Hoorcolleges Inleiding Strafrecht
Week 1: Strafrecht als publiekrecht
Mensen schamen zich vaak wanneer ze voor een strafbaar feit veroordeeld zijn.
Strafbaar feit = immoreel ongewenst gedrag.
Strafrecht = stelselmatig inbreuk maken op mensenrechten. Dat mag alleen als er een goede reden
is. Hoe reageer je proportioneel op immoreel gedrag?
Via strafrecht samenleving inrichten. Iemand slaan is duidelijk. Maar als je handfree belt in auto, dan
is dat ook een strafbaar feit. Vraag is: hoe erg is dat? Is strafbaar gesteld om een veilige situatie te
creëren, los van de vraag of je iemand iets aandoet. Ook voor economische zaken om zaken en
samenleving te ordenen.
TIP: kijk naar de leerdoelen, daar worden tentamenvragen over gesteld!!
Paradox: iedereen vindt strafrecht heel interessant, maar wil niet met strafrecht in aanraking komen.
Voorlopige hechtenis: nog niet veroordeeld maar bij de politie in hechtenis totdat je veroordeeld
wordt.
Kwaad vergelden met kwaad: strafrecht treedt in wanneer iemands rechten worden geschonden, en
omdat jij rechten hebt geschonden worden jouw rechten geschonden.
Prof gespecialiseerd in straftoemeting: welke straf leg je op? Als je aan de daad voorrang geeft sluit je
levenslang op, maar als je dader voorrang geeft laat je behandelen.
Strafrecht is altijd gebonden aan de wet (legaliteitsbeginsel) en alleen op de manier waarop het in de
wet staat. In de wet: wat strafbaar is, wat de overheid mag doen als iemand strafbaar feit heeft
gepleegd of je denkt dat hij heeft gepleegd. Maar je moet het ook een beetje open houden vanwege
ontwikkelingen.
Mindshift: bijvoorbeeld eerst verkrachting binnen huwelijk niet strafbaar.
Ook verandering in wat we straffen en hoe we handhaven. Ook bij te uitvoer leggen van straffen. Is
tijd, cultuur en plaats bepalend.
Pauzevraag: wat is eigenlijk het doel van het strafrecht? In het boek: verschillende invalshoeken over
het strafrecht: waarom op aarde, waarom gelegitimeerd om inbreuk te plegen op mensenrechten,
zijn andere ideeën voor.
Kleur van kabinet vormt vaak strafrecht. Ligt soms zelfs aan persoon, dat in strafrecht terug is te zien.
Teeven zat heel erg op het slachtoffer en de veiligheid. Bij huidige bewindslieden; Dekker ligt veel
meer op begrenzing overheidshandelen. Waar je het inzet in heel belangrijk. Garanderen veiligheid in
de samenleving is volgens prof nu juist iets aan het afnemen.
Doelen strafrecht:
Garanderen veiligheid in de samenleving; voor een deel kan je strafrecht voor instellen, voor
een deel moet je relativeren. Overspannen verwachting mensen ten aanzien van die
veiligheid. Je kan niet alle potentiele daders opsluiten. Kan je in kader veiligheid iemand
opsluiten om te voorkomen dat hij een strafbaar feit begaat?
Genoegdoening aan het slachtoffer; slachtoffer had oorspronkelijk geen rol in het strafrecht,
nu wel een duidelijke rol (waar in praktijk mee geworsteld wordt). Slachtoffer heeft een rol in
de zitting, mag vertellen over gevolgen van de daad. Als rechter moet je daarnaar luisteren
en is lastig te beoordelen wat je ermee moet doen. maar strafrecht blijft publiekrecht;
overheid tegenover dader. Kan je met strafrecht genoegdoening doen voor slachtoffer? Kan
je met straf het leed in evenwicht brengen? Nabestaanden van vermoord iemand zeggen
wel: wij hebben levenslang. Hangt af van persoon slachtoffer.
Behandeling van de veroordeelde; krijgt tegenwoordig steeds meer een rol in het strafrecht.
Vroeger: gevangenis als ernstig feit, bij minder ernstig feit geldboete en als gek in gesticht.
