Stelling 1
Er moet meer ruimte komen voor vergelding als strafdoel in het Nederlandse jeugdstrafrecht: de jeugddetentiestraf voor jeugdigen die ernstige
geweldsfeiten plegen, moet omhoog.
Voor:
● Empirisch argument
Uit empirisch onderzoek uit 2022 blijkt dat een meerderheid van de officieren van justitie behoefte heeft aan een verhoging van de
maximale jeugddetentie bij ernstige geweldsdelicten.
● Proportionaliteit en balans in het strafrecht
Het Nederlandse strafrecht is gebaseerd op het schuldstrafrecht, waarbij straffen proportioneel moeten zijn aan de ernst van het
delict. Bij jeugdigen bestaat hier een disbalans.
Een 17-jarige die een moord pleegt, kan maximaal twee jaar jeugddetentie krijgen. Iemand die net 18 jaar is, valt onder het
volwassenenstrafrecht en kan een gevangenisstraf tot 30 jaar opgelegd krijgen. Dit verschil wordt als zeer disproportioneel ervaren.
Een verhoging van de jeugddetentie zou zorgen voor meer balans tussen het jeugdstrafrecht en het volwassenenstrafrecht.
Kanttekening: een jeugdige kan ook de PIJ-maatregel krijgen, een vorm van jeugd-TBS. Wanneer de jeugdige 18 wordt, kan deze
maatregel worden omgezet in TBS, die in beginsel onbeperkt kan worden verlengd.
● Artikel 77b Sr
Artikel 77b Sr maakt het mogelijk dat 16- en 17-jarigen onder strenge voorwaarden volgens het volwassenenstrafrecht worden
berecht. Vanuit het IVRK wordt dit als onwenselijk gezien: het jeugdstrafrecht zou uitsluitend moeten gelden voor minderjarigen.
Door de maximale jeugddetentie te verhogen, krijgt de rechter binnen het jeugdstrafrecht meer mogelijkheden en zal hij mogelijk
minder snel geneigd zijn artikel 77b Sr toe te passen.
● Genoegdoening voor slachtoffers
Vergelding kan bijdragen aan genoegdoening voor slachtoffers en nabestaanden. Tegelijkertijd is genoegdoening subjectief: wat voor
de ene als voldoende wordt ervaren, hoeft dat voor een ander niet te zijn.
Tegen:
● Empirisch argument
Uit hetzelfde empirische onderzoek uit 2022 blijkt dat rechters niet dezelfde behoefte voelen aan een verhoging van de maximale
jeugddetentie.
● Ontwikkelingspsychologisch argument
Er is groeiend bewijs dat de hersenontwikkeling van jeugdigen nog onvoltooid is. Hierdoor zijn jeugdigen minder toerekenbaar, wat
de ruimte voor vergelding als strafdoel beperkt. Vergelding is niet het belangrijkste strafdoel
● Commissie Overwater
Vergelding mag een rol spelen, maar een puur vergeldende benadering past niet binnen het jeugdstrafrecht.
● Commissie Anneveldt
De commissie volgt Overwater en benadrukt dat in het jeugdstrafrecht speciale preventie vooropstaat. De focus ligt op
gedragsverandering en het voorkomen van herhaling.
● Memorie van Toelichting adolescentenstrafrecht
Ook hier staat speciale preventie centraal. Vergelding mag geen doel op zichzelf zijn.
● IVRK en General Comment nr. 24
Sancties moeten gericht zijn op re-integratie in de samenleving en het voorkomen van recidive. Vrijheidsbeneming moet worden
toegepast als uiterste maatregel en voor de kortst mogelijke duur.
Een sterk punitieve benadering is moeilijk te verenigen met deze uitgangspunten. Het IVRK verbindt hier geen vaste maximale duur
aan, maar benadrukt het beginsel van zo kort mogelijk en alleen als laatste redmiddel.
,Stelling 2:
De minimumleeftijdsgrens voor jeugdstrafrechtelijke aansprakelijkheid in Nederland dient te worden verhoogd naar 14 jaar.
Voor:
● Kinderrechtenperspectief
General Comment nr. 24 beveelt een minimumleeftijd van 14 jaar aan.
