Samenvatting verslavingskunde: Psychische
aandoeningen.
Inhoudsopgave
Samenvatting verslavingskunde: Psychische aandoeningen............................................................................1
Hoofdstuk 1: Psychische aandoeningen – waar hebben we het over?................................................................3
1.1: Positieve gezondheid................................................................................................................................3
1.2: Psychische klachten..................................................................................................................................3
1.3: De medische benadering van psychische klachten..................................................................................4
1.4: Het biopsychosociaal model.....................................................................................................................6
1.5: De sociaalpsychiatrische benadering........................................................................................................7
1.6: Culturele aspecten van psychische klachten en psychische gezondheidszorg.........................................8
Hoofdstuk 2: De herstelgerichte benadering in de hulpverlening........................................................................8
2.1: Definitie van herstel..................................................................................................................................8
2.2: Herstel is een persoonlijk en uniek proces...............................................................................................8
2.3: Herstel verloopt min of meer in fasen......................................................................................................9
2.4: Kritiek op de herstelbeweging..................................................................................................................9
2.5: Theoretische kadees van het herstelconcept.........................................................................................10
2.6: Herstel ondersteunende hulpverlening..................................................................................................11
2.7: Diversiteit in de psychische gezondheidszorg.........................................................................................13
2.8: Stigmatisering en destigmatisering........................................................................................................15
Hoofdstuk 3: Hoe ontstaan psychische aandoeningen?....................................................................................17
3.1: Algemene gezichtspunten......................................................................................................................17
3.2: Biologische factoren...............................................................................................................................18
3.3: Psychische factoren................................................................................................................................24
3.4: Sociale factoren......................................................................................................................................27
Hoofdstuk 4: Een visie op psychische aandoeningen die leidend is voor dit boek.............................................30
4.1: Het medisch model is ontoereikend.......................................................................................................30
4.2: De sociale context waarin psychische klachten ontstaan speelt een cruciale rol..................................31
4.3: Een persoonlijke benadering is noodzakelijk..........................................................................................31
4.4: Het herstelperspectief is leidend............................................................................................................32
Hoofdstuk 5: Angst.............................................................................................................................................32
5.1: Angstproblematiek.................................................................................................................................32
5.2: Soorten angst..........................................................................................................................................33
5.3: Gevolgen voor het sociale netwerk........................................................................................................34
5.4: Herstellen van angstproblematiek..........................................................................................................35
Hoofdstuk 6: Depressie.......................................................................................................................................36
6.1: Wat is een depressie?.............................................................................................................................36
6.2: Vormen van depressieproblematiek.......................................................................................................38
6.3: Het sociale netwerk van iemand met een depressie.............................................................................40
6.4: Herstelproces van een depressieve stemming.......................................................................................40
Hoofdstuk 7: Manie............................................................................................................................................43
7.1: Wat is een manie?..................................................................................................................................43
7.2: Gevolgen voor het sociale netwerk........................................................................................................44
7.3: Fasen van herstel....................................................................................................................................45
Hoofdstuk 8: Dwang en obsessie.......................................................................................................................47
8.1: Dwanghandelingen en obsessies............................................................................................................47
8.2: De verschillende van dwang en obsessie...............................................................................................48
, 8.3: Gevolgen voor het sociale netwerk........................................................................................................49
8.4: Herstellen in fasen..................................................................................................................................50
Hoofdstuk 9: Psychose........................................................................................................................................54
9.1: Het fenomeen psychose.........................................................................................................................54
9.2: De fasen van psychotisch worden en herstellen; herstelgerichte hulpverlening...................................61
Hoofdstuk 10: Posttraumatische stress..............................................................................................................67
10.1: Het begrip trauma................................................................................................................................67
10.2: Posttraumatische stress........................................................................................................................67
10.3: Gevolgen voor het sociale netwerk......................................................................................................67
10.4: Herstellen van posttraumatische stress................................................................................................67
Hoofdstuk 13: Problemen met aandacht en zelfregulatie.................................................................................68
13.1: Wat is ADHD (niet)?..............................................................................................................................68
13.2: Verklaringen voor ADHD.......................................................................................................................68
13.3: Herstelondersteuning bij ADHD............................................................................................................68
13.4: ADHD en het sociale netwerk...............................................................................................................68
Hoofdstuk 15: Verslaving en dubbele diagnose.................................................................................................69
15.1: Verslaving..............................................................................................................................................69
15.2: Verschillende vormen van verslaving...................................................................................................70
15.3: Dubbele diagnose.................................................................................................................................74
15.4: Gevolgen voor het sociale netwerk......................................................................................................75
15.5: Herstellen van verslaving......................................................................................................................76
15.6: verslaving en criminaliteit.....................................................................................................................79
,Hoofdstuk 1: Psychische aandoeningen – waar hebben
we het over?
