INLEIDING RECHTSWETENSCHAP
Week 1 (vakdoelstellingen 1,3,8)
Verschillende soorten rechtsgebieden
Het Nederlandse recht kan op verschillende soorten manieren worden onderverdeeld.
Objectief recht en subjectief recht
Het recht bestaat uit objectief en subjectief recht. Deze staan niet tegenover elkaar, maar vullen
elkaar aan om het rechtssysteem van een staat te creëren. Er is geen mogelijkheid dat er een
objectief recht bestaat dat geen rechten verleent, noch een subjectief recht dat niet afhankelijk is
van een regeling. Ze hebben elkaar nodig.
Het objectieve recht is het totaal van alle rechtsregels. Zowel de geschreven als de ongeschreven
rechtsregels. Van al deze rechtsregels wordt gezegd dat de burger geacht wordt ze te kennen. In
de praktijk is dat natuurlijk niet het geval. Een burger gaat vaak pas naar een rechtsregel vragen
als hij in een probleemsituatie zit. Aan de hand van de rechtsregel wil hij dan zijn rechten en/of
plichten weten. Anders gezegd: aan de hand van het objectieve recht (de rechtsregel) wil hij zijn
subjectieve recht (de rechten/plichten) vaststellen. Als het rechtssubject tot de conclusie komt dat
hij niet krijgt waar hij recht op heeft, kan de rechter ingeschakeld worden. Deze kan met een
juridische sanctie komen.
Bijvoorbeeld: Het eigendomsrecht, dat wil zeggen het recht op een woning, is een subjectief recht.
De eigenaar van dit recht kan handelen om zijn belangen te behartigen door middel van dit
eigendomsrecht, het verkopen, wijzigen, enz. Maar de beperkingen van dit subjectieve recht
worden gevonden in een wetgevende code die objectief recht is.
Dit subjectieve recht -> Eigendomsrecht is dus terug te vinden in een objectief recht -> Burgerlijk
Wetboek.
Voorbeeld: Een objectief recht is de wet voor vrijheid van godsdienst en daarbij hoort het
subjectieve recht dat ik een hoofddoek mag dragen.
Privaatrecht en publiekrecht
Het privaatrecht (civiel) à rechtsverhoudingen tussen burgers onderling.
Het publiekrecht à verhouding tussen de burger en de overheid. Ook omvat dit rechtsgebied de
verhouding tussen overheidsinstanties onderling en gaat het over de zorg over de algemene
belangen.
Let op!: de overheid kan soms optreden als burger. Een voorbeeld hiervan is de gemeente die
bureaustoelen aanschaft bij een bedrijf. Dan gelden er privaatrechtelijke regels, omdat de
ondernomen actie niet een overheidsbemoeienis met het maatschappelijk leven is.
Voorbeeld: in een casus kan zowel sprake zijn van privaatrecht als publiekrecht. Als persoon A in
een conflict persoon B een klap geeft, dan wordt persoon A publiekrechtelijk vervolgd door de
overheid, maar persoon B kan wel een schadevergoeding claimen bij de rechter voor deze zaak,
waardoor er ook sprake is van privaatrecht.
Indelingen privaatrecht
Privaatrecht à Formeel of materieel
Materieel privaatrecht à Personen- en familierecht, rechtspersonenrecht en vermogensrecht (à
Goederenrecht en verbintenissenrecht).
Formeel privaatrecht à burgerlijk procesrecht
Personen en familierecht
Omvat alles m.b.t. het recht op naam, afstamming, geboorte, huwelijk, echtscheiding en adoptie.
Kenmerken zijn:
1. De rechten zijn niet op geld waardeerbaar;
2. De rechten zijn niet overdraagbaar (men kan bijv. zijn recht op naam niet overdragen);
3. In het algemeen is er geen mogelijkheid tot afwijking van de afspraken.
Vermogensrecht
Omvat op geld waardeerbare verplichtingen en rechten. Het vermogensrecht is onder te verdelen in
goederen- en verbintenissenrecht.
