Hoorcollege 1: 'Staat en natie', 'de constitutie’
Hoofdstuk 1: The Country, the Nation and the State
Nederland als klein land – of niet zo klein. 'God made the world, but the Dutch made Holland'.
Nederland kent een lange geschiedenis van een strijd tegen het water. Er zijn veel momenten in de
geschiedenis geweest waar Nederland door water overspoeld dreigde te worden. Dit moest
voorkomen worden waardoor er door middel van innovatie dijken werden gebouwd. Er werd in
algemeen belang gehandeld en hieruit ontstonden ook de eerste democratische instituties: de
waterschappen.
Nederland kent drie ‘grenzen’ die bevolkingsgroepen van elkaar onderscheiden: taal, religie en
politiek.
De Vrankrijker (1946) onderscheid twee soorten grenzen: Structural borders (geografisch) en
historical borders (ontstaan door lange aanwezigheid en daardoor geaccepteerd). Nederland wordt
getekend door drie historische ontwikkelingen en bijbehorende 'grenzen' (historical borders).
1. Linguïstisch: Romaanse en Germaanse invloed.
2. Religieus: tussen ‘Rome’ (Katholicisme) en Reformatie (Protestantisme).
3. Politiek:
a. Vestiging Republiek door Vrede van Westfalen (1648)
b. Franse/Bataafse tijd --> Congres van Wenen (1815)
c. Splitsing lage landen (1830/1839), ontwikkeling parlementaire democratie en
democratische rechtsstaat: nieuwe Grondwet van Thorbecke (1848) met als
belangrijkste verandering de introductie van ministeriële verantwoordelijkheid wat
een kanteling in de democratische verhoudingen betekende.
De Lage Landen waren onderdeel van het Bourgondische en later Habsburgse Rijk als bufferstaat
tussen Duitsland en Frankrijk.
Het land werd geregeerd door Karel V en later door Filips II.
Inwoners van de Lage Landen hadden in de jaren 50 en 60 van de 16 e eeuw kritiek op de Kerk
gekregen door de werken van onder andere Erasmus en Luther. Dit was uiteindelijk aanleiding tot de
opstand in de Nederlanden, onder leiding van Willem van Oranje.
In 1579 besluiten de noordelijke provincies samen te strijden tegen de Spanjaarden (Unie van
Utrecht). De Spanjaarden veroverden de Zuidelijke Nederlanden. Dit leidde tot de Republiek die in
1648 werd erkend (Vrede van Westfalen). Dit bleef zo tot de Franse tijd (eind 18 e eeuw).
Na de Franse tijd werd op het Congres van Wenen (1815) besloten dat Nederland, België en
Luxemburg samen werden gevoegd tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. De Belgen waren
ontevreden over het beleid van de Nederlandse koning Willem I (taal, religie en politieke vrijheden).
Een coalitie van liberalen en Katholieken zorgden er voor dat België zich in 1930 weer afscheidde van
het Koninkrijk.
Nederlandse grenzen zijn daarna (binnen Europa) niet veranderd. Buiten Europa had Nederland een
koloniaal rijk wat na de Tweede Wereldoorlog (onder druk van Amerika en de VN) beetje bij beetje
werd afgestaan: Indonesië (1949), Nederlands Nieuw Guinea (1960), Suriname (1975) en de Antillen
(2010). Aruba, Curaçao en Sint-Maarten zijn onderdeel van het Koninkrijk; Bonaire, Saba en Sint-
Eustatius zijn gemeente met een speciale status.
,Er is veel discussie over het bestaan en de betekenis van de ‘Nederlandse identiteit.’
De twee belangrijkste personen in de Nederlandse geschiedenis: Johannes Calvijn en Willem van
Oranje.
Calvinisme was populair omdat deze stroming het rechtvaardigde om in opstand te komen tegen
een regering, in tegenstelling tot het Lutheranisme en Katholicisme. Calvinisme is niet alleen
populair vanwege religie, maar ook vanwege haar waarden.
Willem van Oranje was de leider van de opstand tegen de Spanjaarden en zijn erfenis en
achtergrond is op tal van plekken terug te vinden: in het Volkslied en de kleur oranje bij nationale
evenementen of gebeurtenissen.
