrijheid van ondernemerschap: is het HvJ EU een
nieuwe constitutionele rechter?’
In het EU-beleid is de vrijheid van ondernemerschap sterk gekoppeld aan economische
doelstellingen (interne markt, innovatie, ondernemerschap), maar nauwelijks ingebed in het sociaal
beleid. Sociaal recht verschijnt vooral als een beperking op ondernemersvrijheid.
Het HvJ EU heeft art. 16 EU-Handvest toegepast in vier arbeidsrechtelijke zaken:
o Parkwood & Asklepios (Overgang van onderneming) → Het Hof gebruikt de vrijheid
van ondernemerschap om te bepalen wanneer een cao na overgang dynamisch mag
doorwerken. Doorslaggevend is of de verkrijgende werkgever nog reële invloed kan
4
Hoorcollege- en werkcollegeaantekeningen, kennisclips, literatuur en jurisprudentie
Inhoud
- HC 1 – Snijvlak van het arbeids- en ondernemingsrecht
o B.P. ter Haar, 'Sociaal recht in conflict met de vrijheid van ondernemerschap: is het Hof van Justitie
een nieuwe constitutionele rechter?'
o HvJ Viking | HvJ AGET Iraklis
Blok I – Collectief ontslag
- WG 1 – Fundamentele aspecten van collectief ontslag
o Kennisclip Preventieve ontslagtoets
o L.C.J. Sprengers, 'Hoofdstuk 2. Doorvoeren van bedrijfseconomische ontslagen'
o L.G. Verburg, 'De vrijheden van vestiging en ondernemerschap en de preventieve toetsing van de a-
grond door het UWV: is de toetsing in overeenstemming met AGET Iraklis?'
o HR ANWB
- WG 2 – De spelregels van collectief ontslag
o I. Zaal, 'Hoofdstuk 3. Wet melding collectief ontslag'
o W.H.A.C.M. Bouwens, 'De raadplegingsverplichting bij collectief ontslag'
o HR Shell | HvJ Resorts Mallorca | HvJ Ineo Infracom
Blok II – Fusies en overnames
- WG 3 – Het begrip ‘overgang van onderneming’
o E.M. Hoogeveen & I. Lintsen, 'Hoofdstuk 5. Overgang van onderneming'
o HvJ Spijkers | HvJ Süzen | HvJ Grafe en Pohle | HvJ ISS Facility Services
- WG 4 – Reorganisatie rondom de overgang
o C.P. Robben, Arbeidsovereenkomst, art. 7:663 BW, aant. 1, 4-5, 7-8
o N. Jansen, 'Het incorporatiebeding en wijziging bij overgang: een catch-22 in optima forma'
o HvJ Sigüenza | HR KLM | HR ID Logistics | HvJ Asklepios
o Kennisclip Ontslag en eto-redenen
- WG 5 – Overgang van onderneming en faillissement
o C.P. Robben, Arbeidsovereenkomst, art. 7:666 BW, aant. 1 en 2
o R.J. de Weijs & J.P.H. Zwemmer, 'Pre-pack en werknemersbescherming: de Wovof in het licht van
de Europese pre-pack in de Harmonisatierichtlijn Insolventierecht'
o J. van der Pijl, 'De Wovof - oplossing of probleem?'
o HvJ Smallsteps | HvJ Heiploeg | HvJ Wibra
Blok III – Medezeggenschap
- WG 6 – Medezeggenschap van werknemers
o L.G. Verburg, ‘Hoofdstuk 1. De raadpleging van de ondernemingsraad en vakorganisaties’ (m.u.v.
