Samenvatting Feniks Examenkatern Historische contexten, Geschiedenis

Geschiedenis Historische Context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

Deelcontext 1: Opstand in de Nederlanden (1515-1572)
KA’s:
1. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
2. Het begin van staatsvorming en centralisatie
3. De protestantse Reformatie die splitsing van christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
4. Het streven van vorsten naar absolute macht

Opstand in de Nederlanden
1515: Karel V heerser over deel NL, BE en LU  1543: heerser over alle 17 gewesten van NL
- Groei steden  oplevende handel en economie  stedelingen verdienen geld  deel
afstaan aan belasting van Karel V en krijgen hiervoor privileges: verdedigingsmuren,
rechtspraak regelen  sterke positie
o Doel Karel V: centralisatie (staatsvorming)  Brussel politieke centrum  drie
Collaterale Raden (edellieden en ambtenaren) die hem ondersteunen
- Ontevredenheid door burgers over hervormingen omdat vrijheden en rechten werden
bedreigd en op religieus gebied
Reformatie: religieuze crisis 16e eeuw, veel misstanden in katholieke kerk
- Maarten Luther (stroming: lutheranisme)
o Rijksdag in Worms door Karel V om kritiek te herroepen  doet Luther niet
o Veel Lutheranisme onder vorsten Karel V  ‘wiens gebied, diens religie’
- Johannes Calvijn (stroming: calvinisme)
o Onderdanen mogen zonder toestemming van vorst een kerk beginnen
o Veel aanhangers (ketters) in de Nederlanden met eigen kerk
- Protestantisme ontstaat: afsplitsing katholieke kerk, bijbel in volkstaal
- Bloedplakkaat: vanaf 1550 krijgen ketters de doodstraf, uitgevoerd door Karel V
1555: Filips II aan de macht
- Zet kettervervolgingen door  volk niet mee eens  Smeekschrift april 1566 door
edellieden met het verzoek om kettervervolging te stoppen  geaccepteerd
- Gevolg: meer openheid geloof, mensen naar hagenpreken (geloofspreken calvinisme in
buitenlucht)
- Meer openheid calvinisme  Beeldenstorm  Hertog van Alva naar Nederlanden om
schuldigen van beeldenstorm te vervolgen d.m.v. Raad van Beroerten
o Gevolg: vluchtelingen, onder andere Willem van Oranje, stadhouder van Holland,
Zeeland en Utrecht vluchtte omdat hij het oneens was met kettervervolgingen
 Roept tot verzet en stuurt legers die Nederland binnenvallen  geen succes
 Opstandelingen Watergeuzen wel succes, kregen toestemming van Willem
om oorlog te voeren en veroveren in 1572 Den Briel  wending: meer
opstandelingen  Willen van Oranje leider en plaatsvervanger vorst

Personen
1. Karel V (1500-1558)
- Heer der Nederlanden, keizer Duitse Rijk, aartshertog Oostenrijk, Koning Spanje
- Rijk van Karel V: groot deel EU + Spaanse bezittingen in Afrika, Azië en Amerika
- Problemen: oostkant van rijk werd bedreigd door Osmaanse Rijk, reformatie in Europa dat
leidde tot oorlogen
2. Hertog van Alva (1507-1582)
- Hertog van Alva en Huéscar, generaal, landvoogd van de Nederlanden
- In 1567 naar Nederlanden om eind te maken aan politieke onrust en Beeldenstorm door
middel van Raad van Beroerten

, 3. Filips II (1527-1598)
- Heer der Nederlanden, koning van Spanje, koning van Portugal (vanaf 1580)
- 1555: Filips II neemt helft van het rijk van zijn vader (Karel V) over met bijbehorende
problemen (Osmaanse Rijk en reformatie)
- Meestal in Spanje. Na 1559 nooit meer in Nederland
4. Willem van Oranje (1533-1584)
- Prins van Orange, graaf van Nassau, stadhouder Holland Zeeland en Utrecht, lid van de Raad
van State
- Erft op 11-jarige leeftijd prinsdom. Katholieke opvoeding door Karel V aan het hof.
- Groeit uit tot edelman: krijgt belangrijke functies als stadhouder en lid van Raad van State
- Leider van de Opstand. In 1584 vermoord door aanhanger van Filips II

Voorbeelden
1521: Luther verschijnt voor de Rijksdag in Worms
- 1517: Luther maakte bekritiserende opmerkingen over aflatenhandel en wilde einde maken
aan ‘bijgeloof’
- April 1521: Luther moet zich verdedigen voor de Rijksdag in Worms, een vergadering van
Duitse vorsten, geestelijken en steden. Karel V wilt dat hij ketterij herriep  doet Luther niet
 Paus doet hem inde ban en Karel V verklaart hem vogelvrij  scheuring christelijke kerk
een feit  aparte Lutherse kerk door Luther met aanhang/bescherming van Duitse vorsten
1531: instelling drie Collaterale Raden
- Ondersteuning voor Karel V voor besturen van Nederlanden. Onderdeel van
centralisatiepolitiek. In alle raden edellieden en (steeds meer) ambtenaren
o Raad van State: bracht advies uit over al het beleid in 17 provinciën
o Geheime Raad: bereidde wetten voor en uitvaardigde toezag op de uitvoering ervan
o Raad van Financiën: stelde begrotingen op en hielden zich bezig met bedes
1550: Instelling van Bloedplakkaten
- 1523: eerdere straffen ketterij: eerste lutheranen in Brussel tot brandstapel veroordeeld
- 1550: Karel V voert doodstraf in voor iedereen die zich schuldig maakte aan ketterij 
oorzaak verzet en opstand
- 1555: Filips II zet beleid door en hernieuwde deze bloedplakkaten. In totaal 3.000 doden.

Tijdlijn
1515: Karel V heerser over groot deel van Nederlanden
1521: Luther voor de Rijksdag in Worms
1531: invoer drie Collaterale Raden
1543: Karel V heeft alle Nederlanden in handen
1550: instelling Bloedplakkaten
1555: Filips II erft Nederlanden
1566: Smeekschrift der Edelen
1566 April: Beeldenstorm
1567: hertog van Alva komt aan in Nederlanden
1572: watergeuzen ontketenen Opstand in Holland en Zeeland