, Hier nu genuanceerder over denken. Nadruk is gekomen op behandeling veroordeelde;
steeds meer gevangenisstraffen opleggen op voorwaarden; zolang hij zich aan bepaalde
voorwaarden houdt hoeft hij de straf niet uit te zitten. Voorwaarde kan zijn:
afkickbehandeling. Vraag: wanneer geef je iemand toegang tot behandeling?
Onschadelijk maken van de veroordeelde; incapacitatie: opsluiten.
Afschrikking; als je genoeg in het wetboek zet dat niet mag met hoge straffen worden er
minder daden gepleegd = klassiek idee. Maar moet je relatief over denken.
Normstelling; heel belangrijk: wat mag wel en wat mag niet. Staat niet alleen in wetboek van
Strafrecht, maar in heel veel wetboeken. Werkt vooral als mensen begrijpen waarom iets
strafbaar is. Discussie legalisering softdrugs is een voorbeeld.
Begrenzing van overheidshandelen; past in het geheel. Overheid neemt reactie op strafbaar
gedrag over, heeft overheid monopolie op. Daardoor begrenzing in de wet. Proportionaliteit:
hoe ver moet die begrenzing gaan ten opzichte van de veiligheid?
Conclusie: verwachtingen van strafrecht moeten reëel worden gehouden. Gebruik het strafrecht met
mate, alleen als ultimum remedium. Zo is het ooit bedoeld (1886?). Boek zegt; wordt nu gebruikt als
premium remedium. Maar zou eerst moeten kijken: wat kan je bereiken zonder
mensenrechtenschendingen?
Strafrecht is publiekrecht, geeft het recht tot straffen, is afdwingbaar. Overheid is normgever,
kunnen zelf strafbare feiten definiëren. Is niet onbegrensd, moet altijd een reden voor zijn.
Verwachtingen van het strafrecht zijn heel hoog, en vervolgens blijkt dat vertrouwen in strafrecht
verdwijnt, bijvoorbeeld met een zaak als Michael P. Vertrouwen in overheid loopt een deuk op door
verwachtingen die overheid nooit waar kan maken. Belangrijk om reëel te zijn in verwachtingen van
strafrecht als publiekrecht. Vertrouwen. Is lastig, want iemand in het strafrecht heeft juist ons
vertrouwen geschaad.
3 dingen om vertrouwen in strafrecht te houden:
Strafrecht als last resort / ultimum remedium; veel lichter bestuursrecht, decriminalisering.
Lijkt een mooie manier om strafrecht als laatste optie over te houden en bestuursrecht te
laten overnemen. Maar bestuursrecht is niet altijd minder ingrijpend.
Gedogen in plaats van handhaven. Je zet iets als strafbaar in de wet, maar vervolgt niet.
Strafrecht als ultimum remedium downsizen door meer te behandelen en minder op te
sluiten. Maar heb je strafrecht nodig om mensen te behandelen?
Nu veel mensen in het strafrecht zijn mensen met psychische problemen. In gevangenis is populatie
enorm aan het veranderen.
Strafrecht met mate en vertrouwen (op mensen in het strafrecht). Mensen die met mensen in het
strafrecht omgaan zien ze meer als mensen (advocaten, rechters, gevangenismedewerkers). Die zien
dat daders er niet altijd iets aan kunnen doen. Als je geen woning, geen werk en geen wederhelft
hebt (3 w’s), dan kans groter om in het strafrecht te komen.
Week 2:
Docent: Jannemieke Ouwerkerk.
Vandaag: materiële strafrecht.
Materieel strafrecht = het geheel van strafregels waar in staat welke gedragingen strafbaar zijn,
onder welke omstandigheden. Vraag: wat is precies strafbaar gedrag in Nederland? Gaat om
waarden en normen die belangrijk zijn in een land. Als die normen geschonden worden is er een
consequentie aan verbonden.
Normen en waarden kunnen veranderen door nieuwe cultuur, opkomende religie. Dus
legaliteitsbeginsel heel belangrijk, dat beschermt.
