INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT (IPR)
WEEK 1 – INLEIDING TOT HET INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT , STRUCTUUR VAN DE
VERWIJZINGSREGEL, KWALIFICATIE, OPENBARE ORDE EN VOORRANGSREGELS
Hoorcollege
Indeling IPR:
- Rechtsmacht: internationaal bevoegde rechter
- Conflictenrecht: toepasselijk recht
- Erkenning en tenuitvoerlegging
o Vonnissen en beschikkingen
o Notariële aktes
Bronnen:
- Verdragen
o Haags Vertegenwoordigingsverdrag, Haags Huwelijksvermogensverdrag, Haags
Forumkeuzeverdrag
- EU-recht
o Rome I, Rome II, Brussel I, Verordening Huwelijksvermogensstelsels, Erfrechtverordening
o Ook: toetsing aan vrijheid van vestiging en andere economische vrijheden
- Nationaal recht
o Boek 10 BW
o Andere bepalingen, bijvoorbeeld art. 6:247 lid 4 BW (algemene voorwaarden)
Verwijzingsregel: kenmerken
- Indirect
o Eenvormig privaatrecht (EPR) vs. IPR
o Weens Koopverdrag
o Bijvoorbeeld artikel 10:118 BW, artikel 4 Rome II
- Meerzijdig: geeft niet alleen aan wanneer het Nederlandse recht van toepassing is, maar ook omdat
de regel aangeeft wanneer buitenlands recht van toepassing is
o Bijvoorbeeld artikel 10:127 BW
- Neutraal
o Begrenzing door openbare orde (artikel 10:6 BW) en voorrangsregels (artikel 10:7 BW)
▪ Openbare orde: wanneer toepassing van buitenlands recht leidt tot inbreuk van
fundamentele waarden van de Nederlandse rechtsorde, dan wordt buitenlands
recht niet toegepast
• Negatieve functie: buitenlands recht wordt niet toegepast
▪ Voorrangsregels: buitenlands recht kan wel worden toegepast, maar toch wordt een
specifieke Nederlandse rechtsregel toegepast, omdat deze fundamenteel is
• Positieve functie
- Abstract: in de meeste gevallen is de inhoud van het recht waarnaar verwezen wordt, niet relevant
o Bijvoorbeeld: artikel 4 lid 1 Rome II
o Begrenzing door begunstiging en openbare orde
o Artikel 6 en 8 Rome I voorbeelden van gevallen waarin de inhoud van het recht wel relevant
is
Verwijzingsregel: structuur
- Aanduiding van verwijzingscategorie: aanduiding van de onderwerpen/rechtsverhoudingen die door
de desbetreffende verwijzingsregel worden bestreken
o Bijvoorbeeld artikel 10:127 lid 1 BW “goederenrechtelijke regime met betrekking tot een
zaak”
- Aanknopingsfactor: de specifieke regel die aanwijst naar welk rechtsstelsel verwezen wordt
, o Bijvoorbeeld artikel 10:127 lid 1 BW “recht van de staat op welks grondgebied de zaak zich
bevindt”
- De verwijzing
Geen herverwijzing: artikel 10:5 BW
- Uitzondering artikel 10:31 lid 3 BW, artikel 34 Erfrechtverordening
Openbare orde
- Artikel 10:6 BW: vreemd recht wordt niet toegepast, voor zover de toepassing ervan kennelijk
onverenigbaar is met de openbare orde
- Artikel 21 Rome I, artikel 16 Rome II, artikel 45 lid 1 sub a Brussel Ibis, etc.
Voorrangsregels (artikel 10:7 BW)
- Artikel 10:7 lid 1 BW:
Bepalingen van bijzonder dwingend recht: bepalingen waaraan een staat zo veel belang hecht voor de
handhaving van zijn openbare belangen, dat zij moeten worden toegepast op elk geval dat onder de
werkingssfeer ervan valt, ongeacht welk recht van toepassing is (artikel 10:7 lid 1 BW).
o Bijvoorbeeld politieke, sociale of economische belangen
o Er is pas sprake van een voorrangsregel indien een dwingende bepaling een openbaar belang
beoogt te dienen en wel op zodanige wijze dat dit een rechtvaardiging biedt voor het terzijde
stellen van het gekozen of objectief toepasselijke recht.