Het goederenrecht à de rechtsverhouding tussen personen en goederen (= zowel zaken als
vermogensrechten à dingen die op geld waardeerbaar zijn, bijv. auteursrechten).
Het verbintenissenrecht à de rechtsverhouding tussen personen onderling (bijv. contracten). De
kenmerken zijn:
, 1. De regels van het vermogensrecht zijn vaak niet dwingend voorgeschreven, partijen zijn
vrij om afwijkende afspraken te maken;
2. De vermogensrechten zijn in het algemeen overdraagbaar (art. 3:6 BW).
Publiekrecht
Staatsrecht
Geeft regels voor de organisatie van de staat (bijv. de bevoegdheidsverdeling tussen
overheidsorganen en beperkingen van overheidsbevoegdheden). Een staat à organisatie van een
bepaalde gemeenschap van mensen, woonachting op een bepaald grondgebied onder het
gezag van een overheid. Het staatsrecht is uiteengezet in de Grond- Kies- Provincie- en de
Gemeentewet. De laatste 3 zijn organieke wetten (een wet waarvan in de grondwet is vermeld dat
ze tot stand moeten komen) Daarnaast is er sprake van ongeschreven recht, zoals de
vertrouwensregel (à houdt in dat de minister moet aftreden als hij niet langer het vertrouwen van
het parlement heeft).
Bestuursrecht
Omvat het recht van de relatie tussen bestuur en burger, waaronder de bescherming van de burger
tegen de overheid. Het bestuursrecht omvat ook regels omtrent de ruimtelijke ordening, onderwijs
en sociale verzekeringen.
1. Een bestuursorgaan mag geen regels invoeren of veranderen, tenzij het wordt toegestaan
door een wettelijk voorschrift (legaliteitsbeginsel);
2. Het bestuursrecht bevat geen regels van gewoonterecht (en nauwelijks regels die daaruit
zijn voortgekomen) en regelt zaken in het algemeen belang, dus deze kunnen niet worden
overgelaten aan particulieren.
Voorbeelden van bestuursrechtelijke wetten: Awb, De wet Werk en Bijstand, Woningwet, sociale-
verzekeringswetten en de belastingwetgeving.
Bij staatsrecht ligt de nadruk op hoe de overheid en haar bestuursorganen zijn georganiseerd. Bij
bestuursrecht wordt benadrukt aan welke regels de overheid zich moet houden (bijv. bij
besluitneming) en wat burgers kunnen doen als zij het niet eens zijn met overheidsbesluiten.
Strafrecht
Binnen het strafrecht kan de overheid bij een schending van een wettelijke bepaling een sanctie
toepassen (art. 9 Sr). Niet alleen de rechter is bevoegd tot het opleggen van sancties, ook de politie
en het OM kunnen bepaalde zaken afhandelen zonder tussenkomst van de rechter.
Materieel strafrecht (Wetboek van Sr) à bepaalt welk gedrag strafbaar is en welke sancties van
toepassing zijn. Dit zijn de regels zelf, de opgelegde norm.
Formeel strafrecht (Wetboek van Sv) à bepaalt welke procedure moet worden gevolgd wanneer
iemand het materiële strafrecht heeft overtreden.
Nationaal en internationaal recht
Het nationaal recht gaat over de burgers in een bepaald land. Internationaal recht gaat over staten
en internationale organisaties (volkenrecht). Internationaal recht is onder te verdelen in
internationaal publiek- en privaatrecht.
Internationaal privaatrecht
Speelt een belangrijke rol bij internationale zaken op het gebied van familierecht. De regels bepalen
niet direct wat van toepassing is bij internationale rechtsverhoudingen, maar het bepaalt welke
nationale regels en welk van de twee concurrerende rechtssystemen (conflictenrecht) moeten
worden toegepast.
Voorbeeld: Bij een internationale echtscheiding (Turkse man-Nederlandse vrouw) bepaalt het
internationaal privaatrecht van welk land het recht moet worden toegepast en welke rechter
bevoegd is om over de zaak te oordelen. Het kan dus zijn dat de Nederlandse rechter mag oordelen
over de echtscheiding, terwijl de Turkse rechter mag oordelen over de voogdij van de kinderen.