, Niet alles wat wij verkeerd vinden is strafbaar. Strafrecht is ultimum remedium, is voor de meest
ernstige gedragingen. Voorbeeld: bijna iedereen vindt vreemdgaan geen goed idee, maar het is geen
strafbaar feit. Moet een mate van publieke schade zijn, of individuele schade die ook onderdeel
publieke schade is. Bijv. verkrachting; inbreuk op …, dat wordt als publiek goed gezien.
Wetboek van Strafrecht
3 boeken: Algemene bepalingen, Misdrijven en Overtredingen. Boek 1 is algemeen deel, boeken 2&3
bijzondere delen.
Verschil misdrijf en overtreding. Wetgever bepaalt wat een misdrijf en wat een overtreding is.
Misdrijf is ernstiger. Niet alleen landelijke wetgever (Den Haag) kan bepalen wat strafbaar gedrag is,
maar ook een lagere wetgever (bijv. gemeente). Maar op landelijk niveau worden misdrijven en
overtredingen bepaald en op lager niveau alleen overtredingen.
Diefstal is een misdrijf. Maakt niet uit of grote buit of pakje kauwgom, blijft misdrijf (ook al voelt het
minder als een misdrijf).
Bepalingen van wat strafbaar is en sancties staan in het bijzondere deel (boek 2 en 3) en in andere
wetten (bijv. Opiumwet). Het algemene deel bevat algemene bepalingen die altijd gelden, met welk
strafbaar feit je ook te maken hebt (bijv. noodweer, ontoerekeningsvatbaarheid, sancties). Algemene
bepalingen niet alleen toepassing boek 2 en 3, maar ook andere wetgeving waarin gedragingen
strafbaar zijn gesteld (staat in art. 91).
We gaan kijken naar algemene leerstukken van het algemene deel. Die kan je dan toepassen op het
bijzondere deel. Die algemene leerstukken zijn nader uitgewerkt in de rechtspraak.
Wie maakt het materiële strafrecht?
Landelijke wetgever en lagere wetgever. Maar ook internationale en Europese recht; op grond van
verdragen kan worden afgesproken dat bijv. gedragingen als witwassen strafbaar wordt gesteld.
Belangrijkste invloed uit Brussel. EU-regelgeving is in de meeste gevallen niet rechtstreeks van
toepassing, dus nationale wetgever moet dan nationale bepaling aanpassen of creëeren. Heeft met
legaliteitsbeginsel te maken. EU kan bepalen dat ze aanzetten tot haat strafbaar wil stellen in alle
lidstaten, dan kan je niet mensen hierop vervolgen voordat het omgezet is in Nederlands recht.
Implementatie internationaal recht in Nederlands recht. Je kan in wetboek niet zien welke bepaling
uit het EU recht komt. Wees bewust: in wetboek strafrecht is niet alles in Nederland bepaald, maar
dus ook Brussel en wereldniveau.
Twee belangrijke uitgangspunten in Nederlands materiële strafrecht
Ieder is verantwoordelijk voor het eigen (strafbaar) handelen .
- Materieel strafrecht gaat ervan uit dat het je eigen keuze is om een strafbaar feit te
plegen, je kan dan een verwijt worden gemaakt als je kiest voor strafbaar gedrag. Dit is
de grondslag van bestraffing. Als je iets verwijtbaars doet wordt je gestraft. Maar
mensheid zit complexer in elkaar: in hoeverre kun je altijd zelf bepalen wat je doet / kies
je zelf je gedrag Vrije wil discussie. Sommige mensen zeggen dat mensen geen vrije
wil hebben, dan zou je niet verwijt kunnen maken. Maar zelfs als geen vrije wil, dan heb
je strafrecht nodig om de maatschappij te ordenen.
- Pas bij een toerekenbaar verwijt kan straf volgen. Als iemand niet verantwoordelijk voor
gedrag kan worden gehouden (bijv. geestelijke stoornis), dan kan geen verwijt worden
gemaakt. En geen verwijt = geen bestraffing. Er volgt dan geen consequentie, maar een
maatregel om de samenleving te beschermen, bijv. TBS-maatregel.
- Verwijtbaarheid als grondslag voor bestraffing. Zit een stukje vergelding in. Straf naar de
mate van schuld/ verwijtbaarheid.
Er moet altijd sprake zijn van een individuele gedraging, alvorens er kan worden gesproken
van strafbaar gedrag.
