Leerboek Oncologieverpleegkundige
1. KANKER, DIAGNOSTIEK EN STADIËRING
1.1 Inleiding
1.2 Geschiedenis van Kanker
• Een op de drie mensen in Nederland krijgt kanker
• Kans op het ontstaan van kanker neemt toe met het vorderen van ouder worden
• Het vóórkomen van kanker verschilt per continent en landstreek
1.3 Epidemiologie en etiologie
Epidemiologie: ‘de wetenschap de zich bezighoudt met de studie van de frequentie en
de verbreiding van ziekten in verband met de daaraan ten grondslag liggende oorzaken’
Etiologie: leer van ziekte en ziekteoorzaken
Kanker ontstaat als gevolg van genetische veranderingen in lichaamscellen, die
daardoor veranderen in tumorcellen.
NKR: Nederlandse Kankerregistratie
Beschrijft in jaarlijkse rapporten de incidentie, prevalentie en sterfte aan kanker
1.4 Preventie en het ontstaan van kanker
1.4.1 Preventie
Een aantal exogene en endogene factoren kunnen het risico op kanker beïnvloeden;
leefstijlfactoren, verminderd afweersysteem, infecties, leeftijd, erfelijke factoren
Primaire preventie: gericht op het voorkómen van ontstaan van kanker
Secundaire preventie: gericht op het zo vroeg mogelijk ontdekken van kanker en geven
van adequate behandeling
Tertiaire preventie: gericht om de gevolgen van de aandoening zo veel mogelijk te
beperken en eventuele tweede tumor te voorkómen
1.4.2 Exogene factoren
Exogene factoren; invloeden van buitenaf
• Roken
• Voeding
• Bewegen
• Alcohol
• Zonlicht
• Overgewicht
• Ioniserende straling
• Beroepsrisico
• Geneesmiddelen
• Infectie
• Milieu
,1.4.3 Endogene factoren
Endogene factoren; invloeden van binnenuit
• Hormonale invloeden
• Genetische factoren
• Gevolg van andere ziekten
1.4.4 Chemopreventie
Chemopreventie: Toediening van (genees)middelen, vitaminen of andere stoffen met het
doel het risico op kanker te verminderen, de ontwikkeling te vertragen of herhaling te
voorkomen
- Tamoxifen remt het ontstaan van mammacarcinoom maar geeft verhoogd risico op
endometriumcarcinoom
1.5 Tumorgroei
Het slijmvlies van de darm en huid wordt elke paar dagen volledig vervangen door
nieuwe cellen. Ook worden er voortdurend nieuwe trombocyten en leukocyten gevormd
1.5.1 Celdeling
Lichaamscel bestaat uit:
- Celmembraan
- Cytoplasma
- Celkern -> bevatten DNA
In kern wordt DNA omgeschreven in mRNA
In cytoplasma worden de mRNA-moleculen overgeschreven in eiwitten
Fases van celdeling:
G0; rustfase
G1; Groeifase
S; Synthese DNA
G2; groei gaat verder, fouten in verdubbeld DNA worden hersteld
M; Mitose
- Celcyclus neemt ongeveer 16-24 uur in beslag
1.5.2 Kankercelgroei
- Tumor toont exponentiele groei: van 0.5cm naar 1 duurt net zo lang als van 1 naar 2.
- Voordat een tumor een diameter van ongeveer 1cm heeft bereikt dat hij voelbaar of
anderszins detecteerbaar is, treden ongeveer 40 tumorcelpopulatieverdubbelingen op.
- Tumor is klinisch detecteerbaar bij ongeveer 1cm
1.5.3 Genen
Gen: deel van het DNA dat voor een specifiek eiwit codeert
- Veranderingen (mutaties) in genen die betrokken zijn bij de regulatie van de celgroei
zorgen ervoor dat een normale cel in een tumorcel verandert.
, 1.6 Carcinogenese
Carcinogenese: proces van het ontstaan van kwaadaardige tumoren.
- Elke tumorsoort bevat een andere set gemuteerde genen
Twee hoofdrolspelers bij ontstaan van kanker; oncogenen en tumorsuppressorgenen.