1.1: Positieve gezondheid.
Gezondheid is niet makkelijke te definiëren. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
definieerde gezondheid ooit als ‘een toestand van compleet fysiek, mentaal en sociaal
welbevinden, en niet slechts de afwezigheid van ziekte of gebrek’. Het gaat dus niet alleen
om lichamelijke zaken en dat het subjectief is. De nieuwe definitie van gezondheid luidt als
volgt: ‘Gezondheid is het vermogen zich aan te passen en eigen regie te voeren, in het licht
van sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven’. De mens staat hierin centraal
en niet de ziekte en gaat het om het kunnen en niet om het gebreken. Vandaar dat er wordt
gesproken over ‘positieve gezondheid’. Gezondheid is geen doel op zich, maar een middel of
voorwaarde om je leven te leiden op een manier die bij je past en die voldoende bevrediging
geeft. 6 dimensies: 1) lichaamsfuncties, 2) mentaal welbevinden, 3) zingeving, 4) kwaliteit
van leven, 5) meedoen, 6) dagelijks functioneren. Er is wel kritiek: gezondheid is geen
toestand, maar een vermogen om zich aan te passen en regie te voeren. Het zou zuiverder
zijn om gezondheid wel degelijk te omschrijven als een toestand en daarnaast ook aandacht
te geven aan de manier waarop mensen op die toestand reageren.
1.2: Psychische klachten.
Eigenlijk weten we niet precies wat psychische klachten zijn. Ons begrip ervan is beperkt.
Wat we wel weten is dat het bij psychische klachten voornamelijk over problemen in het
psychisch functioneren van mensen gaat. Dus problemen in de hantering van stressvolle
situaties, problemen met het zelfbeeld, problematische, niet-functionele opvattingen,
overtuigingen of gedachtegangen, problematische gevoelens, emoties en impulsen, en
problematisch gedrag. ‘Problematisch’ wordt mee bedoeld dat het functioneren van mensen
erdoor belemmerd wordt of dat hun gedrag henzelf of hun naasten in moeilijkheden brengt.
Een belangrijk aspect van psychische aandoeningen is dat ze invloed hebben op alle
terreinen van het leven. Het is van belang dat hulpverleners hun aandacht niet beperken tot
de persoon met de klachten, maar ook oog hebben voor de mensen in de onmiddellijke
omgeving van die persoon. Familieleden moeten ook betrokken worden bij de hulpverlening,
maar ook kinderen zijn sterk van belang.
, 1.3: De medische benadering van psychische klachten.
In de ggz is de ‘klassieke’ medische benadering dominant aanwezig. Dit is de benadering van
psychische problemen als (hersen)ziekten of ziekteverschijnselen. Hier staat de stoornis en
probleem centraal. Vervolgens komt er een diagnose en dat is het uitgangspunt voor een
passende behandeling met mogelijk medicijnen. Doordat de focus van ‘klassieke’ medische
benadering te veel gericht en gefocust is op de problemen en stoornissen, krijgen andere
aspecten van iemands verhaal onvoldoende aandacht. Hoewel de medische benadering in
theorie oog heeft voor de sociale context waarin psychische problematiek ontstaat, wordt in
de praktijk het ‘zieke individu’ toch makkelijk uit die context en zijn biografie losgemaakt.