Internationaal publiekrecht
Bevat regels die betrekking hebben op staten onderling (EU-recht). Het regelt
grensoverschrijdende problemen, zoals terrorisme, milieu en andere zaken waarbij staten
afhankelijk van elkaar zijn. Meestal gebeurt dit in de vorm van een verdrag, waarna de betrokken
landen de nationale wetten afstemmen op de afspraken in het verdrag.
,Formeel en materieel recht
Het formeel recht (procesrecht) à Is de wijze waarop het (materieel) recht wordt gehandhaafd.
Het materieel recht à bevat alle inhoudelijke gedragsnormen waaraan iedereen zich moet houden.
Dwingend en regelend recht
Dwingend recht à word gevormd door regels waarvan men niet mag afwijken, ook niet d.m.v. een
eigen regeling of overeenkomst. De wetgever kiest hierbij de waarde van deze wet boven
individuele vrijheid en eigen verantwoordelijkheid. (bijv. minimumloon is een dwingend recht. De
werkgever mag niet afwijken van het minimumloon door jou minder te betalen).
Regelend recht/aanvullend recht à wordt gevormd door regels waarvan men mag afwijken door bijv.
een afwijkende regeling of overeenkomst. Door aanvullende regels wil de wetgever duidelijkheid
scheppen en onenigheid vermijden in situaties waarvan partijen de consequenties niet hadden
kunnen voorzien.
De criteria om het recht te kunnen onderscheiden
Het onderscheid tussen privaatrecht en publiekrecht is gebaseerd op 4 criteria:
1. De aard van de betrokken partijen:
Bij privaatrecht is sprake van een rechtsverhouding tussen burgers. Bij publiekrecht is er
sprake van een rechtsverhouding waarbij een overheidsorgaan is betrokken.
2. De aard van het te beschermen belang:
Het privaatrecht is erop gericht privébelangen te beschermen. Het publiekrecht is gericht
op de bescherming van algemene belangen.
3. Het initiatief tot handhaving van het recht:
Bij privaatrecht zijn de burgers zelf verantwoordelijk voor de handhaving van bepaalde
regels (je zorgt er zelf voor dat een overeenkomst wordt gehandhaafd). Publiekrechtelijke
regels worden niet op initiatief van de burgers gehandhaafd (bij diefstal maakt de OvJ de
beslissing over wat er gebeurt). Burgers kunnen wel initiatief tonen in het publiekrecht door
bijv. het klachtrecht in het strafrecht of d.m.v. hoger beroep.
4. De middelen tot rechtshandhaving:
Bij publiekrecht zijn de middelen om het recht te handhaven alleen voorbehouden aan de
overheid, alleen zij mogen optreden met strafvervolging of bestuursdwang. Bij privaatrecht
zijn de middelen minder ingrijpend (bijv. de mogelijkheid om bij de rechter
schadevergoeding te vorderen).
Manieren om naar het recht te kijken
Het herkennen van een juridisch probleem is niet altijd even makkelijk. Het recht is nauw
verbonden met de omgeving, waardoor er vanuit verschillende invalshoeken naar het recht
gekeken kan worden. Het antwoord op de vraag “wat is recht?” is te vinden in het driehoek model.
Deze bestaat uit 3 dimensies die samen het recht vormen en zij zorgen ervoor dat de context van
het recht duidelijker in beeld komt.
1. Het normatieve (juridisch) moment heeft betrekking op het geheel van regels,
beslissingen en beginselen zoals het in de wet staat. (ook wel positieve recht, het recht
dat hier en nu geldt). Het geeft aan wat wij moeten (geboden), mogen (bevoegdheden) en
wat wij niet mogen (verboden). Mensen handelen meestal naar deze normen, dan spreken
we van een rechtmatige situatie. Als de regels worden overtreden à wederrechtelijk of
onrechtmatig gedrag. Andere regels bepalen dan weer wat er dan moet gebeuren, het
procesrecht.