1.6.1 Oncogenen
Oncogeen: gemuteerde variant van ‘proto-oncogenen’
Proto-oncogen: normale gen dat door mutatie op abnormale manier wordt geactiveerd.
Verschillende wijze van activatie van oncogenen;
- Mutatie
- Amplificatie; toename van kopieën van dit gen in de cel, normaal zijn dit er
twee. Genamplificatie kan via moleculair-genetische technieken worden
vastgesteld. Voorbeeld; ErbB-2-(neu)oncogen bij mammacarcinoom
- Deletie: afwijkingen in het gen waarbij het genetische materiaal afneemt. Kan
aangeboren zijn, maar ook later ontstaan. Soms kan er extra stukje gen bijkomen,
dit heet insertie
- Translocatie van gedeelten van chromosomen: gedeelte van een gen
verplaatst naar een ander gedeelte os naar ander chromosoom. Er ontstaat een
nieuw gen.
- Mutatie kan gedurende het gehele leven ontstaan door inwerking van zowel endogene
als exogene factoren
1.6.2 Tumorsuppressorgenen
- Coderen voor eiwitten die een remmende invloed hebben op de celgroei. Ze kunnen
door een mutatie geïnactiveerd worden of zelfs vernietigd.
1.7 Neoplasie
Neoplasie: nieuwvorming
1.7.1 Goedaardige tumor
Kenmerken:
- Groeit niet snel
- Ingekapseld
- Respecteert anatomische begrenzingen
- De celdifferentiatie is normaal, maar de cellen hebben een te groot vermogen tot delen
behouden.
Goed gedifferentieerde cellen: structuur van weefsel van herkomst is duidelijk te
herkennen
1.7.2 Kwaadaardige tumor
Proliferatie en celdifferentiatie zijn verstoord
Proliferatie: regulatie van de celvermeerdering
- Cellen zijn veranderd van structuur
- Er is polymorfie (veelvormigheid) van de celkernen
Metastasering: losraken van tumorcellen uit tumor, die zich vervolgens door het lichaam
verspreiden, zich elders innestelen en ter plaatse een nieuwe tumor vormen van
hetzelfde weefseltype als van de primaire tumor.
1. KANKER, DIAGNOSTIEK EN STADIËRING
1.1 Inleiding
1.2 Geschiedenis van Kanker
• Een op de drie mensen in Nederland krijgt kanker
• Kans op het ontstaan van kanker neemt toe met het vorderen van ouder worden
• Het vóórkomen van kanker verschilt per continent en landstreek
1.3 Epidemiologie en etiologie
Epidemiologie: ‘de wetenschap de zich bezighoudt met de studie van de frequentie en
de verbreiding van ziekten in verband met de daaraan ten grondslag liggende oorzaken’
Etiologie: leer van ziekte en ziekteoorzaken
Kanker ontstaat als gevolg van genetische veranderingen in lichaamscellen, die
daardoor veranderen in tumorcellen.
NKR: Nederlandse Kankerregistratie
Beschrijft in jaarlijkse rapporten de incidentie, prevalentie en sterfte aan kanker
1.4 Preventie en het ontstaan van kanker
1.4.1 Preventie
Een aantal exogene en endogene factoren kunnen het risico op kanker beïnvloeden;
leefstijlfactoren, verminderd afweersysteem, infecties, leeftijd, erfelijke factoren
Primaire preventie: gericht op het voorkómen van ontstaan van kanker
Secundaire preventie: gericht op het zo vroeg mogelijk ontdekken van kanker en geven
van adequate behandeling
Tertiaire preventie: gericht om de gevolgen van de aandoening zo veel mogelijk te
beperken en eventuele tweede tumor te voorkómen
1.4.2 Exogene factoren
Exogene factoren; invloeden van buitenaf
• Roken
• Voeding
• Bewegen
• Alcohol
• Zonlicht
• Overgewicht
• Ioniserende straling
• Beroepsrisico
• Geneesmiddelen
• Infectie
• Milieu
,1.4.3 Endogene factoren
Endogene factoren; invloeden van binnenuit
• Hormonale invloeden
• Genetische factoren
• Gevolg van andere ziekten
1.4.4 Chemopreventie
Chemopreventie: Toediening van (genees)middelen, vitaminen of andere stoffen met het
doel het risico op kanker te verminderen, de ontwikkeling te vertragen of herhaling te
voorkomen
- Tamoxifen remt het ontstaan van mammacarcinoom maar geeft verhoogd risico op
endometriumcarcinoom
1.5 Tumorgroei
Het slijmvlies van de darm en huid wordt elke paar dagen volledig vervangen door
nieuwe cellen. Ook worden er voortdurend nieuwe trombocyten en leukocyten gevormd
1.5.1 Celdeling
Lichaamscel bestaat uit:
- Celmembraan
- Cytoplasma
- Celkern -> bevatten DNA
In kern wordt DNA omgeschreven in mRNA
In cytoplasma worden de mRNA-moleculen overgeschreven in eiwitten
Fases van celdeling:
G0; rustfase
G1; Groeifase
S; Synthese DNA
G2; groei gaat verder, fouten in verdubbeld DNA worden hersteld
M; Mitose
- Celcyclus neemt ongeveer 16-24 uur in beslag
1.5.2 Kankercelgroei
- Tumor toont exponentiele groei: van 0.5cm naar 1 duurt net zo lang als van 1 naar 2.
