Open Universiteit — Faculteit Psychologie
Module PB1012
Geschiedenis
van de
Psychologie
Volledig Studieboek
Van de oudheid tot de cognitieve revolutie
Module: PB1012 — Geschiedenis van de Psycholo-
Cursusoverzicht
gie
Inhoud: Hoofdstukken 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 14
Faculteit: Psychologie & Onderwijswetenschappen
Type: Volledig studieboek / samenvatting
Academisch jaar: 2025–2026
Open Universiteit | PB1012 | 2025–2026
,Voorwoord
Dit studieboek is bedoeld als een volledige, toegankelijke samenvatting van de module PB1012
Geschiedenis van de Psychologie aan de Open Universiteit. Het doel is niet een droge
opsomming van namen en data te bieden, maar een levend verslag van hoe de psychologie
zich heeft ontwikkeld: van de speculatieve filosofie van de Grieken, via de wetenschappelijke
revolutie van de zeventiende eeuw, tot het laboratorium van Wundt, de sofa van Freud en
uiteindelijk de digitale architectuur van de cognitieve wetenschap.
Elke discipline heeft een verleden. De psychologie heeft een bijzonder boeiend verleden, omdat
ze zo lang geworsteld heeft met de meest fundamentele vragen: Wat is de geest? Hoe verhoudt
het lichaam zich tot het bewustzijn? Is menselijk gedrag bepaald door aangeboren structuren,
of door ervaring en omgeving? Die vragen zijn nog niet beantwoord. Maar te begrijpen hoe
mensen er door de eeuwen heen over hebben nagedacht, maakt je een scherpere denker.
Elk hoofdstuk bevat leerdoelen, kernbegrippen, theoretische uitleg, onderzoeksexempels, een
samenvatting en zelftoetsvragen met modelantwoorden. Aan het einde van het boek vindt u
een woordenlijst met alle belangrijke termen.
Veel succes bij uw studie.
2
,Inhoudsopgave
Voorwoord 2
1 Inleiding: Geschiedenis van de Psychologie Bestuderen 9
1.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.3 De waarde van historisch inzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.4 De meervoudigheid van de psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.5 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2 Fundamentele Ideeën uit de Oudheid 12
2.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.3 De presocratische denkers en het concept van de psyche . . . . . . . . . . . . 13
2.4 Socrates en de zelfkennis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.5 Plato’s tweedelingsleer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.6 Aristoteles: de naturalistische psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.7 Atomisten: Democritus, Epicurus en Lucretius . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.8 Drie Islamitische pioniers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.9 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.10 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
3 Bewustzijnsfilosofie: Descartes, Locke en Leibniz 17
3.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3.3 René Descartes: de geboorte van het moderne dualisme . . . . . . . . . . . . 18
3.3.1 Descartes’ mechanische fysiologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3.4 John Locke en het empirisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3.5 Gottfried Wilhelm Leibniz en het nativisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4 Fysiologie: Van Gall tot Penfield 21
4.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
3
,4 INHOUDSOPGAVE
4.3 Franz Josef Gall en de frenologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.4 Pierre Flourens en de holistische reactie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.5 Paul Broca en de zaak ‘Tan’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.6 Wernicke, Penfield en Milner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
5 Waarnemingspsychologie: Van Kant naar Gestalt 24
5.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
5.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
5.3 De Kantiaanse achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.4 Helmholtz over zien en kleur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.5 Fechner en de psychofysica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.6 Gestaltpsychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
5.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
6 Experimentele Psychologie: Wundt 28
6.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
6.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
6.3 Wundt en de oprichting van de experimentele psychologie . . . . . . . . . . . 29
6.4 Wundts voluntarisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
6.5 Titcheners structuralisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
6.6 Ebbinghaus over het geheugen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
6.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
7 De Evoluerende Geest: Darwin en zijn Psychologische Erfenis 31
7.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7.3 Darwin en de evolutietheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7.4 De psychologische erfenis van Darwin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
7.5 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
8 De Geest Meten: Galton en Individuele Verschillen 34
8.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
8.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
8.3 Galton en het meten van de geest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
8.4 Statistische innovaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
8.5 Eugenetica: de donkere erfenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
8.6 Tweelingstudies en de erfelijkheidsdiscussie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
8.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
9 Amerikaanse Pioniers: James, Hall, Calkins en Thorndike 37
9.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
9.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
9.3 William James en de stroom van bewustzijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,INHOUDSOPGAVE 5
9.4 G. Stanley Hall en de institutionele opbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
9.5 Mary Whiton Calkins . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
9.6 Thorndike en het leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
9.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
10 Psychologie als Gedragswetenschap: Pavlov, Watson en Skinner 40
10.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
10.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