Week 1: Strafrecht als publiekrecht
Mensen schamen zich vaak wanneer ze voor een strafbaar feit veroordeeld zijn.
Strafbaar feit = immoreel ongewenst gedrag.
Strafrecht = stelselmatig inbreuk maken op mensenrechten. Dat mag alleen als er een goede reden
is. Hoe reageer je proportioneel op immoreel gedrag?
Via strafrecht samenleving inrichten. Iemand slaan is duidelijk. Maar als je handfree belt in auto, dan
is dat ook een strafbaar feit. Vraag is: hoe erg is dat? Is strafbaar gesteld om een veilige situatie te
creëren, los van de vraag of je iemand iets aandoet. Ook voor economische zaken om zaken en
samenleving te ordenen.
TIP: kijk naar de leerdoelen, daar worden tentamenvragen over gesteld!!
Paradox: iedereen vindt strafrecht heel interessant, maar wil niet met strafrecht in aanraking komen.
Voorlopige hechtenis: nog niet veroordeeld maar bij de politie in hechtenis totdat je veroordeeld
wordt.
Kwaad vergelden met kwaad: strafrecht treedt in wanneer iemands rechten worden geschonden, en
omdat jij rechten hebt geschonden worden jouw rechten geschonden.
Prof gespecialiseerd in straftoemeting: welke straf leg je op? Als je aan de daad voorrang geeft sluit je
levenslang op, maar als je dader voorrang geeft laat je behandelen.
Strafrecht is altijd gebonden aan de wet (legaliteitsbeginsel) en alleen op de manier waarop het in de
wet staat. In de wet: wat strafbaar is, wat de overheid mag doen als iemand strafbaar feit heeft
gepleegd of je denkt dat hij heeft gepleegd. Maar je moet het ook een beetje open houden vanwege
ontwikkelingen.
Mindshift: bijvoorbeeld eerst verkrachting binnen huwelijk niet strafbaar.
Ook verandering in wat we straffen en hoe we handhaven. Ook bij te uitvoer leggen van straffen. Is
tijd, cultuur en plaats bepalend.
Pauzevraag: wat is eigenlijk het doel van het strafrecht? In het boek: verschillende invalshoeken over
het strafrecht: waarom op aarde, waarom gelegitimeerd om inbreuk te plegen op mensenrechten,
zijn andere ideeën voor.
Kleur van kabinet vormt vaak strafrecht. Ligt soms zelfs aan persoon, dat in strafrecht terug is te zien.
Teeven zat heel erg op het slachtoffer en de veiligheid. Bij huidige bewindslieden; Dekker ligt veel
meer op begrenzing overheidshandelen. Waar je het inzet in heel belangrijk. Garanderen veiligheid in
de samenleving is volgens prof nu juist iets aan het afnemen.
Doelen strafrecht:
Garanderen veiligheid in de samenleving; voor een deel kan je strafrecht voor instellen, voor
een deel moet je relativeren. Overspannen verwachting mensen ten aanzien van die
veiligheid. Je kan niet alle potentiele daders opsluiten. Kan je in kader veiligheid iemand
opsluiten om te voorkomen dat hij een strafbaar feit begaat?
Genoegdoening aan het slachtoffer; slachtoffer had oorspronkelijk geen rol in het strafrecht,
nu wel een duidelijke rol (waar in praktijk mee geworsteld wordt). Slachtoffer heeft een rol in
de zitting, mag vertellen over gevolgen van de daad. Als rechter moet je daarnaar luisteren
en is lastig te beoordelen wat je ermee moet doen. maar strafrecht blijft publiekrecht;
overheid tegenover dader. Kan je met strafrecht genoegdoening doen voor slachtoffer? Kan
je met straf het leed in evenwicht brengen? Nabestaanden van vermoord iemand zeggen
wel: wij hebben levenslang. Hangt af van persoon slachtoffer.
Behandeling van de veroordeelde; krijgt tegenwoordig steeds meer een rol in het strafrecht.
Vroeger: gevangenis als ernstig feit, bij minder ernstig feit geldboete en als gek in gesticht.