1.4 en 1.2.3)
o OK Holland Casino | OK Uniface | OK Eneco | OK Spotify
- WG 7 – Medezeggenschap bij een reorganisatie en doorstart
o L.G. Verburg, ‘Hoofdstuk 1. De raadpleging van de ondernemingsraad en vakorganisaties’ par. 1.4
o W.H.A.M.C. Bouwens, ‘Medezeggenschap tijdens faillissement’
o OK Nalco | HR DA Retailgroep
- WG 8 – Medezeggenschap in concernverhouding
o S.M. Bartman & M. Olaerts, ‘Hoofdstuk 5 – Werknemers’
o L.G. Verburg, ‘Hoofdstuk 1. De raadpleging van de ondernemingsraad en vakorganisaties’ par. 1.2.3.
o HvJ Akavan | OK VNU Publitec | OK Brink’s | OK SHL Engineering
- WG 9 – Uitleiding en synthese
o M.A.N. van Schadewijk, ‘Het ondernemingsbegrip in het arbeidsrecht’
1
, HC 1 – Snijvlak van het arbeids- en ondernemingsrecht
B.P. ter Haar, ‘sociaal recht in conflict met de vrijheid van ondernemerschap: is het hof van Justitie een nieuwe constitutionele
rechter?’ | HvJ Viking | HvJ AGET Iraklis
Inleiding van het vak
Het gaat om de positie van werknemers binnen de onderneming. Werknemers nemen een bijzondere positie
in. Wat maakt hun zo speciaal? Zonder werknemers namelijk geen onderneming. Zij doen feitelijk al het
werk. Als je een arbeidsovereenkomst sluit. Dan treedt je toe tot de onderneming. De hoedanigheid van de
onderneming heeft invloed op de positie van de werknemer; wisselwerking.
Er bestaat wel een spanningsveld tussen belangen ondernemer en belangen werknemers. Denk aan
fusies en overnames. Wat de ondernemer wil kan op gespannen voet staan met wat de werknemer wil. De
regels die gaan over dat spanningsveld staan centraal.
Ondernemingsrecht heeft een faciliterende functie:
- Biedt een raamwerk voor het efficiënt functioneren van de rechtspersoon
- Vrijheid van ondernemerschap ligt hieraan impliciet ten grondslag → de ondernemer moet een
zekere mate van vrijheid hebben. Er zijn wel grenzen waarbij een derde bescherming moet krijgen.
De faciliterende functie vindt zijn grens daar waar gerechtvaardigde belangen van derden in het geding
komen:
- Werknemers zijn een bijzondere categorie derde. Werknemers zijn juridisch ‘derde’, maar ze
behoren tot het interne deel.
- Balansoefening tussen ondernemersvrijheid en werknemersbescherming
- Die balans wordt (grotendeels) geslagen in regels die behoren tot het domein van het arbeidsrecht.
(Hoofd) Doelen van het arbeidsrecht
- Ongelijkheidscompensatie; tegenwicht bieden aan de inherente ongelijkheid van
(onderhandelings)macht tussen werkgever en werknemers.
o Economische en juridische ondergeschiktheid
o Het hoeft niet helemaal gelijk te worden, maar gebracht tot een niveau dat wij eerlijk
vinden.
- Menselijke waardigheid; arbeid is geen handelswaar
- Institutionele (economische) redenen; Het is belangrijk dat het arbeidsrecht op een goede manier
is geregeld voor een zo efficiënt mogelijke arbeidsmarkt. Bijv. werken met cao’s kost minder tijd
voor werkgever omdat hij niet met elke werknemer hoeft te onderhandelen over
arbeidsvoorwaarden.
- Politieke redenen; afweging van belangen
Doelen en politieke overwegingen geven betekenis aan rechtsregels.
Waar vind je deze doelen terug?
- Europese Pijler van Sociale Rechten en EU-Handvest
- Internationale en Europese verdragen zoals ILO-verdragen (International Labour Organization) en
EVRM
- Europese en nationale beleidsdocumenten zoals de parlementaire geschiedenis
Maar: regels zijn altijd het resultaat van politieke afwegingen. Politiek besluit hoe ver regels ingrijpen op
ondernemersvrijheid. Verschillende landen streven soortgelijke doelen na, maar de specifieke regels
verschillen als gevolg van politieke afwegingen en eigen kijk op arbeidsmarkt.