10.3 Pavlov en de geconditioneerde reflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
10.4 Watson en het behavioristisch manifest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
10.5 Skinner en de operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
10.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
11 De Geest in Conflict: Freudiaanse Psychoanalyse 44
11.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
11.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
11.3 De oorsprong van de psychoanalyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
11.4 De topografische en de structurele theorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
11.5 Adler en Jung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
11.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
12 Geesten, Machines en Cognitieve Psychologie 47
12.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
12.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
12.3 De vroege AI: Pascal, Leibniz, Babbage en Lovelace . . . . . . . . . . . . . . 48
12.4 Turing, Shannon en de theoretische grondslagen . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
12.5 De cognitieve revolutie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
12.6 Sterke versus zwakke AI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
12.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Slotbeschouwing 51
Literatuur 52
Verdieping: Klassieke psychologie in historische context 54
12.8 Het intellectuele herontwaken van Europa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
12.9 Filosofische voorlopers van de wetenschappelijke methode . . . . . . . . . . . 54
12.10De mechanistische wereldvisie en haar gevolgen . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
Verdieping: Neurowetenschappen en de psychologie 56
12.11Van anatomie naar functie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
12.12Cerebrale lateralisatie: van Broca naar moderne neuroimaging . . . . . . . . 56
12.13Spiegelneuronen en empathie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Verdieping: Perceptie en werkelijkheid 58
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,6 INHOUDSOPGAVE
12.14De Gestaltpsychologie in historische context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
12.15Köhler en inzichtelijk leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
12.16Moderne perceptietheorieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Verdieping: Wundt, het laboratorium en de grenzen van de introspectie 60
12.17De Würzburg school en gedachteloze gedachten . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
12.18De reactietijdmethode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
12.19De internationale verspreiding van Wundts psychologie . . . . . . . . . . . . . 61
Verdieping: Evolutie, erfelijkheid en de politiek van intelligentie 62
12.20De nature-nurture discussie in historisch perspectief . . . . . . . . . . . . . . 62
12.21De constructie van intelligentietests . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.22The Bell Curve en de controverse over rassenpsychologie . . . . . . . . . . . . 63
Verdieping: Functionalisme en de Amerikaanse psychologie 64
12.23Het pragmatisme als filosofisch fundament . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.24Hugo Münsterberg en de toegepaste psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.25Mary Whiton Calkins: zelfpsychologie en academische uitsluiting . . . . . . . 65
Verdieping: Behaviorisme — erfenis en grenzen 66
12.26Het neobehaviorisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
12.27Watsons biografie: wetenschap en schandaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
12.28Skinners utopie en haar critici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Verdieping: Psychoanalyse, wetenschap en cultuur 68
12.29De wetenschappelijke status van de psychoanalyse . . . . . . . . . . . . . . . 68
12.30De neo-freudianen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
12.31Gehechtheidstheorie als brug tussen psychoanalyse en ethologie . . . . . . . . 69
Verdieping: De cognitieve revolutie en haar gevolgen 70
12.32De cognitieve psychologie als informatieverwerking . . . . . . . . . . . . . . . 70
12.33Baddeley’s werkgeheugenmodel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
12.34Connectionisme als alternatief voor de symbolische AI . . . . . . . . . . . . . 71
12.35Embodied cognition: voorbij de computer-metafoor . . . . . . . . . . . . . . . 71
12.36Evolutionaire psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Synthese: Rode draden in de psychologiegeschiedschrijving 73
12.37Het lichaam-geestprobleem: steeds opnieuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
12.38Het nature-nurture debat: voorbij de dichotomie . . . . . . . . . . . . . . . . 73
12.39Van beschrijving naar interventie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
12.40De democratisering van de psychologische kennis . . . . . . . . . . . . . . . . 74
12.41Zelftoetsvragen bij de synthesehoofdstukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Chronologisch overzicht 76
12.42Tijdlijn: van de oudheid tot heden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,INHOUDSOPGAVE 7
Vergelijkingstabellen 78
12.43Empirisme vs Rationalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
12.44Structuralisme vs Functionalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
12.45Klassieke conditionering vs Operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . 79
12.46Freuds structuurmodel vs. Plato’s driedeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Uitgebreide woordenlijst 81
Uitgebreide oefenvragen 86
12.47Meerkeuzevragen (type tentamenvraag) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
12.48Essay-oefenvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Studietips en examenstrategie 90
12.49Effectief studeren voor PB1012 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
12.50Veelgemaakte fouten in tentamens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,Lijst van figuren
2.1 De driedeling van de ziel bij Plato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
3.1 Descartes’ interactief dualisme: geest en lichaam als gescheiden substanties . 18
8.1 De normaalverdeling van intelligentiescores (naar Galton) . . . . . . . . . . . 35
12.1 Het cognitieve informatieverwerkingsmodel (vereenvoudigd) . . . . . . . . . . 49
8
,Hoofdstuk 1
Inleiding: Geschiedenis van de Psy-
chologie Bestuderen
1.1 Leerdoelen
Na het bestuderen van dit hoofdstuk kunt u:
1. De waarde van historisch onderzoek naar de psychologie uitleggen.
2. De historiografische aanpak van psychologiegeschiedschrijving beschrijven.
3. Relevante methodologische vraagstukken identificeren, zoals de selectie van personen en
theorieën.
4. Het onderscheid maken tussen een enkelvoudige en meervoudige opvatting van de
psychologie.
1.2 Kernbegrippen
Kernbegrip
Historiografie is de studie van hoe geschiedenis wordt geschreven: welke methoden
historici gebruiken, welke bronnen zij hanteren en welke aannames zij meebrengen.
In de psychologiegeschiedschrijving betreft het de vraag hoe we het verleden van een
discipline kunnen reconstrueren zonder anachronistisch te werk te gaan.
Kernbegrip
Presentisme is de fout om historische ideeën en personen te beoordelen met de
maatstaven van het heden. Het tegendeel, historisme, streeft ernaar om het verleden
te begrijpen op zijn eigen voorwaarden.
9
, 10 HOOFDSTUK 1. INLEIDING: GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE BESTUDEREN
1.3 De waarde van historisch inzicht
Waarom zou een student psychologie zich bezighouden met wat mensen eeuwen geleden
dachten? Het antwoord ligt niet in nostalgie. Wie de geschiedenis van een wetenschap begrijpt,
begrijpt ook de problemen die haar heden dag bezighouden. Hedendaagse debatten over de
erfelijkheid van intelligentie, over de werking van geheugen, over bewustzijn en het brein — al
die discussies zijn niet nieuw. Ze gaan terug op conflicten die al in de negentiende, achttiende,
soms zelfs vijfde eeuw voor Christus zijn begonnen.
Er is ook een kritische dimensie. De psychologie heeft niet altijd haar beste kant laten
zien. Eugenetica, racistische intelligentietests, methoden van gedragsmodificatie die dicht bij
manipulatie kwamen: een discipline die haar eigen verleden niet kent, loopt het risico haar
fouten te herhalen.
1.4 De meervoudigheid van de psychologie
Spreken van de psychologie is een simplificatie. Er is een experimentele psychologie, een
klinische, een sociale, een neuropsychologische. Elk van die deeldisciplines heeft haar eigen
intellectuele stamboom. Dit studieboek volgt de hoofdlijn, maar wijst op zijsporen die minstens
zo interessant zijn.
Let op!
Studenten verwarren soms “psychologiegeschiedschrijving” met de geschiedenis van
de geneeskunde. Let op: de psychologie heeft wortels in zowel de filosofie als de
geneeskunde, maar ze is geen van beide. Het is een zelfstandige discipline met een eigen
methodologie.
1.5 Zelftoetsvragen
1. Wat is het verschil tussen presentisme en historisme?
2. Noem twee redenen waarom kennis van de geschiedenis van de psychologie nuttig is voor
een hedendaagse psycholoog.
3. Waarom is het problematisch om te spreken van “de” psychologie in enkelvoud?
Antwoorden
1. Presentisme beoordeelt het verleden met hedendaagse normen; historisme probeert het
verleden te begrijpen vanuit zijn eigen context.
2. Ten eerste: het helpt ons begrijpen waarom bepaalde problemen (zoals het nature-
nurture debat) hardnekkig zijn. Ten tweede: het helpt ons de fouten van het verleden
(zoals eugenetica) niet te herhalen.