Het IVRK en General Comment nr. 24 moeten hierbij worden onderscheiden. Het IVRK is een bindend verdrag, terwijl General
Comment nr. 24 geen bindend recht is, maar een gezaghebbende interpretatie van de verdragsbepalingen. Nederland is juridisch
gebonden aan het IVRK, maar niet verplicht om de uitleg uit General Comment nr. 24 te volgen. Het IVRK schrijft alleen voor dat er
een minimumleeftijd moet zijn voor strafrechtelijke aansprakelijkheid, zonder te bepalen hoe hoog die leeftijd moet zijn. In General
Comment nr. 24 wordt de aanbeveling gedaan om deze grens op 14 jaar te leggen.
● Hersenwetenschap en ontwikkelingspsychologie
Jongeren onder de 14 jaar zijn onvoldoende in staat om de gevolgen van hun handelingen te overzien. Zij kunnen vaak niet goed
inschatten welke gevolgen hun gedrag heeft voor anderen of op langere termijn. Daarnaast zijn zij doorgaans niet in staat om het
strafproces te begrijpen en daarin effectief te participeren. Zij begrijpen juridische termen en procedures onvoldoende, wat
problematisch is omdat effectieve participatie onderdeel is van het recht op een eerlijk proces.
● Beperkte omvang van de doelgroep
De groep 12- en 13-jarigen die in Nederland ernstige strafbare feiten pleegt, is relatief klein. De vraag rijst of inzet van het strafrecht
in deze gevallen noodzakelijk is, of dat hulpverlening en jeugdbescherming een beter alternatief vormen.
Tegen:
● Risico op ronselen van jeugdigen
Een verhoging van de minimumleeftijd kan ertoe leiden dat jongere kinderen bewust worden ingezet voor criminele activiteiten,
bijvoorbeeld voor het uithalen van drugs in havens, omdat zij niet strafrechtelijk vervolgd kunnen worden.
● Verslechtering van rechtspositie en rechtsbescherming
Het strafrecht biedt minderjarigen uitgebreide rechtswaarborgen. Wanneer de leeftijdsgrens wordt verhoogd, kunnen 12- en
13-jarigen geen gebruik meer maken van deze waarborgen. Jeugdhulp- en jeugdbeschermingsmaatregelen kennen deze
strafrechtelijke waarborgen niet, wat kan leiden tot een verslechtering van de rechtspositie van deze groep.
● Voorbeeld uit de Tsjechië-zaak
In Tsjechië bestond een systeem voor jeugdigen die net onder de strafrechtelijke leeftijdsgrens vielen. Zij konden langdurig worden
verhoord en vastgezet, zonder dat sprake was van een strafprocedure. Hierdoor misten zij essentiële strafrechtelijke waarborgen.
Dit voorbeeld laat zien dat het verhogen van de leeftijdsgrens problematisch is als vergelijkbare ingrijpende maatregelen worden
toegepast zonder de bijbehorende rechtsbescherming.
● Belang van waarheidsvinding
Bij verhoging van de minimumleeftijd vindt geen strafproces plaats, waardoor waarheidsvinding kan ontbreken. Een voorbeeld is een
zaak uit Zweden waarin een 11-jarige jongen werd verdacht, maar vanwege zijn leeftijd niet in het strafrecht terechtkwam. Hij kreeg
zware jeugdbeschermingsmaatregelen opgelegd, terwijl later bleek dat hij onschuldig was. Door het ontbreken van een strafproces,
advocaat en waarborgen was effectieve waarheidsvinding niet mogelijk. Dit illustreert het risico dat onschuldige kinderen ingrijpende
maatregelen opgelegd krijgen zonder adequate rechtsbescherming.
● Jeugdhulp als alternatief
Een verhoging van de leeftijdsgrens verlegt de verantwoordelijkheid naar jeugdhulp en jeugdbescherming. In Nederland kent dit
systeem momenteel grote problemen. De vraag is of de jeugdhulp voldoende is toegerust om deze groep effectief en zorgvuldig te
begeleiden.