- Voordat een tumor een diameter van ongeveer 1cm heeft bereikt dat hij voelbaar of
anderszins detecteerbaar is, treden ongeveer 40 tumorcelpopulatieverdubbelingen op.
- Tumor is klinisch detecteerbaar bij ongeveer 1cm
1.5.3 Genen
Gen: deel van het DNA dat voor een specifiek eiwit codeert
- Veranderingen (mutaties) in genen die betrokken zijn bij de regulatie van de celgroei
zorgen ervoor dat een normale cel in een tumorcel verandert.
, 1.6 Carcinogenese
Carcinogenese: proces van het ontstaan van kwaadaardige tumoren.
- Elke tumorsoort bevat een andere set gemuteerde genen
Twee hoofdrolspelers bij ontstaan van kanker; oncogenen en tumorsuppressorgenen.
1.6.1 Oncogenen
Oncogeen: gemuteerde variant van ‘proto-oncogenen’
Proto-oncogen: normale gen dat door mutatie op abnormale manier wordt geactiveerd.
Verschillende wijze van activatie van oncogenen;
- Mutatie
- Amplificatie; toename van kopieën van dit gen in de cel, normaal zijn dit er
twee. Genamplificatie kan via moleculair-genetische technieken worden
vastgesteld. Voorbeeld; ErbB-2-(neu)oncogen bij mammacarcinoom
- Deletie: afwijkingen in het gen waarbij het genetische materiaal afneemt. Kan
aangeboren zijn, maar ook later ontstaan. Soms kan er extra stukje gen bijkomen,
dit heet insertie
- Translocatie van gedeelten van chromosomen: gedeelte van een gen
verplaatst naar een ander gedeelte os naar ander chromosoom. Er ontstaat een
nieuw gen.
- Mutatie kan gedurende het gehele leven ontstaan door inwerking van zowel endogene
als exogene factoren
1.6.2 Tumorsuppressorgenen
- Coderen voor eiwitten die een remmende invloed hebben op de celgroei. Ze kunnen
door een mutatie geïnactiveerd worden of zelfs vernietigd.
1.7 Neoplasie
Neoplasie: nieuwvorming
1.7.1 Goedaardige tumor
Kenmerken:
- Groeit niet snel
- Ingekapseld
- Respecteert anatomische begrenzingen
- De celdifferentiatie is normaal, maar de cellen hebben een te groot vermogen tot delen
behouden.
Goed gedifferentieerde cellen: structuur van weefsel van herkomst is duidelijk te
herkennen
1.7.2 Kwaadaardige tumor
Proliferatie en celdifferentiatie zijn verstoord
Proliferatie: regulatie van de celvermeerdering
- Cellen zijn veranderd van structuur
- Er is polymorfie (veelvormigheid) van de celkernen
Metastasering: losraken van tumorcellen uit tumor, die zich vervolgens door het lichaam
verspreiden, zich elders innestelen en ter plaatse een nieuwe tumor vormen van
hetzelfde weefseltype als van de primaire tumor.