Nederland was de eerste moderne Republiek in de wereld.
De Gouden Eeuw was één van de meest welvarende periodes in de geschiedenis van de
Nederlanden. Nederland was koploper op tal van gebieden (economisch, wetenschap, vrijheden). Er
was sprake van veel tolerantie in de Republiek.
Het eind van de Duitse bezetting wordt gezien als wedergeboorte voor Nederland en het was goed
voor de steun en het vertrouwen in de parlementaire democratie en de rol van de staat.
Nederland stapte ook af van neutraliteit en werd lid van de NAVO en de EU.
Nederland wordt gezien als één van de meest progressieve landen ter wereld (beleid op abortus,
euthanasie en homorechten). Dit is ook onderdeel geworden van de Nederlandse identiteit.
Het onderscheid maken tussen staat en natie:
- De staat is een organisatie die gekenmerkt wordt door interne (geweldsmonopolie) en
externe (erkenning in buitenland) soevereiniteit.
- De natie is meer een culturele opvatting. Het is een groep mensen met een gedeelde
culturele of etnische achtergrond en delen zich beschouwen als politieke gemeenschap -->
Nationale identiteit.
Identiteit kan ook een soort constructie zijn die niet veel met de werkelijkheid te maken heeft.
(Hansje Brinker)
Nederland (in de 20e eeuw na WOII en 21e eeuw) als land met eigen identiteit (?) van
vrijwilligersorganisaties en sterk ontwikkeld maatschappelijk middenveld - 'civil society’, maar dan
wel:
- Van verzuild naar ontzuild land
- In een geseculariseerde samenleving
- Met aandacht voor zogenaamde postmaterialistische waarden (dak boven je hoofd,
zekerheid, veiligheid, participatie, individuele vrijheid)
- En niet/nauwelijks/minder in partijpolitiek verband
- Niet zelden virtueel-digitaal
'Civil society’ verwijst naar een samenleving waarin burgers op veel verschillende manieren
participeren en betrokken zijn bij politiek en maatschappij. (maatschappelijk middenveld)
Nederland was tot aan 1967 een verzuilde samenleving wat betekende dat burgers vooral binnen
hun eigen zuil actief waren. Leiders van de zuilen deden de onderhandelingen met de andere zuilen.
Sinds de jaren zestig is Nederland veel veranderd. Nederland is van een religieus land naar één van
de meest seculiere landen van Europa gegaan.
Naast de daling van het aantal leden van de Kerk daalde ook het aantal leden van vakbonden en
politieke partijen.
Het proces van ontzuiling betekende echter niet dat Nederland geen 'civil society’ meer was. Er
, waren nog steeds veel burgers lid van vrijwilligersorganisaties.
Op Europese schaal zijn en waren er ook veel Nederlanders lid van sportclubs en organisaties die
zich inzetten voor natuur en milieu.
Een ander belangrijk aspect van 'civil society’ is de interesse en toewijding aan civiele zaken die
rondom een persoon spelen, de overtuiging die zaken te kunnen beïnvloeden en hun bereidheid die
overtuiging om te zetten in actie. Nederlanders scoren hoog op interesse en toewijding, maar wat
lager op participatie. Dit heet ook wel een 'monotorial citizen'. Iemand die met zichzelf bezig is, maar
wel het collectief in de gaten houdt.
De constitutionele ontwikkeling van Nederland is met name beïnvloed door
buitenlandse/internationale invloeden. De belangrijkste kenmerken van het Nederlandse bestel
vanwege buitenlandse invloed zijn:
- Eenheidsstaat … komt door de Fransen (gemeentes en minder macht voor provincie). De
Franse invloed in de tijd van Napoleon heeft mede de huidige positie van de gemeentes
bepaald en droeg bij aan de eerste Nederlandse grondwet.
- Monarchie … komt door de Britten (Congres van Wenen (1815) --> Koning Willem I). De
Fransen maakte van de Nederlandse Republiek een Monarchie onder Lodewijk Napoleon. De
Engelsen bepaalden later, op het Congres van Wenen, dat koning Willem I de eerste koning
van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden zou worden. Engeland en Frankrijk waren dus
samen grotendeels verantwoordelijk voor het ontstaan van de Nederlandse monarchie.