, Stelling 3:
Opsluiting in grootschalige vrijheidsbenemende instellingen, zoals justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s), is schadelijk voor jeugdigen en daarom
onverenigbaar met de grondslagen en doelstellingen van het jeugdstrafrecht: JJI’s moeten worden gesloten.’
Voor:
● Maatschappelijke veiligheid en artikel 77b Sr
Artikel 77b Sr, dat het mogelijk maakt om jeugdigen onder het volwassenenstrafrecht te berechten, wordt vanuit
kinderrechtenperspectief als onwenselijk gezien. Het IVRK schrijft voor dat jeugdigen niet samen met volwassenen mogen worden
gestraft. Nederland heeft bij dit punt een voorbehoud gemaakt en houdt de mogelijkheid open om jeugdigen in uitzonderlijke
gevallen een volwassenensanctie op te leggen. Dit staat op gespannen voet met het IVRK, dat deze praktijk in beginsel afwijst.
● Internationale kritiek versus Nederlandse context
De kritiek op de schadelijke gevolgen van grootschalige vrijheidsbeneming van jeugdigen is vooral afkomstig uit internationale
bronnen. Deze kritiek richt zich niet specifiek op Nederland. Nederland kent formeel een sterke rechtspositie voor jeugdigen in
detentie, mede door de Beginselenwet Justitiële Jeugdinrichtingen (BJJ). De Nederlandse wetgeving wordt internationaal vaak gezien
als voorbeeldig. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat er een verschil bestaat tussen de wetgeving en de praktijk: juridisch is de
positie sterk geregeld, maar in de uitvoering ontstaan problemen.
Tegen:
● Structurele problemen binnen JJI’s
Er bestaan aanzienlijke tekortkomingen binnen JJI’s. Door krapte op de arbeidsmarkt is er personeelstekort, wat leidt tot versoberde
dagprogramma’s en veel tijd op de kamer. Kleinschalige voorzieningen en kleinschalige voorzieningen voor jongeren (KVJJ) worden
weinig benut. Personeel wordt regelmatig extern ingehuurd, wat de continuïteit van begeleiding en de relatie tussen personeel en
jeugdigen onder druk zet. Dit is pedagogisch onwenselijk. In 2022 en 2023 zijn JJI’s extra geïnspecteerd vanwege veel onveilige
situaties. Als gevolg daarvan werden dagprogramma’s aangepast, maar deze voldeden soms niet aan de minimale vereisten.
● Verandering is mogelijk vanuit historisch perspectief
Uit historisch onderzoek, onder andere van Weijers, blijkt dat Nederland eerder grote veranderingen heeft doorgemaakt in de
omgang met jeugdigen in detentie. Een eeuw geleden waren er gestichten met zeer repressieve omstandigheden, zoals kaal scheren
en strikte kledingvoorschriften. Nederland is destijds overgestapt van gestichten naar JJI’s. Nu er steeds meer bewijs is dat
grootschalige JJI’s schadelijk zijn voor jeugdigen, laat deze geschiedenis zien dat verdere verandering mogelijk is, bijvoorbeeld richting
kleinschaliger voorzieningen.
● Kinderrechtenperspectief
Het IVRK schrijft voor dat vrijheidsbeneming alleen als uiterste maatregel mag worden toegepast en voor de kortst mogelijke duur.
De vraag is of grootschalige JJI’s de best mogelijke vorm zijn om vrijheidsbeneming van jeugdigen vorm te geven.
Volgens Goldson en Kilkelly (2013) zouden grootschalige instellingen voor jeugdigen moeten worden verboden, omdat zij structureel
schadelijk zijn voor de ontwikkeling van jeugdigen.
● Tussenconclusie
Volledige afschaffing van alle vormen van vrijheidsbeneming ligt niet voor de hand. Wel volgt uit deze argumenten dat grootschalige
JJI’s zouden moeten worden afgebouwd.
Vrijheidsbeneming blijft mogelijk, maar zou bij voorkeur plaatsvinden in kleinschalige voorzieningen. Afbouw en differentiatie
verdienen de voorkeur boven volledige sluiting, zodat de mogelijkheid tot vrijheidsbeneming behouden blijft.