Gelukkig is er wel iets aan het bewegen in de klassieke medische benadering.
1.3.1: Symptoomnetwerken.
Symptomen zijn een uiting van een ziekte in de klassieke medische benadering. Maar
psychische klachten moeten en worden niet zo benaderd en verklaard. Het concept van
symptoomnetwerken gaat uit van een heel andere opvatting over de betekenis van
symptomen. Symptomen hangen met elkaar samen en versterken elkaar. Zij vormen een
netwerk, een zichzelf onderhoudend systeem. Het biedt ook een verklaring voor wat in de
klassieke medische benadering comorbiditeit heet, het tegelijk voorkomen van verschillende
ziektebeelden. In zulke gevallen krijgen mensen twee of meer classificaties. Het kan dan zo
zijn dat er sprake is van ‘brugsymptomen’ (symptomen die in verschillende classificaties
voorkomen).
Volgens de mannen Goekoop zijn er rond de vijftien elementaire syndromen. Dit zijn
netwerkclusters. Dit zijn clusters van symptomen die met elkaar vaak voorkomen bij
bepaalde stoornissen. Alle bestaande psychiatrische toestandsbeelden zijn samengesteld uit
meerdere elementaire syndromen. De kern van de netwerkbenadering van psychische
aandoeningen is dus, dat een psychische aandoening wordt opgevat als een netwerk van
symptomen en niet, zoals bij lichamelijke ziekten, als een aanwijsbaar ziekteproces met
anatomische veranderingen en fysiologische ontregelingen. De symptomen in het netwerk
wekken elkaar op en houden elkaar in stand en zijn op deze manier de veroorzakers van een
psychische stoornis, een elegante theorie die psychische klachten zouden moeten verklaren.
De netwerkbenadering zegt: een psychische aandoening is een geactiveerd netwerk van
onderling samenhangende symptomen. Het gedraagt zich volgende de wetten van de
aandoeningen.
Inhoudsopgave
Samenvatting verslavingskunde: Psychische aandoeningen............................................................................1
Hoofdstuk 1: Psychische aandoeningen – waar hebben we het over?................................................................3
1.1: Positieve gezondheid................................................................................................................................3
1.2: Psychische klachten..................................................................................................................................3
1.3: De medische benadering van psychische klachten..................................................................................4
1.4: Het biopsychosociaal model.....................................................................................................................6
1.5: De sociaalpsychiatrische benadering........................................................................................................7
1.6: Culturele aspecten van psychische klachten en psychische gezondheidszorg.........................................8
Hoofdstuk 2: De herstelgerichte benadering in de hulpverlening........................................................................8
2.1: Definitie van herstel..................................................................................................................................8
2.2: Herstel is een persoonlijk en uniek proces...............................................................................................8
2.3: Herstel verloopt min of meer in fasen......................................................................................................9
2.4: Kritiek op de herstelbeweging..................................................................................................................9
2.5: Theoretische kadees van het herstelconcept.........................................................................................10
2.6: Herstel ondersteunende hulpverlening..................................................................................................11
2.7: Diversiteit in de psychische gezondheidszorg.........................................................................................13
2.8: Stigmatisering en destigmatisering........................................................................................................15
Hoofdstuk 3: Hoe ontstaan psychische aandoeningen?....................................................................................17
3.1: Algemene gezichtspunten......................................................................................................................17
3.2: Biologische factoren...............................................................................................................................18
3.3: Psychische factoren................................................................................................................................24
3.4: Sociale factoren......................................................................................................................................27
Hoofdstuk 4: Een visie op psychische aandoeningen die leidend is voor dit boek.............................................30
4.1: Het medisch model is ontoereikend.......................................................................................................30
4.2: De sociale context waarin psychische klachten ontstaan speelt een cruciale rol..................................31
4.3: Een persoonlijke benadering is noodzakelijk..........................................................................................31
4.4: Het herstelperspectief is leidend............................................................................................................32
Hoofdstuk 5: Angst.............................................................................................................................................32
5.1: Angstproblematiek.................................................................................................................................32
5.2: Soorten angst..........................................................................................................................................33
5.3: Gevolgen voor het sociale netwerk........................................................................................................34
5.4: Herstellen van angstproblematiek..........................................................................................................35