o Voorbeelden uit jurisprudentie:
▪ HR 16 MAART 1990, BREDIUS
▪ HVJ 18 OKTOBER 2016, NIKIFORIDIS
▪ HVJ 31 JANUARI 2019, DA SILVA MARTINS
▪ HR 9 JUNI 2023, KRIMGOUD
▪ HVJ 14 SEPTEMBER 2023, DIAMOND RESORTS EUROPE
- Artikel 10:7 lid 2 BW: lex fori
o HR 20 MEI 1980, NJ 1980/634 (WET MINIMUMLOON)
o HR 16 MAART 1990 (BREDIUS)
- Artikel 10:7 lid 3 BW:
o Discretionaire bevoegdheid (“kan”)
o Nauwere verbondenheid
o Aard en strekking
o Gevolgen toepassing of niet-toepassing
Materieelrechtelijke benadering
- HVJ 18 OKTOBER 2016 (GRIEKENLAND T. NIKIFORIDIS)
o Artikel 9 lid 3 staat er niet aan in de weg dat een rechter met buitenlandse bepalingen van
bijzonder dwingend recht rekening houdt als feitelijk element, voor zover het nationale recht
dat krachtens de bepalingen van die verordening op de overeenkomst toepasselijk is, daarin
voorziet.
- Overmacht, onvoorziene omstandigheden, redelijkheid en billijkheid
- Nietigheid (artikel 3:40 BW)?
,Literatuur: Inleiding tot het Nederlandse internationaal privaatrecht
Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Begrip en functie van het internationaal privaatrecht
Het IPR heeft ten doel de problemen die voortvloeien uit de samenloop van nationale rechtsstelsels
bij internationale privaatrechtelijke rechtsverhoudingen te normeren.
Het IPR kent drie hoofdonderdelen:
- Het internationale bevoegdheidsrecht: het bakent de internationale bevoegdheid van de
nationale rechter af.
- Het conflictenrecht: het geeft aan door welke rechtsregels rechtsverhoudingen met een
internationaal karakter worden beheerst.
- Het recht inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse rechterlijke
beslissingen: het bevat regels met betrekking tot de vraag onder welke voorwaarden en in
welke omvang rechtskracht kan worden toegekend aan buitenlandse rechterlijke
beslissingen en onder welke voorwaarden en op welke wijze die buitenlandse beslissingen
kunnen worden ten uitvoer gelegd.
Materiële IPR (samenloop van rechtsregels) Formele IPR (procesrechtelijk)
Conflictenrecht Internationaal bevoegdheidsrecht
Recht inzake de erkenning en tenuitvoerlegging
van buitenlandse rechterlijke beslissingen
Elk land heeft zijn eigen regels van IPR en is in beginsel vrij het IPR naar eigen goeddunken in te richten. In
zoverre is IPR geen internationaal recht, maar nationaal recht.
Het toepassingsgebied van het IPR omvat in beginsel slechts rechtsverhoudingen met een internationaal
karakter. Hoe moet worden vastgesteld of een rechtsverhouding een internationaal karakter heeft?
- Geografische benadering: de feitelijk-geografische aspecten van de rechtsverhouding, zoals
woonplaats of nationaliteit van de betrokken personen, de plaats van handeling, de plaats van ligging
van goederen, etc.
- Juridische benadering: de geldingspretenties, toepassingsaanspraken van rechtstelsels worden
beslissend geacht. De vraag is of de rechter van meer dan één land bevoegdheid zou kunnen
pretenderen en meer dan één rechtsstelsel toepassing zou kunnen verlangen.
1.2. Bronnen van het Nederlandse internationaal privaatrecht
Hoewel belangrijke onderdelen van het IPR inmiddels door de Nederlandse wetgever zijn gecodificeerd, vormt
de wet niet de belangrijkste bron van het in Nederland geldende IPR. De regeling van het conflictenrecht in
Boek 10 BW en de regeling van het internationale bevoegdheidsrecht in Boek 1 van het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering laten de gelding van verdragen en verordeningen onverlet (artikel 10:1 BW jo.
artikel 1 Rv).
Verdragen vormen een belangrijke bron van het in Nederland geldende IPR.