2. Het ideële (filosofisch) moment heeft betrekking op de inhoudelijke ideeën en
waarden over wat rechtvaardig en goed is. Het bestaat uit het geheel van ideeën,
opvattingen en waarden waarop het positieve recht is gebaseerd. Burgers laten zich
namelijk niet alleen leiden door rechtsnormen, maar ook door hun overtuigingen omtrent
goed/kwaad of rechtvaardig/onrechtvaardig. Hierdoor ontstaan er vaak spanningen tussen
het recht zoals het geldt en het recht zoals het filosofisch goed zou zijn. Het filosofisch
moment is NIET de wenselijke situatie. Het is filosofisch wenselijk, maar niet in het
rechtssysteem. Het kan natuurlijk zijn dat iemand een rechtsnorm onrechtvaardig vindt.
Wat moet hij dan doen? Zijn overtuiging overtreden of de wet overtreden? Het gaat erom
wat de persoon verstaat onder goed of slecht.
3. Het actuele (sociologisch) moment heeft betrekking op hoe dat het er daadwerkelijk
aan toe gaat op het actuele moment. Het bestaat uit het geheel van de maatschappelijke
gebruiken en praktijken dat tot het positieve recht heeft geleid, maar ook de
, maatschappelijke gebruiken en praktijken die uit het recht zijn voortgekomen. Hier wordt
gekeken naar hoe de wet is opgeschreven en of dit in de praktijk ook wordt
uitgevoerd/werkt.
Toepassing op wrongful-birth arrest
Normatief moment:
- Juridische regels, instellen van vordering op basis van een onrechtmatige daad
Ideële moment:
- De ouders hebben schade, morele overtuigingen spelen een rol, waarom zou een kind
schade zijn
- Het is niet zo dat ze het in de maatschappij zo vinden, maar puur moreel (datgene wat we
als goed/kwaad gedrag zien) gezien
Actueel moment
- Hoe is de stand van de maatschappij op dat moment
- Zou je zoiets kunnen zeggen of niet
Tata steel:
Normatief moment:
- Tata Steel voldoet aan de regels, want voor verouderde fabrieken wordt een uitzondering
gemaakt
- Geldige vergunning, die moet gewijzigd of ingetrokken
Ideële moment
- Beroep op belang gezondheid omwonenden en natuurbescherming
- Ideeën achter de nieuwe milieunormen
Actueel moment
- Belang van de economie (sluiting fabriek)
- Afwegen van de consequenties van openhouden of sluiten
Law in the books en law in action: Er is een groot verschil in hoe de regels staan voorgeschreven in
de wet (normatieve moment) en hoe de wetten in werkelijkheid worden nageleefd (actuele
moment). Dit kan komen doordat er een gebrek is aan effectiviteit en de doelen van de wetgever
hierdoor niet worden nageleefd of doordat het recht door veroudering een afwijkende praktijk heeft
ontwikkeld.
Contextualisme (=recht begrijpen door bestuderen concrete geval, in context van
functioneren en totstandkoming)
Contextualisme is een theorie waarbij centraal staat dat alleen het handhaven van juridische regels
te beperkt is en het recht uitsluitend kan worden begrepen als dit in verband word gebracht met de
omgeving waarin het functioneert, hoe het tot stand is gekomen en door te kijken naar het concrete
geval. Hieronder worden de kenmerken gegeven aan de hand van het voorbeeld “alcohol in het
verkeer”:
1. Om het recht te begrijpen, moet je naar concrete gevallen kijken. Dus: hoeveel alcohol
heb ik op en welke regels zijn daarvoor van toepassing?
2. Om het recht te begrijpen, moet je het zien in de omstandigheden waarin het
functioneert. Dus: is het gevaarlijk om de weg op te gaan en er is een kans op een
blaastest.
3. Om het recht te begrijpen, moet je het bekijken vanuit de omstandigheden waarin het tot
stand is gekomen. De regels omtrent alcohol in het verkeer zijn steeds strenger geworden
omdat er meer bekend is over het gevaar van alcohol in het verkeer en er zijn aparte regels
gemaakt voor beginnend bestuurders.