Er moet meer ruimte komen voor vergelding als strafdoel in het Nederlandse jeugdstrafrecht: de jeugddetentiestraf voor jeugdigen die ernstige
geweldsfeiten plegen, moet omhoog.
Voor:
● Empirisch argument
Uit empirisch onderzoek uit 2022 blijkt dat een meerderheid van de officieren van justitie behoefte heeft aan een verhoging van de
maximale jeugddetentie bij ernstige geweldsdelicten.
● Proportionaliteit en balans in het strafrecht
Het Nederlandse strafrecht is gebaseerd op het schuldstrafrecht, waarbij straffen proportioneel moeten zijn aan de ernst van het
delict. Bij jeugdigen bestaat hier een disbalans.
Een 17-jarige die een moord pleegt, kan maximaal twee jaar jeugddetentie krijgen. Iemand die net 18 jaar is, valt onder het
volwassenenstrafrecht en kan een gevangenisstraf tot 30 jaar opgelegd krijgen. Dit verschil wordt als zeer disproportioneel ervaren.
Een verhoging van de jeugddetentie zou zorgen voor meer balans tussen het jeugdstrafrecht en het volwassenenstrafrecht.
Kanttekening: een jeugdige kan ook de PIJ-maatregel krijgen, een vorm van jeugd-TBS. Wanneer de jeugdige 18 wordt, kan deze
maatregel worden omgezet in TBS, die in beginsel onbeperkt kan worden verlengd.
● Artikel 77b Sr
Artikel 77b Sr maakt het mogelijk dat 16- en 17-jarigen onder strenge voorwaarden volgens het volwassenenstrafrecht worden
berecht. Vanuit het IVRK wordt dit als onwenselijk gezien: het jeugdstrafrecht zou uitsluitend moeten gelden voor minderjarigen.
Door de maximale jeugddetentie te verhogen, krijgt de rechter binnen het jeugdstrafrecht meer mogelijkheden en zal hij mogelijk
minder snel geneigd zijn artikel 77b Sr toe te passen.
● Genoegdoening voor slachtoffers
Vergelding kan bijdragen aan genoegdoening voor slachtoffers en nabestaanden. Tegelijkertijd is genoegdoening subjectief: wat voor
de ene als voldoende wordt ervaren, hoeft dat voor een ander niet te zijn.
Tegen:
● Empirisch argument
Uit hetzelfde empirische onderzoek uit 2022 blijkt dat rechters niet dezelfde behoefte voelen aan een verhoging van de maximale
jeugddetentie.
● Ontwikkelingspsychologisch argument
Er is groeiend bewijs dat de hersenontwikkeling van jeugdigen nog onvoltooid is. Hierdoor zijn jeugdigen minder toerekenbaar, wat
de ruimte voor vergelding als strafdoel beperkt. Vergelding is niet het belangrijkste strafdoel
● Commissie Overwater
Vergelding mag een rol spelen, maar een puur vergeldende benadering past niet binnen het jeugdstrafrecht.
● Commissie Anneveldt
De commissie volgt Overwater en benadrukt dat in het jeugdstrafrecht speciale preventie vooropstaat. De focus ligt op
gedragsverandering en het voorkomen van herhaling.
● Memorie van Toelichting adolescentenstrafrecht
Ook hier staat speciale preventie centraal. Vergelding mag geen doel op zichzelf zijn.
● IVRK en General Comment nr. 24
Sancties moeten gericht zijn op re-integratie in de samenleving en het voorkomen van recidive. Vrijheidsbeneming moet worden
toegepast als uiterste maatregel en voor de kortst mogelijke duur.
Een sterk punitieve benadering is moeilijk te verenigen met deze uitgangspunten. Het IVRK verbindt hier geen vaste maximale duur
aan, maar benadrukt het beginsel van zo kort mogelijk en alleen als laatste redmiddel.
,Stelling 2:
De minimumleeftijdsgrens voor jeugdstrafrechtelijke aansprakelijkheid in Nederland dient te worden verhoogd naar 14 jaar.
Voor:
● Kinderrechtenperspectief
General Comment nr. 24 beveelt een minimumleeftijd van 14 jaar aan.