Rol en positie van de Europese Unie
EU is gebaseerd op economische verkeersvrijheden en vrije mededinging. De EU is er zeker voor
werkgevers. In de jaren 70 kwamen we erachter dat werknemers ook een bepaalde mate van bescherming
2
,moesten hebben. Als het slecht gaat met een onderneming, dan moeten de gevolgen voor de werknemer
worden verzacht. Daarom zijn er vandaag de dag meerdere arbeidsrechtelijke richtlijnen op snijvlak arbeid-
onderneming. O.a. collectief ontslag, overgang van onderneming en medezeggenschap. Echter, veel
arbeidsrecht is nog steeds nationaal van origine. Over veel thema’s is het niet gelukt om overeenstemming
te bereiken. Het nationale arbeidsrecht kan echter wel in strijd komen met de verkeersvrijheden
(spanningsveld).
Meeste van deze arbeidsrechtelijke richtlijnen heeft Nederland geïmplementeerd in wetgeving, maar de
richtlijnen en de uitleg daarvan blijft wel van belang (richtlijnconforme uitleg)
Spanningsveld tussen nationaal arbeidsrecht en verkeersvrijheden
- Nationaal (vooral collectief) arbeidsrecht wordt snel gezien als een beperking van bijvoorbeeld de
vrijheid van vestiging
- Beperkingen moeten worden gerechtvaardigd door de nationale wetgever via de rule of reason
o Legitiem doel
o Geschiktheid
o Noodzakelijkheid (minst vergaande middel)
o !!! HvJ legt EU-recht uit en heeft beslissende stem
o NB. Proportionaliteit is in principe geen onderdeel van de toets
Vrijheid van vestiging (art. 49 VWEU)
De vrijheid van vestiging is van toepassing in 2 situaties:
- De ondernemer verplaatst zijn zetel naar een andere lidstaat. Dit is het recht op primaire vestiging.
Voorbeeld: Onderneming in Bulgarije verplaatst zich naar Nederland.
- De ondernemer vestigt een filiaal of dochtervennootschap in een andere lidstaat. Dit is het recht op
secundaire vestiging. Voorbeeld: Onderneming in Bulgarije vestigt een nieuw filiaal in Nederland.
Dus: bij een grensoverschrijdend element.
Belemmeringstoets: zit je vrij snel aan (voorspelbaarheid maakt het niet geen belemmering)
HvJ Viking
- Kern: Vrijheid van vestiging versus stakingsrecht
- De nationaliteit van het schip Viking Line maakt uit voor welk arbeidsrecht van toepassing is. Het
was een Fins schip. Dit arbeidsrecht was nadelig. Daarom wilde zij zich laten ‘omvlaggen’ naar de
Etste vlag. De ITF (internationale organisatie) stuurde daarom een bericht naar de vakbonden met
een verbod om in onderhandeling te gaan met de Viking Line. De Estse vakbonden konden
hierdoor niet in onderhandeling gaan. De bemanning van het schip gaat in staking om te
voorkomen dat het schip zich zou omvlaggen.
- Ondernemer stelde te worden belemmerd in zijn vrijheid van vestiging
1) Stakingsrecht beperkt vrijheid van vestiging → rechtvaardigingsvraag toepassen
2) Werknemersbescherming is een legitiem doel
3) Staking is een geschikt middel om dit doel te bereiken
4) Maar: staking is alleen noodzakelijk als alle andere, minder vergaande middelen zijn uitgeput
HvJ AGET Iraklis
- Kern: Vrijheid van vestiging versus collectief ontslag
- Wat was het grensoverschrijdende element? Er zat een Franse moedervennootschap boven. De
Griekse vennootschap was een dochteronderneming die zich zelfstandig op de vestigingsvrijheid
(van de moeder) mag beroepen.
- Het ging om het Griekse ontslagsysteem. Als je werknemers wil ontslaan bij economische redenen,
heb je toestemming nodig van de minister (vgl. in Nederland met toestemming UWV). In de crisis
wilde de minister AGET geen toestemming geven om werknemers te ontslaan.
1) Preventieve toets (/collectief ontslag) beperkt vrijheid van vestiging
2) Werknemersbescherming en werkgelegenheidsbeleid is een legitiem doel
3) Preventieve toets is een geschikt middel om dit doel te bereiken.
4) Maar opnieuw gaat het mis op de noodzakelijkheid.
