Cursussamenvatting Grenzen in perspectief
GEO2-7006
1.1 College
Introductie, laatste
nieuws
Natuurlijke grenzen zijn het sterkst. Ben
de Pater: “bergketens,
waterscheidingen, zeekusten, rivieren
… wouden, meren, moerassen en
woestijnen”.
Dubbele functie v.d. grens: verbinding
en scheidslijn | economisch en militair.
Natuurlijke grenzen zijn beter
verdedigbaar. → Annexaties,
veroveringen en uitbreidingen.
Van Grenzen naar scheidlijnen
- Tegenreactie op Ratzel
- Belang van culturele, sociale, linguïstische en etnische scheidslijnen
- Borders versus boundaries
- Grenzen en territoria gebaseerd op volkeren en naties
,- Timelaps, over langere tijd veel gebeurt, na de tweede wereldoorlog ontstaan staten,
Rusland schiet heen en terug (huidige vorm pas redelijk recent). Duitsland, Italië en
Zwitserland bestond uit heel veel kleinere staten. Napoleon veel invloed. West-
Balkan recent.
Westfalen en de geschiedenis van
Europa in boek over hoe de grenzen tot
stand zijn gekomen.
Koerdische volk verspreidt over
meerdere landen → afhankelijk van de
staat voor hun rechten/erkenning als
bevolkingsgroep.
,Terminologie:
• Border = staat of bestuurlijke regio binnen een staat
• Boundary = scheidslijn, staats-provinciegrens, ook niet-politieke grens
• Frontier = zone, outer-orientated, opschuivende contactzone/overname van gebied
Richard Hartshorne (1931-1992), Amerikaanse geograaf, Cultuurlandschap als
uitgangspunt ipv natuurlandschap
• Antecedent boundaries = eerst de grens, dan de invulling, bv VS en Canada
(Frans/Britten, afspraken, beargumenteren native Americans wel superimposed)
• Subsequent boundaries = grenzen getrokken in een bewoond en ingericht
cultuurlandschap, bv België en NL
• Superimposed boundaries = grenzen opgelegd door externe machthebbers, bv
koloniale periode in Afrika
• Relict boundaries = grenzen die er ooit waren, maar inmiddels zijn opgeheven of
verlegd
Niet alleen lijnen/fysieke
grenzen
- Vliegvelden
- Treinstations
- Paspoortcontrole
- Mogelijkheid tot
stemmen
Relationeel perspectief op grenzen
• Grens als sociaal construct
• Zowel institutionele als sociale processen bepalen wat een grens is
, • Grenzen scheiden en verbinden
1.2 Literatuur
H1 basisboek: Ben de Pater: Geografische ideeën over grenzen en grensgebieden
Inleiding: grenzen als fascinerend fenomeen
Grenzen spreken tot de verbeelding, zowel in de populaire cultuur als binnen de sociale
wetenschappen. Ben de Pater opent met voorbeelden uit literatuur, journalistiek en
reisverhalen die de aantrekkingskracht van grenzen illustreren. In de sociale geografi e zijn
grenzen een veelbesproken en sterk getheoretiseerd onderwerp.
1.1 Friedrich Ratzel: de grens als perifeer orgaan
Binnen de sociale geografie ontstond rond 1900 een specialisatie: de politieke geografie
(staatvorming). Ratzel (1844–1904), een sleutelfiguur in de politieke geografie, beschouwde
grenzen als dynamische ‘organen’ van de staat, die niet statisch zijn maar meebewegen met
de groei van de staat. Zijn denken werd beïnvloed door het sociaal-darwinisme en het idee
dat staten als organismen leven. Oorlog was een natuurlijk proces. Een krachtige staat had
een sterk nationaal gevoel onder de bevolking.
1.2 Natuurlijke grenzen & determinisme
Veel geografen, geïnspireerd door Ratzel, gingen uit van ‘natuurlijke grenzen’ zoals rivieren
en gebergten als logische staatsgrenzen. Semple (VS) nam dit denken over in haar
geografisch determinisme: de natuurlijke omgeving bepaalt de ontwikkeling van
samenlevingen. De zee is de beste landsgrens, natuurlijke buur. Deze visie kreeg later felle
kritiek, onder andere vanwege het reductionistische karakter. Staten met een groeiende
bevolking zullen bij kunstmatige grenzen groeien of bij krimpen als ze door hun levenscyclus
heen zijn.
1.3–1.5 Kritiek op determinisme en het belang van culturele factoren
Geopolitiek werd een pseudowetenschap onder de nazi-ideologie. Duitsland had meer recht
op lebensraum: gebiedsuitbreiding rechtvaardig doel na opdeling 1919. Geografen zoals H.N.
ter Veen wezen op het belang van culturele, sociale, linguïstische en etnische grenzen
(‘boundaries’). Grenzen zijn niet puur geografische verschijnselen, maar sociaal -politieke
constructies. Geopolitiek was gecamoufleerde expansiedrang. ’30/40 natuurlijke grenzen zijn
man-made political phenomena → de mens definieert deze grenzen.