Week 1 (vakdoelstellingen 1,3,8)
Verschillende soorten rechtsgebieden
Het Nederlandse recht kan op verschillende soorten manieren worden onderverdeeld.
Objectief recht en subjectief recht
Het recht bestaat uit objectief en subjectief recht. Deze staan niet tegenover elkaar, maar vullen
elkaar aan om het rechtssysteem van een staat te creëren. Er is geen mogelijkheid dat er een
objectief recht bestaat dat geen rechten verleent, noch een subjectief recht dat niet afhankelijk is
van een regeling. Ze hebben elkaar nodig.
Het objectieve recht is het totaal van alle rechtsregels. Zowel de geschreven als de ongeschreven
rechtsregels. Van al deze rechtsregels wordt gezegd dat de burger geacht wordt ze te kennen. In
de praktijk is dat natuurlijk niet het geval. Een burger gaat vaak pas naar een rechtsregel vragen
als hij in een probleemsituatie zit. Aan de hand van de rechtsregel wil hij dan zijn rechten en/of
plichten weten. Anders gezegd: aan de hand van het objectieve recht (de rechtsregel) wil hij zijn
subjectieve recht (de rechten/plichten) vaststellen. Als het rechtssubject tot de conclusie komt dat
hij niet krijgt waar hij recht op heeft, kan de rechter ingeschakeld worden. Deze kan met een
juridische sanctie komen.
Bijvoorbeeld: Het eigendomsrecht, dat wil zeggen het recht op een woning, is een subjectief recht.
De eigenaar van dit recht kan handelen om zijn belangen te behartigen door middel van dit
eigendomsrecht, het verkopen, wijzigen, enz. Maar de beperkingen van dit subjectieve recht
worden gevonden in een wetgevende code die objectief recht is.
Dit subjectieve recht -> Eigendomsrecht is dus terug te vinden in een objectief recht -> Burgerlijk
Wetboek.
Voorbeeld: Een objectief recht is de wet voor vrijheid van godsdienst en daarbij hoort het
subjectieve recht dat ik een hoofddoek mag dragen.
Privaatrecht en publiekrecht
Het privaatrecht (civiel) à rechtsverhoudingen tussen burgers onderling.
Het publiekrecht à verhouding tussen de burger en de overheid. Ook omvat dit rechtsgebied de
verhouding tussen overheidsinstanties onderling en gaat het over de zorg over de algemene
belangen.
Let op!: de overheid kan soms optreden als burger. Een voorbeeld hiervan is de gemeente die
bureaustoelen aanschaft bij een bedrijf. Dan gelden er privaatrechtelijke regels, omdat de
ondernomen actie niet een overheidsbemoeienis met het maatschappelijk leven is.
Voorbeeld: in een casus kan zowel sprake zijn van privaatrecht als publiekrecht. Als persoon A in
een conflict persoon B een klap geeft, dan wordt persoon A publiekrechtelijk vervolgd door de
overheid, maar persoon B kan wel een schadevergoeding claimen bij de rechter voor deze zaak,
waardoor er ook sprake is van privaatrecht.
Indelingen privaatrecht
Privaatrecht à Formeel of materieel
Materieel privaatrecht à Personen- en familierecht, rechtspersonenrecht en vermogensrecht (à
Goederenrecht en verbintenissenrecht).
Formeel privaatrecht à burgerlijk procesrecht
Personen en familierecht
Omvat alles m.b.t. het recht op naam, afstamming, geboorte, huwelijk, echtscheiding en adoptie.
Kenmerken zijn:
1. De rechten zijn niet op geld waardeerbaar;
2. De rechten zijn niet overdraagbaar (men kan bijv. zijn recht op naam niet overdragen);
3. In het algemeen is er geen mogelijkheid tot afwijking van de afspraken.
Vermogensrecht
Omvat op geld waardeerbare verplichtingen en rechten. Het vermogensrecht is onder te verdelen in
goederen- en verbintenissenrecht.