- Tweekamerstelsel … komt door de Belgen! (Vertegenwoordiging van adellijke Belgen in
senaat). België leverde een grote bijdrage aan het tweekamerstelsel. Belgen waren in 1815
ontevreden over het aristocratische Nederland en wilden daarom een extra 'kamer'. Dit is
vandaag de dag de huidige eerste kamer.
- Grondwet 1848 (kiesrecht, ministeriële verantwoordelijkheid) … uit angst voor eenzelfde
ontwikkeling als in Frankrijk en Duitsland. De wijziging in 1848 was een reactie op de februari
revolutie in Frankrijk.
- Pacificatie 1917 - De wijziging in 1917 kwam voort uit de crises die ontstonden uit de Eerste
Wereldoorlog en was een compromis tussen de confessionelen en de liberalen.
De grondwet is 15 keer gewijzigd, maar de verandering in 1848 (directe verkiezingen, evenredige
vertegenwoordiging en parlementaire democratie) en 1917 (universeel kiesrecht voor mannen;
vrouwen 2 jaar later) zijn het belangrijkst. Alle politieke instituties overleefden de Tweede
Wereldoorlog. De enig verandering vond plaats in de betere representatie van arbeiders, waar
minder macht voor werkgevers, deel van uitmaakten.
Het constitutionele systeem van Nederland is sinds 1917 niet meer gewijzigd, mede omdat het
wijzigen van de grondwet wordt bemoeilijkt door strenge meerderheidseisen in het parlement. (1x
gewone meerderheid, 1x 2/3 in beide kamers)
Nederland is een constitutionele monarchie en een parlementaire, vertegenwoordigende
democratie.
Constitutie:
- Staat: externe en interne soevereiniteit – De soevereiniteit van de staat waarborgt de vrede
en de veiligheid van de onderdanen.
o Geweldsmonopolie, 'zwaardmacht’. Hoe ver dit mag gaan is voortdurend onderwerp
van debat. 'geweldsmonopolie vs 'wie bewaakt de bewaker’
o 'tegen de anarchie vs tegen de tirannie’
Hoofdstuk 1: The Country, the Nation and the State
Nederland als klein land – of niet zo klein. 'God made the world, but the Dutch made Holland'.
Nederland kent een lange geschiedenis van een strijd tegen het water. Er zijn veel momenten in de
geschiedenis geweest waar Nederland door water overspoeld dreigde te worden. Dit moest
voorkomen worden waardoor er door middel van innovatie dijken werden gebouwd. Er werd in
algemeen belang gehandeld en hieruit ontstonden ook de eerste democratische instituties: de
waterschappen.
Nederland kent drie ‘grenzen’ die bevolkingsgroepen van elkaar onderscheiden: taal, religie en
politiek.
De Vrankrijker (1946) onderscheid twee soorten grenzen: Structural borders (geografisch) en
historical borders (ontstaan door lange aanwezigheid en daardoor geaccepteerd). Nederland wordt
getekend door drie historische ontwikkelingen en bijbehorende 'grenzen' (historical borders).
1. Linguïstisch: Romaanse en Germaanse invloed.
2. Religieus: tussen ‘Rome’ (Katholicisme) en Reformatie (Protestantisme).
3. Politiek:
a. Vestiging Republiek door Vrede van Westfalen (1648)
b. Franse/Bataafse tijd --> Congres van Wenen (1815)
c. Splitsing lage landen (1830/1839), ontwikkeling parlementaire democratie en
democratische rechtsstaat: nieuwe Grondwet van Thorbecke (1848) met als
belangrijkste verandering de introductie van ministeriële verantwoordelijkheid wat
een kanteling in de democratische verhoudingen betekende.
De Lage Landen waren onderdeel van het Bourgondische en later Habsburgse Rijk als bufferstaat
tussen Duitsland en Frankrijk.
Het land werd geregeerd door Karel V en later door Filips II.
Inwoners van de Lage Landen hadden in de jaren 50 en 60 van de 16 e eeuw kritiek op de Kerk
gekregen door de werken van onder andere Erasmus en Luther. Dit was uiteindelijk aanleiding tot de
opstand in de Nederlanden, onder leiding van Willem van Oranje.