Ze bevatten:
- Uniforme regels van conflictenrecht of van internationaal bevoegdheidsrecht; of,
- Regelingen inzake de wederzijdse erkenning van tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen
(veelal bilaterale verdragen).
De IPR-regelgeving die tot stand is en wordt gebracht in het kader van de EU is van groot belang. Conform
artikel 81 VWEU kan de EU door middel van verordeningen regelgevend optreden op nagenoeg het gehele
terrein van zowel het formele als het materiële IPR.
De uitleg van de verordeningen ligt via de prejudiciële procedure van artikel 267 VWEU in handen van het Hof
van Justitie van de Europese Unie.
, Bij samenloop van een IPR-regel uit internationale bron en een IPR-regel uit nationale bron gaat de
internationale regel in beginsel voor. De voorrang van Europese regelingen vloeit (mede) voort uit het
Unierecht.
Bij samenloop van IPR-regels uit verschillende internationale bronnen wordt afbakening en rangorde bepaald
door hetgeen de desbetreffende internationale verdragen of regelingen daarover zelf aan voorzieningen
bevatten.
Bij gebreke aan dergelijke voorzieningen wordt de onderlinge afbakening en rangorde bepaald door de
algemene regels van het volkenrecht zoals deze zijn gecodificeerd in artikel 30 van het Verdrag van Wenen
inzake het verdragenrecht.
Om vast te kunnen stellen of er sprake is van samenloop van internationale regelingen, dient scherp voor ogen
te worden gehouden wat de toepassingsgebieden van de betrokken regelingen zijn:
- Materiële toepassingsgebied: betreft de door de regeling bestreken onderwerpen;
- Formele toepassingsgebied: betreft het naar personele en/of territoriale criteria bepaalde ruimtelijke
toepassingsgebied;
- Temporele toepassingsgebied: betreft de overgangsrechtelijke voorzieningen van de regeling
Samenloop doet zich slechts voor indien de concrete casus valt binnen zowel het formele, het materiële als het
temporele toepassingsgebied van twee of meer internationale regelingen.
1.3. Hoofdlijnen van de geschiedenis van het internationaal privaatrecht
Lex fori-stroming: in deze stroming wordt de opvatting dat het IPR in het nationale recht zijn grondslag vindt
tot in haar uiterste consequenties doorgetrokken. Omdat internationale beslissingsharmonie toch nooit
bereikt zal worden, dient de rechter ook in internationale gevallen als uitgangspunt steeds zijn eigen recht, de
lex fori, toe te passen.
Hoofdstuk 3: Conflictenrecht
3.1. Algemeen deel
Het conflictenrecht:
- houdt zich bezig met de vraag naar het toepasselijke recht; en,
- schrijft voor welke recht toegepast wordt op rechtsverhoudingen met een internationaal karakter.
Het door de conflictregel aangewezen toepasselijk recht is de lex causae.
Ingevolge artikel 10:2 BW is de rechter gehouden de regels van conflictenrecht ambtshalve toe te passen. Het
conflictenrecht valt derhalve binnen het bereik van artikel 25 Rv, welk artikel de rechter voorschrijft
ambtshalve de rechtsgronden aan te vullen.
Drie soorten conflictregels:
- Eenzijdige conflictregels
o Ziet uitsluitend op het internationale geldingsbereik van het eigen recht en zegt niets over de
eventuele toepasselijkheid van vreemd recht (vgl. artikel 10:149 BW).
o Heeft vooral een afbakeningsfunctie.
- Meerzijdige conflictregels
o Heeft zowel betrekking op het eigen recht als het vreemde recht. Het wijst de internationale
rechtsverhouding toe aan een bepaald rechtsstelsel, ongeacht de herkomst van dat
rechtsstelsel.
o Heeft vooral een “wegwijzersfunctie”: ook wel een verwijzingsregel.
- Materiële conflictregels
o Regelt de internationale rechtsverhouding of een aspect daarvan rechtstreeks. Het bevat een
materiële norm: van afbakening of verwijzing is geen sprake.
Meerzijdige conflictregels zijn de belangrijkste conflictregels: de eenzijdige en materiële conflictregels vormen
uitzonderingen in het geldende conflictenrecht.