3
, o Uit Richtlijn collectief ontslag volgt dat collectief ontslag niet onmogelijk mag zijn (nuttig
effect). Dat was ook niet het geval, want de minister kan wel ook toestemming geven.
o Vindt bevestiging in vrijheid van ondernemerschap
o Gaat fout op onduidelijkheid regels (rechtszekerheid)
Minister had discretionaire bevoegdheid (geen objectief en controleerbaar beleid)
Hoe beïnvloedt de vrijheid van vestiging de Nederlandse soevereiniteit op het terrein van het arbeidsrecht?
- Invloed vergroot als gevolg van uitleg grensoverschrijdend element
- Werkgever met buitenlandse moeder kan beroep doen op vrijheid van vestiging en zo nationaal
arbeidsrecht ter discussie stellen
- Nationale wetgever heeft wel enige beleidsvrijheid
- Uitkomst van noodzakelijkheidstoets blijft lastig te voorspellen
- Laatste woord is uiteindelijk aan Hof van Justitie
EU-handvest
Het handvest van de grondrechten van de EU is sinds 2009 bindend. HvJ EU moet daar dus acht op slaan.
- Bevat grondrechten, zoals fundamentele arbeidsrechten (recht op collectief onderhandelen)
- Verrassend genoeg ook de vrijheid van ondernemerschap (art. 16). Nederland heeft dit erkend,
maar wel indirect als onderdeel van art. 19 lid 3 Gw. (Uniek dat bedrijven een grondrecht wordt
toegekend)
- Valt te verklaren door economische ontwikkeling in de EU
- Handvest kent soortgelijke rechtvaardigingstoets als de verkeersvrijheden (art. 52 lid 1)
Vrijheid van ondernemerschap (art. 16 EU-Handvest)
De vrijheid omvat de vrijheid een economische of commerciële activiteit uit te oefenen, vrijheid van
contract en vrijheid van concurrentie. Het beoogt de bescherming van het recht van elk persoon om een
bedrijf te starten zonder te worden onderworpen aan discriminatie of disproportionele beperkingen. Het is
geen absoluut recht, dus inperkingen zijn mogelijk (art. 51 lid 1), bijv. inperking over arbeidstijden,
openingstijden. De vrijheid van ondernemerschap kent soortgelijke rechtvaardigingstoets als vrijheid van
vestiging art. 52 lid 1.
Meerwaarde ten opzichte van vrijheid van vestiging:
- Art. 16 Handvest vindt toepassing bij de uitvoering van EU-recht (art. 51 lid 1). Bijv. als Nederland
een arbeidsrechtelijke richtlijn implementeert.
- Art. 16 vereist dus geen grensoverschrijdend element → een puur Nederlands bedrijf kan hier dus
een beroep op doen.
- Over-implementatie van richtlijnen kan in strijd zijn met art. 16 → werknemer meer bescherming
geven dan eigenlijk hoeft. (Voorbeelden zijn HvJ Parkwood en Asklepios)
Stelling:
Het Europese recht zorgt voor een evenwichtige balans tussen de vrijheid van de ondernemer om zijn
arbeidsorganisatie in te richten zoals hij dat wil en de bescherming van de factor arbeid.
Is de balans eerlijk? Ondernemer heeft wellicht meer vrijheid, dus niet volledig in balans. Argument
daarvoor is om zo te concurreren met andere grote continenten (China). Het is dus niet puur juridisch, maar
ook politieke afweging. Je kan je afvragen of het aan HvJ EU is om over die balans te oordelen.
B.P. ter Haar, ‘Sociaal recht in conflict met de vrijheid van ondernemerschap: is het HvJ EU een
nieuwe constitutionele rechter?’
In het EU-beleid is de vrijheid van ondernemerschap sterk gekoppeld aan economische
doelstellingen (interne markt, innovatie, ondernemerschap), maar nauwelijks ingebed in het sociaal
beleid. Sociaal recht verschijnt vooral als een beperking op ondernemersvrijheid.
Het HvJ EU heeft art. 16 EU-Handvest toegepast in vier arbeidsrechtelijke zaken:
o Parkwood & Asklepios (Overgang van onderneming) → Het Hof gebruikt de vrijheid
van ondernemerschap om te bepalen wanneer een cao na overgang dynamisch mag
doorwerken. Doorslaggevend is of de verkrijgende werkgever nog reële invloed kan
4