3. Omdat er meerdere subdisciplines zijn met eigen methoden, theorieën en historische
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
Module PB1012
Geschiedenis
van de
Psychologie
Volledig Studieboek
Van de oudheid tot de cognitieve revolutie
Module: PB1012 — Geschiedenis van de Psycholo-
Cursusoverzicht
gie
Inhoud: Hoofdstukken 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 14
Faculteit: Psychologie & Onderwijswetenschappen
Type: Volledig studieboek / samenvatting
Academisch jaar: 2025–2026
Open Universiteit | PB1012 | 2025–2026
,Voorwoord
Dit studieboek is bedoeld als een volledige, toegankelijke samenvatting van de module PB1012
Geschiedenis van de Psychologie aan de Open Universiteit. Het doel is niet een droge
opsomming van namen en data te bieden, maar een levend verslag van hoe de psychologie
zich heeft ontwikkeld: van de speculatieve filosofie van de Grieken, via de wetenschappelijke
revolutie van de zeventiende eeuw, tot het laboratorium van Wundt, de sofa van Freud en
uiteindelijk de digitale architectuur van de cognitieve wetenschap.
Elke discipline heeft een verleden. De psychologie heeft een bijzonder boeiend verleden, omdat
ze zo lang geworsteld heeft met de meest fundamentele vragen: Wat is de geest? Hoe verhoudt
het lichaam zich tot het bewustzijn? Is menselijk gedrag bepaald door aangeboren structuren,
of door ervaring en omgeving? Die vragen zijn nog niet beantwoord. Maar te begrijpen hoe
mensen er door de eeuwen heen over hebben nagedacht, maakt je een scherpere denker.
Elk hoofdstuk bevat leerdoelen, kernbegrippen, theoretische uitleg, onderzoeksexempels, een
samenvatting en zelftoetsvragen met modelantwoorden. Aan het einde van het boek vindt u
een woordenlijst met alle belangrijke termen.
Veel succes bij uw studie.
2
,Inhoudsopgave
Voorwoord 2
1 Inleiding: Geschiedenis van de Psychologie Bestuderen 9
1.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.3 De waarde van historisch inzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.4 De meervoudigheid van de psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.5 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2 Fundamentele Ideeën uit de Oudheid 12
2.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.3 De presocratische denkers en het concept van de psyche . . . . . . . . . . . . 13
2.4 Socrates en de zelfkennis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.5 Plato’s tweedelingsleer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.6 Aristoteles: de naturalistische psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.7 Atomisten: Democritus, Epicurus en Lucretius . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.8 Drie Islamitische pioniers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.9 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.10 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
3 Bewustzijnsfilosofie: Descartes, Locke en Leibniz 17
3.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3.3 René Descartes: de geboorte van het moderne dualisme . . . . . . . . . . . . 18
3.3.1 Descartes’ mechanische fysiologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3.4 John Locke en het empirisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3.5 Gottfried Wilhelm Leibniz en het nativisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4 Fysiologie: Van Gall tot Penfield 21
4.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
3
,4 INHOUDSOPGAVE
4.3 Franz Josef Gall en de frenologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.4 Pierre Flourens en de holistische reactie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.5 Paul Broca en de zaak ‘Tan’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.6 Wernicke, Penfield en Milner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
5 Waarnemingspsychologie: Van Kant naar Gestalt 24
5.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
5.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
5.3 De Kantiaanse achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.4 Helmholtz over zien en kleur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.5 Fechner en de psychofysica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.6 Gestaltpsychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
5.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
6 Experimentele Psychologie: Wundt 28
6.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
6.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
6.3 Wundt en de oprichting van de experimentele psychologie . . . . . . . . . . . 29
6.4 Wundts voluntarisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
6.5 Titcheners structuralisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
6.6 Ebbinghaus over het geheugen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
6.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
7 De Evoluerende Geest: Darwin en zijn Psychologische Erfenis 31
7.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7.3 Darwin en de evolutietheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7.4 De psychologische erfenis van Darwin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
7.5 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
8 De Geest Meten: Galton en Individuele Verschillen 34
8.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
8.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
8.3 Galton en het meten van de geest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
8.4 Statistische innovaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
8.5 Eugenetica: de donkere erfenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
8.6 Tweelingstudies en de erfelijkheidsdiscussie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
8.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
9 Amerikaanse Pioniers: James, Hall, Calkins en Thorndike 37
9.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
9.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
9.3 William James en de stroom van bewustzijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,INHOUDSOPGAVE 5
9.4 G. Stanley Hall en de institutionele opbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
9.5 Mary Whiton Calkins . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
9.6 Thorndike en het leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
9.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
10 Psychologie als Gedragswetenschap: Pavlov, Watson en Skinner 40
10.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
10.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