Kenmerken meerzijdige conflictregels:
WEEK 1 – INLEIDING TOT HET INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT , STRUCTUUR VAN DE
VERWIJZINGSREGEL, KWALIFICATIE, OPENBARE ORDE EN VOORRANGSREGELS
Hoorcollege
Indeling IPR:
- Rechtsmacht: internationaal bevoegde rechter
- Conflictenrecht: toepasselijk recht
- Erkenning en tenuitvoerlegging
o Vonnissen en beschikkingen
o Notariële aktes
Bronnen:
- Verdragen
o Haags Vertegenwoordigingsverdrag, Haags Huwelijksvermogensverdrag, Haags
Forumkeuzeverdrag
- EU-recht
o Rome I, Rome II, Brussel I, Verordening Huwelijksvermogensstelsels, Erfrechtverordening
o Ook: toetsing aan vrijheid van vestiging en andere economische vrijheden
- Nationaal recht
o Boek 10 BW
o Andere bepalingen, bijvoorbeeld art. 6:247 lid 4 BW (algemene voorwaarden)
Verwijzingsregel: kenmerken
- Indirect
o Eenvormig privaatrecht (EPR) vs. IPR
o Weens Koopverdrag
o Bijvoorbeeld artikel 10:118 BW, artikel 4 Rome II
- Meerzijdig: geeft niet alleen aan wanneer het Nederlandse recht van toepassing is, maar ook omdat
de regel aangeeft wanneer buitenlands recht van toepassing is
o Bijvoorbeeld artikel 10:127 BW
- Neutraal
o Begrenzing door openbare orde (artikel 10:6 BW) en voorrangsregels (artikel 10:7 BW)
▪ Openbare orde: wanneer toepassing van buitenlands recht leidt tot inbreuk van
fundamentele waarden van de Nederlandse rechtsorde, dan wordt buitenlands
recht niet toegepast
• Negatieve functie: buitenlands recht wordt niet toegepast
▪ Voorrangsregels: buitenlands recht kan wel worden toegepast, maar toch wordt een
specifieke Nederlandse rechtsregel toegepast, omdat deze fundamenteel is
• Positieve functie
- Abstract: in de meeste gevallen is de inhoud van het recht waarnaar verwezen wordt, niet relevant
o Bijvoorbeeld: artikel 4 lid 1 Rome II
o Begrenzing door begunstiging en openbare orde
o Artikel 6 en 8 Rome I voorbeelden van gevallen waarin de inhoud van het recht wel relevant
is
Verwijzingsregel: structuur
- Aanduiding van verwijzingscategorie: aanduiding van de onderwerpen/rechtsverhoudingen die door
de desbetreffende verwijzingsregel worden bestreken
o Bijvoorbeeld artikel 10:127 lid 1 BW “goederenrechtelijke regime met betrekking tot een
zaak”
- Aanknopingsfactor: de specifieke regel die aanwijst naar welk rechtsstelsel verwezen wordt
, o Bijvoorbeeld artikel 10:127 lid 1 BW “recht van de staat op welks grondgebied de zaak zich
bevindt”
- De verwijzing
Geen herverwijzing: artikel 10:5 BW
- Uitzondering artikel 10:31 lid 3 BW, artikel 34 Erfrechtverordening
Openbare orde
- Artikel 10:6 BW: vreemd recht wordt niet toegepast, voor zover de toepassing ervan kennelijk
onverenigbaar is met de openbare orde
- Artikel 21 Rome I, artikel 16 Rome II, artikel 45 lid 1 sub a Brussel Ibis, etc.
Voorrangsregels (artikel 10:7 BW)
- Artikel 10:7 lid 1 BW:
Bepalingen van bijzonder dwingend recht: bepalingen waaraan een staat zo veel belang hecht voor de
handhaving van zijn openbare belangen, dat zij moeten worden toegepast op elk geval dat onder de
werkingssfeer ervan valt, ongeacht welk recht van toepassing is (artikel 10:7 lid 1 BW).
o Bijvoorbeeld politieke, sociale of economische belangen
o Er is pas sprake van een voorrangsregel indien een dwingende bepaling een openbaar belang
beoogt te dienen en wel op zodanige wijze dat dit een rechtvaardiging biedt voor het terzijde
stellen van het gekozen of objectief toepasselijke recht.