In 1579 besluiten de noordelijke provincies samen te strijden tegen de Spanjaarden (Unie van
Utrecht). De Spanjaarden veroverden de Zuidelijke Nederlanden. Dit leidde tot de Republiek die in
1648 werd erkend (Vrede van Westfalen). Dit bleef zo tot de Franse tijd (eind 18 e eeuw).
Na de Franse tijd werd op het Congres van Wenen (1815) besloten dat Nederland, België en
Luxemburg samen werden gevoegd tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. De Belgen waren
ontevreden over het beleid van de Nederlandse koning Willem I (taal, religie en politieke vrijheden).
Een coalitie van liberalen en Katholieken zorgden er voor dat België zich in 1930 weer afscheidde van
het Koninkrijk.
Nederlandse grenzen zijn daarna (binnen Europa) niet veranderd. Buiten Europa had Nederland een
koloniaal rijk wat na de Tweede Wereldoorlog (onder druk van Amerika en de VN) beetje bij beetje
werd afgestaan: Indonesië (1949), Nederlands Nieuw Guinea (1960), Suriname (1975) en de Antillen
(2010). Aruba, Curaçao en Sint-Maarten zijn onderdeel van het Koninkrijk; Bonaire, Saba en Sint-
Eustatius zijn gemeente met een speciale status.
,Er is veel discussie over het bestaan en de betekenis van de ‘Nederlandse identiteit.’
De twee belangrijkste personen in de Nederlandse geschiedenis: Johannes Calvijn en Willem van
Oranje.
Calvinisme was populair omdat deze stroming het rechtvaardigde om in opstand te komen tegen
een regering, in tegenstelling tot het Lutheranisme en Katholicisme. Calvinisme is niet alleen
populair vanwege religie, maar ook vanwege haar waarden.
Willem van Oranje was de leider van de opstand tegen de Spanjaarden en zijn erfenis en
achtergrond is op tal van plekken terug te vinden: in het Volkslied en de kleur oranje bij nationale
evenementen of gebeurtenissen.
Nederland was de eerste moderne Republiek in de wereld.
De Gouden Eeuw was één van de meest welvarende periodes in de geschiedenis van de
Nederlanden. Nederland was koploper op tal van gebieden (economisch, wetenschap, vrijheden). Er
was sprake van veel tolerantie in de Republiek.
Het eind van de Duitse bezetting wordt gezien als wedergeboorte voor Nederland en het was goed
voor de steun en het vertrouwen in de parlementaire democratie en de rol van de staat.
Nederland stapte ook af van neutraliteit en werd lid van de NAVO en de EU.
Nederland wordt gezien als één van de meest progressieve landen ter wereld (beleid op abortus,
euthanasie en homorechten). Dit is ook onderdeel geworden van de Nederlandse identiteit.
Het onderscheid maken tussen staat en natie:
- De staat is een organisatie die gekenmerkt wordt door interne (geweldsmonopolie) en
externe (erkenning in buitenland) soevereiniteit.
- De natie is meer een culturele opvatting. Het is een groep mensen met een gedeelde
culturele of etnische achtergrond en delen zich beschouwen als politieke gemeenschap -->
Nationale identiteit.
Identiteit kan ook een soort constructie zijn die niet veel met de werkelijkheid te maken heeft.
(Hansje Brinker)
Nederland (in de 20e eeuw na WOII en 21e eeuw) als land met eigen identiteit (?) van
vrijwilligersorganisaties en sterk ontwikkeld maatschappelijk middenveld - 'civil society’, maar dan
wel:
- Van verzuild naar ontzuild land
- In een geseculariseerde samenleving
- Met aandacht voor zogenaamde postmaterialistische waarden (dak boven je hoofd,
zekerheid, veiligheid, participatie, individuele vrijheid)
- En niet/nauwelijks/minder in partijpolitiek verband
- Niet zelden virtueel-digitaal
'Civil society’ verwijst naar een samenleving waarin burgers op veel verschillende manieren
participeren en betrokken zijn bij politiek en maatschappij. (maatschappelijk middenveld)
Nederland was tot aan 1967 een verzuilde samenleving wat betekende dat burgers vooral binnen
hun eigen zuil actief waren. Leiders van de zuilen deden de onderhandelingen met de andere zuilen.