Het IVRK en General Comment nr. 24 moeten hierbij worden onderscheiden. Het IVRK is een bindend verdrag, terwijl General
Comment nr. 24 geen bindend recht is, maar een gezaghebbende interpretatie van de verdragsbepalingen. Nederland is juridisch
gebonden aan het IVRK, maar niet verplicht om de uitleg uit General Comment nr. 24 te volgen. Het IVRK schrijft alleen voor dat er
een minimumleeftijd moet zijn voor strafrechtelijke aansprakelijkheid, zonder te bepalen hoe hoog die leeftijd moet zijn. In General
Comment nr. 24 wordt de aanbeveling gedaan om deze grens op 14 jaar te leggen.
● Hersenwetenschap en ontwikkelingspsychologie
Jongeren onder de 14 jaar zijn onvoldoende in staat om de gevolgen van hun handelingen te overzien. Zij kunnen vaak niet goed
inschatten welke gevolgen hun gedrag heeft voor anderen of op langere termijn. Daarnaast zijn zij doorgaans niet in staat om het
strafproces te begrijpen en daarin effectief te participeren. Zij begrijpen juridische termen en procedures onvoldoende, wat
problematisch is omdat effectieve participatie onderdeel is van het recht op een eerlijk proces.
● Beperkte omvang van de doelgroep
De groep 12- en 13-jarigen die in Nederland ernstige strafbare feiten pleegt, is relatief klein. De vraag rijst of inzet van het strafrecht
in deze gevallen noodzakelijk is, of dat hulpverlening en jeugdbescherming een beter alternatief vormen.
Tegen:
● Risico op ronselen van jeugdigen
Een verhoging van de minimumleeftijd kan ertoe leiden dat jongere kinderen bewust worden ingezet voor criminele activiteiten,
bijvoorbeeld voor het uithalen van drugs in havens, omdat zij niet strafrechtelijk vervolgd kunnen worden.
● Verslechtering van rechtspositie en rechtsbescherming
Het strafrecht biedt minderjarigen uitgebreide rechtswaarborgen. Wanneer de leeftijdsgrens wordt verhoogd, kunnen 12- en
13-jarigen geen gebruik meer maken van deze waarborgen. Jeugdhulp- en jeugdbeschermingsmaatregelen kennen deze
strafrechtelijke waarborgen niet, wat kan leiden tot een verslechtering van de rechtspositie van deze groep.
● Voorbeeld uit de Tsjechië-zaak
In Tsjechië bestond een systeem voor jeugdigen die net onder de strafrechtelijke leeftijdsgrens vielen. Zij konden langdurig worden
verhoord en vastgezet, zonder dat sprake was van een strafprocedure. Hierdoor misten zij essentiële strafrechtelijke waarborgen.
Dit voorbeeld laat zien dat het verhogen van de leeftijdsgrens problematisch is als vergelijkbare ingrijpende maatregelen worden
toegepast zonder de bijbehorende rechtsbescherming.
● Belang van waarheidsvinding
Bij verhoging van de minimumleeftijd vindt geen strafproces plaats, waardoor waarheidsvinding kan ontbreken. Een voorbeeld is een
zaak uit Zweden waarin een 11-jarige jongen werd verdacht, maar vanwege zijn leeftijd niet in het strafrecht terechtkwam. Hij kreeg
zware jeugdbeschermingsmaatregelen opgelegd, terwijl later bleek dat hij onschuldig was. Door het ontbreken van een strafproces,
advocaat en waarborgen was effectieve waarheidsvinding niet mogelijk. Dit illustreert het risico dat onschuldige kinderen ingrijpende
maatregelen opgelegd krijgen zonder adequate rechtsbescherming.
● Jeugdhulp als alternatief
Een verhoging van de leeftijdsgrens verlegt de verantwoordelijkheid naar jeugdhulp en jeugdbescherming. In Nederland kent dit
systeem momenteel grote problemen. De vraag is of de jeugdhulp voldoende is toegerust om deze groep effectief en zorgvuldig te
begeleiden.