Het goederenrecht à de rechtsverhouding tussen personen en goederen (= zowel zaken als
vermogensrechten à dingen die op geld waardeerbaar zijn, bijv. auteursrechten).
Het verbintenissenrecht à de rechtsverhouding tussen personen onderling (bijv. contracten). De
kenmerken zijn:
, 1. De regels van het vermogensrecht zijn vaak niet dwingend voorgeschreven, partijen zijn
vrij om afwijkende afspraken te maken;
2. De vermogensrechten zijn in het algemeen overdraagbaar (art. 3:6 BW).
Publiekrecht
Staatsrecht
Geeft regels voor de organisatie van de staat (bijv. de bevoegdheidsverdeling tussen
overheidsorganen en beperkingen van overheidsbevoegdheden). Een staat à organisatie van een
bepaalde gemeenschap van mensen, woonachting op een bepaald grondgebied onder het
gezag van een overheid. Het staatsrecht is uiteengezet in de Grond- Kies- Provincie- en de
Gemeentewet. De laatste 3 zijn organieke wetten (een wet waarvan in de grondwet is vermeld dat
ze tot stand moeten komen) Daarnaast is er sprake van ongeschreven recht, zoals de
vertrouwensregel (à houdt in dat de minister moet aftreden als hij niet langer het vertrouwen van
het parlement heeft).
Bestuursrecht
Omvat het recht van de relatie tussen bestuur en burger, waaronder de bescherming van de burger
tegen de overheid. Het bestuursrecht omvat ook regels omtrent de ruimtelijke ordening, onderwijs
en sociale verzekeringen.
1. Een bestuursorgaan mag geen regels invoeren of veranderen, tenzij het wordt toegestaan
door een wettelijk voorschrift (legaliteitsbeginsel);
2. Het bestuursrecht bevat geen regels van gewoonterecht (en nauwelijks regels die daaruit
zijn voortgekomen) en regelt zaken in het algemeen belang, dus deze kunnen niet worden
overgelaten aan particulieren.
Voorbeelden van bestuursrechtelijke wetten: Awb, De wet Werk en Bijstand, Woningwet, sociale-
verzekeringswetten en de belastingwetgeving.
Bij staatsrecht ligt de nadruk op hoe de overheid en haar bestuursorganen zijn georganiseerd. Bij
bestuursrecht wordt benadrukt aan welke regels de overheid zich moet houden (bijv. bij
besluitneming) en wat burgers kunnen doen als zij het niet eens zijn met overheidsbesluiten.
Strafrecht
Binnen het strafrecht kan de overheid bij een schending van een wettelijke bepaling een sanctie
toepassen (art. 9 Sr). Niet alleen de rechter is bevoegd tot het opleggen van sancties, ook de politie
en het OM kunnen bepaalde zaken afhandelen zonder tussenkomst van de rechter.
Materieel strafrecht (Wetboek van Sr) à bepaalt welk gedrag strafbaar is en welke sancties van
toepassing zijn. Dit zijn de regels zelf, de opgelegde norm.
Formeel strafrecht (Wetboek van Sv) à bepaalt welke procedure moet worden gevolgd wanneer
iemand het materiële strafrecht heeft overtreden.
Nationaal en internationaal recht
Het nationaal recht gaat over de burgers in een bepaald land. Internationaal recht gaat over staten
en internationale organisaties (volkenrecht). Internationaal recht is onder te verdelen in
internationaal publiek- en privaatrecht.
Internationaal privaatrecht
Speelt een belangrijke rol bij internationale zaken op het gebied van familierecht. De regels bepalen
niet direct wat van toepassing is bij internationale rechtsverhoudingen, maar het bepaalt welke
nationale regels en welk van de twee concurrerende rechtssystemen (conflictenrecht) moeten
worden toegepast.
Voorbeeld: Bij een internationale echtscheiding (Turkse man-Nederlandse vrouw) bepaalt het
internationaal privaatrecht van welk land het recht moet worden toegepast en welke rechter
bevoegd is om over de zaak te oordelen. Het kan dus zijn dat de Nederlandse rechter mag oordelen
over de echtscheiding, terwijl de Turkse rechter mag oordelen over de voogdij van de kinderen.