Sinds de jaren zestig is Nederland veel veranderd. Nederland is van een religieus land naar één van
de meest seculiere landen van Europa gegaan.
Naast de daling van het aantal leden van de Kerk daalde ook het aantal leden van vakbonden en
politieke partijen.
Het proces van ontzuiling betekende echter niet dat Nederland geen 'civil society’ meer was. Er
, waren nog steeds veel burgers lid van vrijwilligersorganisaties.
Op Europese schaal zijn en waren er ook veel Nederlanders lid van sportclubs en organisaties die
zich inzetten voor natuur en milieu.
Een ander belangrijk aspect van 'civil society’ is de interesse en toewijding aan civiele zaken die
rondom een persoon spelen, de overtuiging die zaken te kunnen beïnvloeden en hun bereidheid die
overtuiging om te zetten in actie. Nederlanders scoren hoog op interesse en toewijding, maar wat
lager op participatie. Dit heet ook wel een 'monotorial citizen'. Iemand die met zichzelf bezig is, maar
wel het collectief in de gaten houdt.
De constitutionele ontwikkeling van Nederland is met name beïnvloed door
buitenlandse/internationale invloeden. De belangrijkste kenmerken van het Nederlandse bestel
vanwege buitenlandse invloed zijn:
- Eenheidsstaat … komt door de Fransen (gemeentes en minder macht voor provincie). De
Franse invloed in de tijd van Napoleon heeft mede de huidige positie van de gemeentes
bepaald en droeg bij aan de eerste Nederlandse grondwet.
- Monarchie … komt door de Britten (Congres van Wenen (1815) --> Koning Willem I). De
Fransen maakte van de Nederlandse Republiek een Monarchie onder Lodewijk Napoleon. De
Engelsen bepaalden later, op het Congres van Wenen, dat koning Willem I de eerste koning
van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden zou worden. Engeland en Frankrijk waren dus
samen grotendeels verantwoordelijk voor het ontstaan van de Nederlandse monarchie.
- Tweekamerstelsel … komt door de Belgen! (Vertegenwoordiging van adellijke Belgen in
senaat). België leverde een grote bijdrage aan het tweekamerstelsel. Belgen waren in 1815
ontevreden over het aristocratische Nederland en wilden daarom een extra 'kamer'. Dit is
vandaag de dag de huidige eerste kamer.
- Grondwet 1848 (kiesrecht, ministeriële verantwoordelijkheid) … uit angst voor eenzelfde
ontwikkeling als in Frankrijk en Duitsland. De wijziging in 1848 was een reactie op de februari
revolutie in Frankrijk.
- Pacificatie 1917 - De wijziging in 1917 kwam voort uit de crises die ontstonden uit de Eerste
Wereldoorlog en was een compromis tussen de confessionelen en de liberalen.
De grondwet is 15 keer gewijzigd, maar de verandering in 1848 (directe verkiezingen, evenredige
vertegenwoordiging en parlementaire democratie) en 1917 (universeel kiesrecht voor mannen;
vrouwen 2 jaar later) zijn het belangrijkst. Alle politieke instituties overleefden de Tweede
Wereldoorlog. De enig verandering vond plaats in de betere representatie van arbeiders, waar
minder macht voor werkgevers, deel van uitmaakten.
Het constitutionele systeem van Nederland is sinds 1917 niet meer gewijzigd, mede omdat het
wijzigen van de grondwet wordt bemoeilijkt door strenge meerderheidseisen in het parlement. (1x
gewone meerderheid, 1x 2/3 in beide kamers)
Nederland is een constitutionele monarchie en een parlementaire, vertegenwoordigende
democratie.
Constitutie:
- Staat: externe en interne soevereiniteit – De soevereiniteit van de staat waarborgt de vrede
en de veiligheid van de onderdanen.
o Geweldsmonopolie, 'zwaardmacht’. Hoe ver dit mag gaan is voortdurend onderwerp
van debat. 'geweldsmonopolie vs 'wie bewaakt de bewaker’
o 'tegen de anarchie vs tegen de tirannie’