, Stelling 3:
Opsluiting in grootschalige vrijheidsbenemende instellingen, zoals justitiële jeugdinrichtingen (JJI’s), is schadelijk voor jeugdigen en daarom
onverenigbaar met de grondslagen en doelstellingen van het jeugdstrafrecht: JJI’s moeten worden gesloten.’
Voor:
● Maatschappelijke veiligheid en artikel 77b Sr
Artikel 77b Sr, dat het mogelijk maakt om jeugdigen onder het volwassenenstrafrecht te berechten, wordt vanuit
kinderrechtenperspectief als onwenselijk gezien. Het IVRK schrijft voor dat jeugdigen niet samen met volwassenen mogen worden
gestraft. Nederland heeft bij dit punt een voorbehoud gemaakt en houdt de mogelijkheid open om jeugdigen in uitzonderlijke
gevallen een volwassenensanctie op te leggen. Dit staat op gespannen voet met het IVRK, dat deze praktijk in beginsel afwijst.
● Internationale kritiek versus Nederlandse context
De kritiek op de schadelijke gevolgen van grootschalige vrijheidsbeneming van jeugdigen is vooral afkomstig uit internationale
bronnen. Deze kritiek richt zich niet specifiek op Nederland. Nederland kent formeel een sterke rechtspositie voor jeugdigen in
detentie, mede door de Beginselenwet Justitiële Jeugdinrichtingen (BJJ). De Nederlandse wetgeving wordt internationaal vaak gezien
als voorbeeldig. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat er een verschil bestaat tussen de wetgeving en de praktijk: juridisch is de
positie sterk geregeld, maar in de uitvoering ontstaan problemen.
Tegen:
● Structurele problemen binnen JJI’s
Er bestaan aanzienlijke tekortkomingen binnen JJI’s. Door krapte op de arbeidsmarkt is er personeelstekort, wat leidt tot versoberde
dagprogramma’s en veel tijd op de kamer. Kleinschalige voorzieningen en kleinschalige voorzieningen voor jongeren (KVJJ) worden
weinig benut. Personeel wordt regelmatig extern ingehuurd, wat de continuïteit van begeleiding en de relatie tussen personeel en
jeugdigen onder druk zet. Dit is pedagogisch onwenselijk. In 2022 en 2023 zijn JJI’s extra geïnspecteerd vanwege veel onveilige
situaties. Als gevolg daarvan werden dagprogramma’s aangepast, maar deze voldeden soms niet aan de minimale vereisten.
● Verandering is mogelijk vanuit historisch perspectief
Uit historisch onderzoek, onder andere van Weijers, blijkt dat Nederland eerder grote veranderingen heeft doorgemaakt in de
omgang met jeugdigen in detentie. Een eeuw geleden waren er gestichten met zeer repressieve omstandigheden, zoals kaal scheren
en strikte kledingvoorschriften. Nederland is destijds overgestapt van gestichten naar JJI’s. Nu er steeds meer bewijs is dat
grootschalige JJI’s schadelijk zijn voor jeugdigen, laat deze geschiedenis zien dat verdere verandering mogelijk is, bijvoorbeeld richting
kleinschaliger voorzieningen.
● Kinderrechtenperspectief
Het IVRK schrijft voor dat vrijheidsbeneming alleen als uiterste maatregel mag worden toegepast en voor de kortst mogelijke duur.
De vraag is of grootschalige JJI’s de best mogelijke vorm zijn om vrijheidsbeneming van jeugdigen vorm te geven.
Volgens Goldson en Kilkelly (2013) zouden grootschalige instellingen voor jeugdigen moeten worden verboden, omdat zij structureel
schadelijk zijn voor de ontwikkeling van jeugdigen.
● Tussenconclusie
Volledige afschaffing van alle vormen van vrijheidsbeneming ligt niet voor de hand. Wel volgt uit deze argumenten dat grootschalige
JJI’s zouden moeten worden afgebouwd.
Vrijheidsbeneming blijft mogelijk, maar zou bij voorkeur plaatsvinden in kleinschalige voorzieningen. Afbouw en differentiatie
verdienen de voorkeur boven volledige sluiting, zodat de mogelijkheid tot vrijheidsbeneming behouden blijft.