, Hier nu genuanceerder over denken. Nadruk is gekomen op behandeling veroordeelde;
steeds meer gevangenisstraffen opleggen op voorwaarden; zolang hij zich aan bepaalde
voorwaarden houdt hoeft hij de straf niet uit te zitten. Voorwaarde kan zijn:
afkickbehandeling. Vraag: wanneer geef je iemand toegang tot behandeling?
Onschadelijk maken van de veroordeelde; incapacitatie: opsluiten.
Afschrikking; als je genoeg in het wetboek zet dat niet mag met hoge straffen worden er
minder daden gepleegd = klassiek idee. Maar moet je relatief over denken.
Normstelling; heel belangrijk: wat mag wel en wat mag niet. Staat niet alleen in wetboek van
Strafrecht, maar in heel veel wetboeken. Werkt vooral als mensen begrijpen waarom iets
strafbaar is. Discussie legalisering softdrugs is een voorbeeld.
Begrenzing van overheidshandelen; past in het geheel. Overheid neemt reactie op strafbaar
gedrag over, heeft overheid monopolie op. Daardoor begrenzing in de wet. Proportionaliteit:
hoe ver moet die begrenzing gaan ten opzichte van de veiligheid?
Conclusie: verwachtingen van strafrecht moeten reëel worden gehouden. Gebruik het strafrecht met
mate, alleen als ultimum remedium. Zo is het ooit bedoeld (1886?). Boek zegt; wordt nu gebruikt als
premium remedium. Maar zou eerst moeten kijken: wat kan je bereiken zonder
mensenrechtenschendingen?
Strafrecht is publiekrecht, geeft het recht tot straffen, is afdwingbaar. Overheid is normgever,
kunnen zelf strafbare feiten definiëren. Is niet onbegrensd, moet altijd een reden voor zijn.
Verwachtingen van het strafrecht zijn heel hoog, en vervolgens blijkt dat vertrouwen in strafrecht
verdwijnt, bijvoorbeeld met een zaak als Michael P. Vertrouwen in overheid loopt een deuk op door
verwachtingen die overheid nooit waar kan maken. Belangrijk om reëel te zijn in verwachtingen van
strafrecht als publiekrecht. Vertrouwen. Is lastig, want iemand in het strafrecht heeft juist ons
vertrouwen geschaad.
3 dingen om vertrouwen in strafrecht te houden:
Strafrecht als last resort / ultimum remedium; veel lichter bestuursrecht, decriminalisering.
Lijkt een mooie manier om strafrecht als laatste optie over te houden en bestuursrecht te
laten overnemen. Maar bestuursrecht is niet altijd minder ingrijpend.
Gedogen in plaats van handhaven. Je zet iets als strafbaar in de wet, maar vervolgt niet.
Strafrecht als ultimum remedium downsizen door meer te behandelen en minder op te
sluiten. Maar heb je strafrecht nodig om mensen te behandelen?
Nu veel mensen in het strafrecht zijn mensen met psychische problemen. In gevangenis is populatie
enorm aan het veranderen.
Strafrecht met mate en vertrouwen (op mensen in het strafrecht). Mensen die met mensen in het
strafrecht omgaan zien ze meer als mensen (advocaten, rechters, gevangenismedewerkers). Die zien
dat daders er niet altijd iets aan kunnen doen. Als je geen woning, geen werk en geen wederhelft
hebt (3 w’s), dan kans groter om in het strafrecht te komen.
Week 2:
Docent: Jannemieke Ouwerkerk.
Vandaag: materiële strafrecht.
Materieel strafrecht = het geheel van strafregels waar in staat welke gedragingen strafbaar zijn,
onder welke omstandigheden. Vraag: wat is precies strafbaar gedrag in Nederland? Gaat om
waarden en normen die belangrijk zijn in een land. Als die normen geschonden worden is er een
consequentie aan verbonden.
Normen en waarden kunnen veranderen door nieuwe cultuur, opkomende religie. Dus
legaliteitsbeginsel heel belangrijk, dat beschermt.
, Niet alles wat wij verkeerd vinden is strafbaar. Strafrecht is ultimum remedium, is voor de meest
ernstige gedragingen. Voorbeeld: bijna iedereen vindt vreemdgaan geen goed idee, maar het is geen
strafbaar feit. Moet een mate van publieke schade zijn, of individuele schade die ook onderdeel
publieke schade is. Bijv. verkrachting; inbreuk op …, dat wordt als publiek goed gezien.