Internationaal publiekrecht
Bevat regels die betrekking hebben op staten onderling (EU-recht). Het regelt
grensoverschrijdende problemen, zoals terrorisme, milieu en andere zaken waarbij staten
afhankelijk van elkaar zijn. Meestal gebeurt dit in de vorm van een verdrag, waarna de betrokken
landen de nationale wetten afstemmen op de afspraken in het verdrag.
,Formeel en materieel recht
Het formeel recht (procesrecht) à Is de wijze waarop het (materieel) recht wordt gehandhaafd.
Het materieel recht à bevat alle inhoudelijke gedragsnormen waaraan iedereen zich moet houden.
Dwingend en regelend recht
Dwingend recht à word gevormd door regels waarvan men niet mag afwijken, ook niet d.m.v. een
eigen regeling of overeenkomst. De wetgever kiest hierbij de waarde van deze wet boven
individuele vrijheid en eigen verantwoordelijkheid. (bijv. minimumloon is een dwingend recht. De
werkgever mag niet afwijken van het minimumloon door jou minder te betalen).
Regelend recht/aanvullend recht à wordt gevormd door regels waarvan men mag afwijken door bijv.
een afwijkende regeling of overeenkomst. Door aanvullende regels wil de wetgever duidelijkheid
scheppen en onenigheid vermijden in situaties waarvan partijen de consequenties niet hadden
kunnen voorzien.
De criteria om het recht te kunnen onderscheiden
Het onderscheid tussen privaatrecht en publiekrecht is gebaseerd op 4 criteria:
1. De aard van de betrokken partijen:
Bij privaatrecht is sprake van een rechtsverhouding tussen burgers. Bij publiekrecht is er
sprake van een rechtsverhouding waarbij een overheidsorgaan is betrokken.
2. De aard van het te beschermen belang:
Het privaatrecht is erop gericht privébelangen te beschermen. Het publiekrecht is gericht
op de bescherming van algemene belangen.
3. Het initiatief tot handhaving van het recht:
Bij privaatrecht zijn de burgers zelf verantwoordelijk voor de handhaving van bepaalde
regels (je zorgt er zelf voor dat een overeenkomst wordt gehandhaafd). Publiekrechtelijke
regels worden niet op initiatief van de burgers gehandhaafd (bij diefstal maakt de OvJ de
beslissing over wat er gebeurt). Burgers kunnen wel initiatief tonen in het publiekrecht door
bijv. het klachtrecht in het strafrecht of d.m.v. hoger beroep.
4. De middelen tot rechtshandhaving:
Bij publiekrecht zijn de middelen om het recht te handhaven alleen voorbehouden aan de
overheid, alleen zij mogen optreden met strafvervolging of bestuursdwang. Bij privaatrecht
zijn de middelen minder ingrijpend (bijv. de mogelijkheid om bij de rechter
schadevergoeding te vorderen).
Manieren om naar het recht te kijken
Het herkennen van een juridisch probleem is niet altijd even makkelijk. Het recht is nauw
verbonden met de omgeving, waardoor er vanuit verschillende invalshoeken naar het recht
gekeken kan worden. Het antwoord op de vraag “wat is recht?” is te vinden in het driehoek model.
Deze bestaat uit 3 dimensies die samen het recht vormen en zij zorgen ervoor dat de context van
het recht duidelijker in beeld komt.
1. Het normatieve (juridisch) moment heeft betrekking op het geheel van regels,
beslissingen en beginselen zoals het in de wet staat. (ook wel positieve recht, het recht
dat hier en nu geldt). Het geeft aan wat wij moeten (geboden), mogen (bevoegdheden) en
wat wij niet mogen (verboden). Mensen handelen meestal naar deze normen, dan spreken
we van een rechtmatige situatie. Als de regels worden overtreden à wederrechtelijk of
onrechtmatig gedrag. Andere regels bepalen dan weer wat er dan moet gebeuren, het
procesrecht.