Hoofdstuk 6: Depressie.......................................................................................................................................36
6.1: Wat is een depressie?.............................................................................................................................36
6.2: Vormen van depressieproblematiek.......................................................................................................38
6.3: Het sociale netwerk van iemand met een depressie.............................................................................40
6.4: Herstelproces van een depressieve stemming.......................................................................................40
Hoofdstuk 7: Manie............................................................................................................................................43
7.1: Wat is een manie?..................................................................................................................................43
7.2: Gevolgen voor het sociale netwerk........................................................................................................44
7.3: Fasen van herstel....................................................................................................................................45
Hoofdstuk 8: Dwang en obsessie.......................................................................................................................47
8.1: Dwanghandelingen en obsessies............................................................................................................47
8.2: De verschillende van dwang en obsessie...............................................................................................48
, 8.3: Gevolgen voor het sociale netwerk........................................................................................................49
8.4: Herstellen in fasen..................................................................................................................................50
Hoofdstuk 9: Psychose........................................................................................................................................54
9.1: Het fenomeen psychose.........................................................................................................................54
9.2: De fasen van psychotisch worden en herstellen; herstelgerichte hulpverlening...................................61
Hoofdstuk 10: Posttraumatische stress..............................................................................................................67
10.1: Het begrip trauma................................................................................................................................67
10.2: Posttraumatische stress........................................................................................................................67
10.3: Gevolgen voor het sociale netwerk......................................................................................................67
10.4: Herstellen van posttraumatische stress................................................................................................67
Hoofdstuk 13: Problemen met aandacht en zelfregulatie.................................................................................68
13.1: Wat is ADHD (niet)?..............................................................................................................................68
13.2: Verklaringen voor ADHD.......................................................................................................................68
13.3: Herstelondersteuning bij ADHD............................................................................................................68
13.4: ADHD en het sociale netwerk...............................................................................................................68
Hoofdstuk 15: Verslaving en dubbele diagnose.................................................................................................69
15.1: Verslaving..............................................................................................................................................69
15.2: Verschillende vormen van verslaving...................................................................................................70
15.3: Dubbele diagnose.................................................................................................................................74
15.4: Gevolgen voor het sociale netwerk......................................................................................................75
15.5: Herstellen van verslaving......................................................................................................................76
15.6: verslaving en criminaliteit.....................................................................................................................79
,Hoofdstuk 1: Psychische aandoeningen – waar hebben
we het over?
1.1: Positieve gezondheid.
Gezondheid is niet makkelijke te definiëren. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
definieerde gezondheid ooit als ‘een toestand van compleet fysiek, mentaal en sociaal
welbevinden, en niet slechts de afwezigheid van ziekte of gebrek’. Het gaat dus niet alleen
om lichamelijke zaken en dat het subjectief is. De nieuwe definitie van gezondheid luidt als
volgt: ‘Gezondheid is het vermogen zich aan te passen en eigen regie te voeren, in het licht
van sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven’. De mens staat hierin centraal
en niet de ziekte en gaat het om het kunnen en niet om het gebreken. Vandaar dat er wordt
gesproken over ‘positieve gezondheid’. Gezondheid is geen doel op zich, maar een middel of
voorwaarde om je leven te leiden op een manier die bij je past en die voldoende bevrediging
geeft. 6 dimensies: 1) lichaamsfuncties, 2) mentaal welbevinden, 3) zingeving, 4) kwaliteit
van leven, 5) meedoen, 6) dagelijks functioneren. Er is wel kritiek: gezondheid is geen
toestand, maar een vermogen om zich aan te passen en regie te voeren. Het zou zuiverder
zijn om gezondheid wel degelijk te omschrijven als een toestand en daarnaast ook aandacht
te geven aan de manier waarop mensen op die toestand reageren.