Wetboek van Strafrecht
3 boeken: Algemene bepalingen, Misdrijven en Overtredingen. Boek 1 is algemeen deel, boeken 2&3
bijzondere delen.
Verschil misdrijf en overtreding. Wetgever bepaalt wat een misdrijf en wat een overtreding is.
Misdrijf is ernstiger. Niet alleen landelijke wetgever (Den Haag) kan bepalen wat strafbaar gedrag is,
maar ook een lagere wetgever (bijv. gemeente). Maar op landelijk niveau worden misdrijven en
overtredingen bepaald en op lager niveau alleen overtredingen.
Diefstal is een misdrijf. Maakt niet uit of grote buit of pakje kauwgom, blijft misdrijf (ook al voelt het
minder als een misdrijf).
Bepalingen van wat strafbaar is en sancties staan in het bijzondere deel (boek 2 en 3) en in andere
wetten (bijv. Opiumwet). Het algemene deel bevat algemene bepalingen die altijd gelden, met welk
strafbaar feit je ook te maken hebt (bijv. noodweer, ontoerekeningsvatbaarheid, sancties). Algemene
bepalingen niet alleen toepassing boek 2 en 3, maar ook andere wetgeving waarin gedragingen
strafbaar zijn gesteld (staat in art. 91).
We gaan kijken naar algemene leerstukken van het algemene deel. Die kan je dan toepassen op het
bijzondere deel. Die algemene leerstukken zijn nader uitgewerkt in de rechtspraak.
Wie maakt het materiële strafrecht?
Landelijke wetgever en lagere wetgever. Maar ook internationale en Europese recht; op grond van
verdragen kan worden afgesproken dat bijv. gedragingen als witwassen strafbaar wordt gesteld.
Belangrijkste invloed uit Brussel. EU-regelgeving is in de meeste gevallen niet rechtstreeks van
toepassing, dus nationale wetgever moet dan nationale bepaling aanpassen of creëeren. Heeft met
legaliteitsbeginsel te maken. EU kan bepalen dat ze aanzetten tot haat strafbaar wil stellen in alle
lidstaten, dan kan je niet mensen hierop vervolgen voordat het omgezet is in Nederlands recht.
Implementatie internationaal recht in Nederlands recht. Je kan in wetboek niet zien welke bepaling
uit het EU recht komt. Wees bewust: in wetboek strafrecht is niet alles in Nederland bepaald, maar
dus ook Brussel en wereldniveau.
Twee belangrijke uitgangspunten in Nederlands materiële strafrecht
Ieder is verantwoordelijk voor het eigen (strafbaar) handelen .
- Materieel strafrecht gaat ervan uit dat het je eigen keuze is om een strafbaar feit te
plegen, je kan dan een verwijt worden gemaakt als je kiest voor strafbaar gedrag. Dit is
de grondslag van bestraffing. Als je iets verwijtbaars doet wordt je gestraft. Maar
mensheid zit complexer in elkaar: in hoeverre kun je altijd zelf bepalen wat je doet / kies
je zelf je gedrag Vrije wil discussie. Sommige mensen zeggen dat mensen geen vrije
wil hebben, dan zou je niet verwijt kunnen maken. Maar zelfs als geen vrije wil, dan heb
je strafrecht nodig om de maatschappij te ordenen.
- Pas bij een toerekenbaar verwijt kan straf volgen. Als iemand niet verantwoordelijk voor
gedrag kan worden gehouden (bijv. geestelijke stoornis), dan kan geen verwijt worden
gemaakt. En geen verwijt = geen bestraffing. Er volgt dan geen consequentie, maar een
maatregel om de samenleving te beschermen, bijv. TBS-maatregel.
- Verwijtbaarheid als grondslag voor bestraffing. Zit een stukje vergelding in. Straf naar de
mate van schuld/ verwijtbaarheid.
Er moet altijd sprake zijn van een individuele gedraging, alvorens er kan worden gesproken
van strafbaar gedrag.