2. Het ideële (filosofisch) moment heeft betrekking op de inhoudelijke ideeën en
waarden over wat rechtvaardig en goed is. Het bestaat uit het geheel van ideeën,
opvattingen en waarden waarop het positieve recht is gebaseerd. Burgers laten zich
namelijk niet alleen leiden door rechtsnormen, maar ook door hun overtuigingen omtrent
goed/kwaad of rechtvaardig/onrechtvaardig. Hierdoor ontstaan er vaak spanningen tussen
het recht zoals het geldt en het recht zoals het filosofisch goed zou zijn. Het filosofisch
moment is NIET de wenselijke situatie. Het is filosofisch wenselijk, maar niet in het
rechtssysteem. Het kan natuurlijk zijn dat iemand een rechtsnorm onrechtvaardig vindt.
Wat moet hij dan doen? Zijn overtuiging overtreden of de wet overtreden? Het gaat erom
wat de persoon verstaat onder goed of slecht.
3. Het actuele (sociologisch) moment heeft betrekking op hoe dat het er daadwerkelijk
aan toe gaat op het actuele moment. Het bestaat uit het geheel van de maatschappelijke
gebruiken en praktijken dat tot het positieve recht heeft geleid, maar ook de
, maatschappelijke gebruiken en praktijken die uit het recht zijn voortgekomen. Hier wordt
gekeken naar hoe de wet is opgeschreven en of dit in de praktijk ook wordt
uitgevoerd/werkt.
Toepassing op wrongful-birth arrest
Normatief moment:
- Juridische regels, instellen van vordering op basis van een onrechtmatige daad
Ideële moment:
- De ouders hebben schade, morele overtuigingen spelen een rol, waarom zou een kind
schade zijn
- Het is niet zo dat ze het in de maatschappij zo vinden, maar puur moreel (datgene wat we
als goed/kwaad gedrag zien) gezien
Actueel moment
- Hoe is de stand van de maatschappij op dat moment
- Zou je zoiets kunnen zeggen of niet
Tata steel:
Normatief moment:
- Tata Steel voldoet aan de regels, want voor verouderde fabrieken wordt een uitzondering
gemaakt
- Geldige vergunning, die moet gewijzigd of ingetrokken
Ideële moment
- Beroep op belang gezondheid omwonenden en natuurbescherming
- Ideeën achter de nieuwe milieunormen
Actueel moment
- Belang van de economie (sluiting fabriek)
- Afwegen van de consequenties van openhouden of sluiten
Law in the books en law in action: Er is een groot verschil in hoe de regels staan voorgeschreven in
de wet (normatieve moment) en hoe de wetten in werkelijkheid worden nageleefd (actuele
moment). Dit kan komen doordat er een gebrek is aan effectiviteit en de doelen van de wetgever
hierdoor niet worden nageleefd of doordat het recht door veroudering een afwijkende praktijk heeft
ontwikkeld.
Contextualisme (=recht begrijpen door bestuderen concrete geval, in context van
functioneren en totstandkoming)
Contextualisme is een theorie waarbij centraal staat dat alleen het handhaven van juridische regels
te beperkt is en het recht uitsluitend kan worden begrepen als dit in verband word gebracht met de
omgeving waarin het functioneert, hoe het tot stand is gekomen en door te kijken naar het concrete
geval. Hieronder worden de kenmerken gegeven aan de hand van het voorbeeld “alcohol in het
verkeer”:
1. Om het recht te begrijpen, moet je naar concrete gevallen kijken. Dus: hoeveel alcohol
heb ik op en welke regels zijn daarvoor van toepassing?
2. Om het recht te begrijpen, moet je het zien in de omstandigheden waarin het
functioneert. Dus: is het gevaarlijk om de weg op te gaan en er is een kans op een
blaastest.
3. Om het recht te begrijpen, moet je het bekijken vanuit de omstandigheden waarin het tot
stand is gekomen. De regels omtrent alcohol in het verkeer zijn steeds strenger geworden
omdat er meer bekend is over het gevaar van alcohol in het verkeer en er zijn aparte regels
gemaakt voor beginnend bestuurders.