1.2: Psychische klachten.
Eigenlijk weten we niet precies wat psychische klachten zijn. Ons begrip ervan is beperkt.
Wat we wel weten is dat het bij psychische klachten voornamelijk over problemen in het
psychisch functioneren van mensen gaat. Dus problemen in de hantering van stressvolle
situaties, problemen met het zelfbeeld, problematische, niet-functionele opvattingen,
overtuigingen of gedachtegangen, problematische gevoelens, emoties en impulsen, en
problematisch gedrag. ‘Problematisch’ wordt mee bedoeld dat het functioneren van mensen
erdoor belemmerd wordt of dat hun gedrag henzelf of hun naasten in moeilijkheden brengt.
Een belangrijk aspect van psychische aandoeningen is dat ze invloed hebben op alle
terreinen van het leven. Het is van belang dat hulpverleners hun aandacht niet beperken tot
de persoon met de klachten, maar ook oog hebben voor de mensen in de onmiddellijke
omgeving van die persoon. Familieleden moeten ook betrokken worden bij de hulpverlening,
maar ook kinderen zijn sterk van belang.
, 1.3: De medische benadering van psychische klachten.
In de ggz is de ‘klassieke’ medische benadering dominant aanwezig. Dit is de benadering van
psychische problemen als (hersen)ziekten of ziekteverschijnselen. Hier staat de stoornis en
probleem centraal. Vervolgens komt er een diagnose en dat is het uitgangspunt voor een
passende behandeling met mogelijk medicijnen. Doordat de focus van ‘klassieke’ medische
benadering te veel gericht en gefocust is op de problemen en stoornissen, krijgen andere
aspecten van iemands verhaal onvoldoende aandacht. Hoewel de medische benadering in
theorie oog heeft voor de sociale context waarin psychische problematiek ontstaat, wordt in
de praktijk het ‘zieke individu’ toch makkelijk uit die context en zijn biografie losgemaakt.
Gelukkig is er wel iets aan het bewegen in de klassieke medische benadering.
1.3.1: Symptoomnetwerken.
Symptomen zijn een uiting van een ziekte in de klassieke medische benadering. Maar
psychische klachten moeten en worden niet zo benaderd en verklaard. Het concept van
symptoomnetwerken gaat uit van een heel andere opvatting over de betekenis van
symptomen. Symptomen hangen met elkaar samen en versterken elkaar. Zij vormen een
netwerk, een zichzelf onderhoudend systeem. Het biedt ook een verklaring voor wat in de
klassieke medische benadering comorbiditeit heet, het tegelijk voorkomen van verschillende
ziektebeelden. In zulke gevallen krijgen mensen twee of meer classificaties. Het kan dan zo
zijn dat er sprake is van ‘brugsymptomen’ (symptomen die in verschillende classificaties
voorkomen).
Volgens de mannen Goekoop zijn er rond de vijftien elementaire syndromen. Dit zijn
netwerkclusters. Dit zijn clusters van symptomen die met elkaar vaak voorkomen bij
bepaalde stoornissen. Alle bestaande psychiatrische toestandsbeelden zijn samengesteld uit
meerdere elementaire syndromen. De kern van de netwerkbenadering van psychische
aandoeningen is dus, dat een psychische aandoening wordt opgevat als een netwerk van
symptomen en niet, zoals bij lichamelijke ziekten, als een aanwijsbaar ziekteproces met
anatomische veranderingen en fysiologische ontregelingen. De symptomen in het netwerk
wekken elkaar op en houden elkaar in stand en zijn op deze manier de veroorzakers van een
psychische stoornis, een elegante theorie die psychische klachten zouden moeten verklaren.
De netwerkbenadering zegt: een psychische aandoening is een geactiveerd netwerk van
onderling samenhangende symptomen. Het gedraagt zich volgende de wetten van de