o Voorbeelden uit jurisprudentie:
▪ HR 16 MAART 1990, BREDIUS
▪ HVJ 18 OKTOBER 2016, NIKIFORIDIS
▪ HVJ 31 JANUARI 2019, DA SILVA MARTINS
▪ HR 9 JUNI 2023, KRIMGOUD
▪ HVJ 14 SEPTEMBER 2023, DIAMOND RESORTS EUROPE
- Artikel 10:7 lid 2 BW: lex fori
o HR 20 MEI 1980, NJ 1980/634 (WET MINIMUMLOON)
o HR 16 MAART 1990 (BREDIUS)
- Artikel 10:7 lid 3 BW:
o Discretionaire bevoegdheid (“kan”)
o Nauwere verbondenheid
o Aard en strekking
o Gevolgen toepassing of niet-toepassing
Materieelrechtelijke benadering
- HVJ 18 OKTOBER 2016 (GRIEKENLAND T. NIKIFORIDIS)
o Artikel 9 lid 3 staat er niet aan in de weg dat een rechter met buitenlandse bepalingen van
bijzonder dwingend recht rekening houdt als feitelijk element, voor zover het nationale recht
dat krachtens de bepalingen van die verordening op de overeenkomst toepasselijk is, daarin
voorziet.
- Overmacht, onvoorziene omstandigheden, redelijkheid en billijkheid
- Nietigheid (artikel 3:40 BW)?
,Literatuur: Inleiding tot het Nederlandse internationaal privaatrecht
Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Begrip en functie van het internationaal privaatrecht
Het IPR heeft ten doel de problemen die voortvloeien uit de samenloop van nationale rechtsstelsels
bij internationale privaatrechtelijke rechtsverhoudingen te normeren.
Het IPR kent drie hoofdonderdelen:
- Het internationale bevoegdheidsrecht: het bakent de internationale bevoegdheid van de
nationale rechter af.
- Het conflictenrecht: het geeft aan door welke rechtsregels rechtsverhoudingen met een
internationaal karakter worden beheerst.
- Het recht inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse rechterlijke
beslissingen: het bevat regels met betrekking tot de vraag onder welke voorwaarden en in
welke omvang rechtskracht kan worden toegekend aan buitenlandse rechterlijke
beslissingen en onder welke voorwaarden en op welke wijze die buitenlandse beslissingen
kunnen worden ten uitvoer gelegd.
Materiële IPR (samenloop van rechtsregels) Formele IPR (procesrechtelijk)
Conflictenrecht Internationaal bevoegdheidsrecht
Recht inzake de erkenning en tenuitvoerlegging
van buitenlandse rechterlijke beslissingen
Elk land heeft zijn eigen regels van IPR en is in beginsel vrij het IPR naar eigen goeddunken in te richten. In
zoverre is IPR geen internationaal recht, maar nationaal recht.
Het toepassingsgebied van het IPR omvat in beginsel slechts rechtsverhoudingen met een internationaal
karakter. Hoe moet worden vastgesteld of een rechtsverhouding een internationaal karakter heeft?
- Geografische benadering: de feitelijk-geografische aspecten van de rechtsverhouding, zoals
woonplaats of nationaliteit van de betrokken personen, de plaats van handeling, de plaats van ligging
van goederen, etc.
- Juridische benadering: de geldingspretenties, toepassingsaanspraken van rechtstelsels worden
beslissend geacht. De vraag is of de rechter van meer dan één land bevoegdheid zou kunnen
pretenderen en meer dan één rechtsstelsel toepassing zou kunnen verlangen.
1.2. Bronnen van het Nederlandse internationaal privaatrecht
Hoewel belangrijke onderdelen van het IPR inmiddels door de Nederlandse wetgever zijn gecodificeerd, vormt
de wet niet de belangrijkste bron van het in Nederland geldende IPR. De regeling van het conflictenrecht in
Boek 10 BW en de regeling van het internationale bevoegdheidsrecht in Boek 1 van het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering laten de gelding van verdragen en verordeningen onverlet (artikel 10:1 BW jo.
artikel 1 Rv).
Verdragen vormen een belangrijke bron van het in Nederland geldende IPR.