10.3 Pavlov en de geconditioneerde reflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
10.4 Watson en het behavioristisch manifest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
10.5 Skinner en de operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
10.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
11 De Geest in Conflict: Freudiaanse Psychoanalyse 44
11.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
11.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
11.3 De oorsprong van de psychoanalyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
11.4 De topografische en de structurele theorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
11.5 Adler en Jung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
11.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
12 Geesten, Machines en Cognitieve Psychologie 47
12.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
12.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
12.3 De vroege AI: Pascal, Leibniz, Babbage en Lovelace . . . . . . . . . . . . . . 48
12.4 Turing, Shannon en de theoretische grondslagen . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
12.5 De cognitieve revolutie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
12.6 Sterke versus zwakke AI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
12.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Slotbeschouwing 51
Literatuur 52
Verdieping: Klassieke psychologie in historische context 54
12.8 Het intellectuele herontwaken van Europa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
12.9 Filosofische voorlopers van de wetenschappelijke methode . . . . . . . . . . . 54
12.10De mechanistische wereldvisie en haar gevolgen . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
Verdieping: Neurowetenschappen en de psychologie 56
12.11Van anatomie naar functie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
12.12Cerebrale lateralisatie: van Broca naar moderne neuroimaging . . . . . . . . 56
12.13Spiegelneuronen en empathie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Verdieping: Perceptie en werkelijkheid 58
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,6 INHOUDSOPGAVE
12.14De Gestaltpsychologie in historische context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
12.15Köhler en inzichtelijk leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
12.16Moderne perceptietheorieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Verdieping: Wundt, het laboratorium en de grenzen van de introspectie 60
12.17De Würzburg school en gedachteloze gedachten . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
12.18De reactietijdmethode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
12.19De internationale verspreiding van Wundts psychologie . . . . . . . . . . . . . 61
Verdieping: Evolutie, erfelijkheid en de politiek van intelligentie 62
12.20De nature-nurture discussie in historisch perspectief . . . . . . . . . . . . . . 62
12.21De constructie van intelligentietests . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.22The Bell Curve en de controverse over rassenpsychologie . . . . . . . . . . . . 63
Verdieping: Functionalisme en de Amerikaanse psychologie 64
12.23Het pragmatisme als filosofisch fundament . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.24Hugo Münsterberg en de toegepaste psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.25Mary Whiton Calkins: zelfpsychologie en academische uitsluiting . . . . . . . 65
Verdieping: Behaviorisme — erfenis en grenzen 66
12.26Het neobehaviorisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
12.27Watsons biografie: wetenschap en schandaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
12.28Skinners utopie en haar critici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Verdieping: Psychoanalyse, wetenschap en cultuur 68
12.29De wetenschappelijke status van de psychoanalyse . . . . . . . . . . . . . . . 68
12.30De neo-freudianen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
12.31Gehechtheidstheorie als brug tussen psychoanalyse en ethologie . . . . . . . . 69
Verdieping: De cognitieve revolutie en haar gevolgen 70
12.32De cognitieve psychologie als informatieverwerking . . . . . . . . . . . . . . . 70
12.33Baddeley’s werkgeheugenmodel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
12.34Connectionisme als alternatief voor de symbolische AI . . . . . . . . . . . . . 71
12.35Embodied cognition: voorbij de computer-metafoor . . . . . . . . . . . . . . . 71
12.36Evolutionaire psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Synthese: Rode draden in de psychologiegeschiedschrijving 73
12.37Het lichaam-geestprobleem: steeds opnieuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
12.38Het nature-nurture debat: voorbij de dichotomie . . . . . . . . . . . . . . . . 73
12.39Van beschrijving naar interventie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
12.40De democratisering van de psychologische kennis . . . . . . . . . . . . . . . . 74
12.41Zelftoetsvragen bij de synthesehoofdstukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Chronologisch overzicht 76
12.42Tijdlijn: van de oudheid tot heden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,INHOUDSOPGAVE 7
Vergelijkingstabellen 78
12.43Empirisme vs Rationalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
12.44Structuralisme vs Functionalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
12.45Klassieke conditionering vs Operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . 79
12.46Freuds structuurmodel vs. Plato’s driedeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Uitgebreide woordenlijst 81
Uitgebreide oefenvragen 86
12.47Meerkeuzevragen (type tentamenvraag) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
12.48Essay-oefenvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Studietips en examenstrategie 90
12.49Effectief studeren voor PB1012 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
12.50Veelgemaakte fouten in tentamens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
,Lijst van figuren
2.1 De driedeling van de ziel bij Plato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
3.1 Descartes’ interactief dualisme: geest en lichaam als gescheiden substanties . 18
8.1 De normaalverdeling van intelligentiescores (naar Galton) . . . . . . . . . . . 35
12.1 Het cognitieve informatieverwerkingsmodel (vereenvoudigd) . . . . . . . . . . 49
8
,Hoofdstuk 1
Inleiding: Geschiedenis van de Psy-
chologie Bestuderen
1.1 Leerdoelen
Na het bestuderen van dit hoofdstuk kunt u:
1. De waarde van historisch onderzoek naar de psychologie uitleggen.
2. De historiografische aanpak van psychologiegeschiedschrijving beschrijven.
3. Relevante methodologische vraagstukken identificeren, zoals de selectie van personen en
theorieën.
4. Het onderscheid maken tussen een enkelvoudige en meervoudige opvatting van de
psychologie.
1.2 Kernbegrippen
Kernbegrip
Historiografie is de studie van hoe geschiedenis wordt geschreven: welke methoden
historici gebruiken, welke bronnen zij hanteren en welke aannames zij meebrengen.
In de psychologiegeschiedschrijving betreft het de vraag hoe we het verleden van een
discipline kunnen reconstrueren zonder anachronistisch te werk te gaan.
Kernbegrip
Presentisme is de fout om historische ideeën en personen te beoordelen met de
maatstaven van het heden. Het tegendeel, historisme, streeft ernaar om het verleden
te begrijpen op zijn eigen voorwaarden.
9
, 10 HOOFDSTUK 1. INLEIDING: GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE BESTUDEREN
1.3 De waarde van historisch inzicht
Waarom zou een student psychologie zich bezighouden met wat mensen eeuwen geleden
dachten? Het antwoord ligt niet in nostalgie. Wie de geschiedenis van een wetenschap begrijpt,
begrijpt ook de problemen die haar heden dag bezighouden. Hedendaagse debatten over de
erfelijkheid van intelligentie, over de werking van geheugen, over bewustzijn en het brein — al
die discussies zijn niet nieuw. Ze gaan terug op conflicten die al in de negentiende, achttiende,
soms zelfs vijfde eeuw voor Christus zijn begonnen.
Er is ook een kritische dimensie. De psychologie heeft niet altijd haar beste kant laten
zien. Eugenetica, racistische intelligentietests, methoden van gedragsmodificatie die dicht bij
manipulatie kwamen: een discipline die haar eigen verleden niet kent, loopt het risico haar
fouten te herhalen.
1.4 De meervoudigheid van de psychologie
Spreken van de psychologie is een simplificatie. Er is een experimentele psychologie, een
klinische, een sociale, een neuropsychologische. Elk van die deeldisciplines heeft haar eigen
intellectuele stamboom. Dit studieboek volgt de hoofdlijn, maar wijst op zijsporen die minstens
zo interessant zijn.
Let op!
Studenten verwarren soms “psychologiegeschiedschrijving” met de geschiedenis van
de geneeskunde. Let op: de psychologie heeft wortels in zowel de filosofie als de
geneeskunde, maar ze is geen van beide. Het is een zelfstandige discipline met een eigen
methodologie.
1.5 Zelftoetsvragen
1. Wat is het verschil tussen presentisme en historisme?
2. Noem twee redenen waarom kennis van de geschiedenis van de psychologie nuttig is voor
een hedendaagse psycholoog.
3. Waarom is het problematisch om te spreken van “de” psychologie in enkelvoud?
Antwoorden
1. Presentisme beoordeelt het verleden met hedendaagse normen; historisme probeert het
verleden te begrijpen vanuit zijn eigen context.
2. Ten eerste: het helpt ons begrijpen waarom bepaalde problemen (zoals het nature-
nurture debat) hardnekkig zijn. Ten tweede: het helpt ons de fouten van het verleden
(zoals eugenetica) niet te herhalen.
3. Omdat er meerdere subdisciplines zijn met eigen methoden, theorieën en historische
PB1012 — Geschiedenis van de Psychologie | Open Universiteit