1.6–1.7 Typologieën van grenzen
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen:
• Borders: fysieke en administratieve grenzen,
• Boundaries: sociale en culturele scheidslijnen (taalgebied/provincie),
GEO2-7006
1.1 College
Introductie, laatste
nieuws
Natuurlijke grenzen zijn het sterkst. Ben
de Pater: “bergketens,
waterscheidingen, zeekusten, rivieren
… wouden, meren, moerassen en
woestijnen”.
Dubbele functie v.d. grens: verbinding
en scheidslijn | economisch en militair.
Natuurlijke grenzen zijn beter
verdedigbaar. → Annexaties,
veroveringen en uitbreidingen.
Van Grenzen naar scheidlijnen
- Tegenreactie op Ratzel
- Belang van culturele, sociale, linguïstische en etnische scheidslijnen
- Borders versus boundaries
- Grenzen en territoria gebaseerd op volkeren en naties
,- Timelaps, over langere tijd veel gebeurt, na de tweede wereldoorlog ontstaan staten,
Rusland schiet heen en terug (huidige vorm pas redelijk recent). Duitsland, Italië en
Zwitserland bestond uit heel veel kleinere staten. Napoleon veel invloed. West-
Balkan recent.
Westfalen en de geschiedenis van
Europa in boek over hoe de grenzen tot
stand zijn gekomen.
Koerdische volk verspreidt over
meerdere landen → afhankelijk van de
staat voor hun rechten/erkenning als
bevolkingsgroep.
,Terminologie:
• Border = staat of bestuurlijke regio binnen een staat
• Boundary = scheidslijn, staats-provinciegrens, ook niet-politieke grens
• Frontier = zone, outer-orientated, opschuivende contactzone/overname van gebied
Richard Hartshorne (1931-1992), Amerikaanse geograaf, Cultuurlandschap als
uitgangspunt ipv natuurlandschap
• Antecedent boundaries = eerst de grens, dan de invulling, bv VS en Canada
(Frans/Britten, afspraken, beargumenteren native Americans wel superimposed)
• Subsequent boundaries = grenzen getrokken in een bewoond en ingericht
cultuurlandschap, bv België en NL
• Superimposed boundaries = grenzen opgelegd door externe machthebbers, bv
koloniale periode in Afrika
• Relict boundaries = grenzen die er ooit waren, maar inmiddels zijn opgeheven of
verlegd
Niet alleen lijnen/fysieke
grenzen
- Vliegvelden
- Treinstations
- Paspoortcontrole
- Mogelijkheid tot
stemmen
Relationeel perspectief op grenzen
• Grens als sociaal construct
• Zowel institutionele als sociale processen bepalen wat een grens is
, • Grenzen scheiden en verbinden
1.2 Literatuur
H1 basisboek: Ben de Pater: Geografische ideeën over grenzen en grensgebieden
Inleiding: grenzen als fascinerend fenomeen
Grenzen spreken tot de verbeelding, zowel in de populaire cultuur als binnen de sociale
wetenschappen. Ben de Pater opent met voorbeelden uit literatuur, journalistiek en
reisverhalen die de aantrekkingskracht van grenzen illustreren. In de sociale geografi e zijn
grenzen een veelbesproken en sterk getheoretiseerd onderwerp.
1.1 Friedrich Ratzel: de grens als perifeer orgaan
Binnen de sociale geografie ontstond rond 1900 een specialisatie: de politieke geografie
(staatvorming). Ratzel (1844–1904), een sleutelfiguur in de politieke geografie, beschouwde
grenzen als dynamische ‘organen’ van de staat, die niet statisch zijn maar meebewegen met
de groei van de staat. Zijn denken werd beïnvloed door het sociaal-darwinisme en het idee
dat staten als organismen leven. Oorlog was een natuurlijk proces. Een krachtige staat had
een sterk nationaal gevoel onder de bevolking.
1.2 Natuurlijke grenzen & determinisme
Veel geografen, geïnspireerd door Ratzel, gingen uit van ‘natuurlijke grenzen’ zoals rivieren
en gebergten als logische staatsgrenzen. Semple (VS) nam dit denken over in haar
geografisch determinisme: de natuurlijke omgeving bepaalt de ontwikkeling van
samenlevingen. De zee is de beste landsgrens, natuurlijke buur. Deze visie kreeg later felle
kritiek, onder andere vanwege het reductionistische karakter. Staten met een groeiende
bevolking zullen bij kunstmatige grenzen groeien of bij krimpen als ze door hun levenscyclus
heen zijn.
1.3–1.5 Kritiek op determinisme en het belang van culturele factoren
Geopolitiek werd een pseudowetenschap onder de nazi-ideologie. Duitsland had meer recht
op lebensraum: gebiedsuitbreiding rechtvaardig doel na opdeling 1919. Geografen zoals H.N.
ter Veen wezen op het belang van culturele, sociale, linguïstische en etnische grenzen
(‘boundaries’). Grenzen zijn niet puur geografische verschijnselen, maar sociaal -politieke
constructies. Geopolitiek was gecamoufleerde expansiedrang. ’30/40 natuurlijke grenzen zijn
man-made political phenomena → de mens definieert deze grenzen.
1.6–1.7 Typologieën van grenzen
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen:
• Borders: fysieke en administratieve grenzen,
• Boundaries: sociale en culturele scheidslijnen (taalgebied/provincie),