Ze bevatten:
- Uniforme regels van conflictenrecht of van internationaal bevoegdheidsrecht; of,
- Regelingen inzake de wederzijdse erkenning van tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen
(veelal bilaterale verdragen).
De IPR-regelgeving die tot stand is en wordt gebracht in het kader van de EU is van groot belang. Conform
artikel 81 VWEU kan de EU door middel van verordeningen regelgevend optreden op nagenoeg het gehele
terrein van zowel het formele als het materiële IPR.
De uitleg van de verordeningen ligt via de prejudiciële procedure van artikel 267 VWEU in handen van het Hof
van Justitie van de Europese Unie.
, Bij samenloop van een IPR-regel uit internationale bron en een IPR-regel uit nationale bron gaat de
internationale regel in beginsel voor. De voorrang van Europese regelingen vloeit (mede) voort uit het
Unierecht.
Bij samenloop van IPR-regels uit verschillende internationale bronnen wordt afbakening en rangorde bepaald
door hetgeen de desbetreffende internationale verdragen of regelingen daarover zelf aan voorzieningen
bevatten.
Bij gebreke aan dergelijke voorzieningen wordt de onderlinge afbakening en rangorde bepaald door de
algemene regels van het volkenrecht zoals deze zijn gecodificeerd in artikel 30 van het Verdrag van Wenen
inzake het verdragenrecht.
Om vast te kunnen stellen of er sprake is van samenloop van internationale regelingen, dient scherp voor ogen
te worden gehouden wat de toepassingsgebieden van de betrokken regelingen zijn:
- Materiële toepassingsgebied: betreft de door de regeling bestreken onderwerpen;
- Formele toepassingsgebied: betreft het naar personele en/of territoriale criteria bepaalde ruimtelijke
toepassingsgebied;
- Temporele toepassingsgebied: betreft de overgangsrechtelijke voorzieningen van de regeling
Samenloop doet zich slechts voor indien de concrete casus valt binnen zowel het formele, het materiële als het
temporele toepassingsgebied van twee of meer internationale regelingen.
1.3. Hoofdlijnen van de geschiedenis van het internationaal privaatrecht
Lex fori-stroming: in deze stroming wordt de opvatting dat het IPR in het nationale recht zijn grondslag vindt
tot in haar uiterste consequenties doorgetrokken. Omdat internationale beslissingsharmonie toch nooit
bereikt zal worden, dient de rechter ook in internationale gevallen als uitgangspunt steeds zijn eigen recht, de
lex fori, toe te passen.
Hoofdstuk 3: Conflictenrecht
3.1. Algemeen deel
Het conflictenrecht:
- houdt zich bezig met de vraag naar het toepasselijke recht; en,
- schrijft voor welke recht toegepast wordt op rechtsverhoudingen met een internationaal karakter.
Het door de conflictregel aangewezen toepasselijk recht is de lex causae.
Ingevolge artikel 10:2 BW is de rechter gehouden de regels van conflictenrecht ambtshalve toe te passen. Het
conflictenrecht valt derhalve binnen het bereik van artikel 25 Rv, welk artikel de rechter voorschrijft
ambtshalve de rechtsgronden aan te vullen.
Drie soorten conflictregels:
- Eenzijdige conflictregels
o Ziet uitsluitend op het internationale geldingsbereik van het eigen recht en zegt niets over de
eventuele toepasselijkheid van vreemd recht (vgl. artikel 10:149 BW).
o Heeft vooral een afbakeningsfunctie.
- Meerzijdige conflictregels
o Heeft zowel betrekking op het eigen recht als het vreemde recht. Het wijst de internationale
rechtsverhouding toe aan een bepaald rechtsstelsel, ongeacht de herkomst van dat
rechtsstelsel.
o Heeft vooral een “wegwijzersfunctie”: ook wel een verwijzingsregel.
- Materiële conflictregels
o Regelt de internationale rechtsverhouding of een aspect daarvan rechtstreeks. Het bevat een
materiële norm: van afbakening of verwijzing is geen sprake.
Meerzijdige conflictregels zijn de belangrijkste conflictregels: de eenzijdige en materiële conflictregels vormen
uitzonderingen in het geldende conflictenrecht.
Kenmerken meerzijdige conflictregels:
