Literatuursamenvatting Toezicht, Resultaat & Verantwoording
Inhoud
College 1 – Waarom toezicht en verantwoording?..............................................................3
Bovens & Schillemans (2009) – Handboek publieke verantwoording: H. 1 & 2................3
Madison (1788) – The structure of the government must furnish the proper checks and
balances between the different departments (federalist #51)........................................6
Ostaaijen, et al. (2025) – Tegenmacht in de lokale democratie: een verkenning naar het
bestuurlijke en maatschappelijke krachtenveld rondom de wethouder...........................6
College 2 – Toezicht en verantwoording: een begripsbepaling...........................................8
Commissie Scheltema (1993) – Rapport van de externe commissie ministeriële
verantwoordelijkheid, H. 1, 2, 3, 7, 8...............................................................................8
Ottow & Robben (2012) – De toezichthouder als koorddanser.........................................9
College 3 – Hoe werken verantwoording en verantwoording eigenlijk?.............................10
Lerner & Tetlock (1992) – Accounting for the effects of accountability..........................10
Mulgan (2003) – Hoofdstuk 1: Issues of accountability..................................................12
Behn (2001) – Hoofdstuk 11: 360-degree accountability for performance.....................13
Overman et al. (2025) – The emotional backlash of public accountability.....................15
College 4 – De politieke kant van verantwoording............................................................16
Mulgan (2003) – Hoofdstuk 6: locating accountability: one or many?............................16
Schillemans & Busuioc (2015) – Predicting public sector accountability........................18
College 5 – Verantwoordingslijnen in het openbaar bestuur.............................................19
Montfort (2009) – Verantwoording aan departementen.................................................19
Montfort (2009) – Raden van Toezicht...........................................................................20
CPB (2013) – De governance van semi-publieke instellingen........................................21
WRR (2014) – Van tweeluik naar driehoeken: versterking van interne checks and
balances bij semipublieke organisaties – H4,6,7............................................................23
College 6 – Toezicht en democratie..................................................................................26
Vibert (2007) – The rise of the unelected: democracy and the new seperation of powers-
H4,11............................................................................................................................. 26
Keane (2009) – Bad moons, little dreams......................................................................29
Green (2009) – Ocular democracy – H1.........................................................................31
Schillemans & Bovens (2010) – The challange of multiple accountability: does
redundancy lead to overload?.......................................................................................34
College 7 – Toezicht en vertrouwen..................................................................................36
Monfort (2010) – Ontwikkelingen in toezicht en verantwoording bij instellingen op
afstand.......................................................................................................................... 36
De Bruijn (2010) – Reactie op artikel van Monfort over ontwikkelingen rond toezicht. . .38
College 8 – Interbestuurlijk toezicht..................................................................................40
Karsten (2019) – Interbestuurlijk toezicht op interiteit: naar een werkbare balans tussen
lokale autonomie en bovenlokale doorzettingsmacht....................................................40
College 9 – Verantwoordingsgame....................................................................................42
Lerner & Tetlock (1992) – Accounting for the effects of accountability..........................42
College 10 – Toezicht en prestaties..................................................................................43
1
, WRR (2013) – Toezien op publieke belangen: naar een verruimd perspectief op
rijkstoezicht – H6, 147-160............................................................................................ 43
College 12 – Internationale ontwikkelingen op het gebied van toezicht............................45
Groenleer (2014) – De Europese dimensie van toezicht: verschillen in
toezichtspraktijken, toenemende Europeanisering en implicaties voor de Nederlandse
toezichthouder (p.119-134)........................................................................................... 45
College 14 – Synthese + responsiecollege........................................................................48
Mulgan (2003) – Hoofdstuk 7: Accountability and its limits............................................48
2
, COLLEGE 1 – WAAROM TOEZICHT EN VERANTWOORDING?
BOVENS & SCHILLEMANS (2009) – HANDBOEK PUBLIEKE VERANTWOORDING: H. 1 & 2
Publieke verantwoording: een handboek
Een permanente staat van publieke verantwoording
Door kritische burgers, een wantrouwend publiek en een vertienvoudiging van het aantal
journalisten, bevindt de publieke sector zich nu in een ‘permanente staat van publieke
verantwoording’.
Een handboek publieke verantwoording
Sober: de inrichting moet eenvoudig genoeg zijn om de overhead en
transactiekosten hanteerbaar te houden; meer verantwoording is niet noodzakelijk
beter.
Scherp: de verantwoording moet effectief genoeg zijn om haar democratische en
controlerende rol te vervullen.
Het boek richt zich specifiek op de verantwoording door actoren in de publieke sector
over hun publieke taken, niet op private organisaties of louter politieke debatten in de
Kamer.
Publieke verantwoording: begrippen, vormen en beoordelingskaders
Begrippen: wat is publieke verantwoording?
- Verantwoordelijkheid: een ‘stand van zaken’ of een pakket aan taken en plichten
dat vaak voorafgaat aan verantwoording.
- Verantwoording: een proces van vraag en antwoord waarin het optreden wordt
beoordeeld.
"Er is sprake van verantwoording wanneer er een relatie is tussen een actor en een
forum waarbij de actor zich verplicht voelt om informatie en uitleg te geven over zijn
optreden, het forum nadere vragen kan stellen, een oordeel kan uitspreken en dit
oordeel consequenties kan hebben voor de actor."
Actor = individu of organisatie
Forum = meestal institutie, maar ook panel of publieke opinie
Verplichting = formeel (jaarverslag), informeel (briefing) of zelf opgelegd (visitatie,
persconferentie
Verantwoording verloopt in drie analytische fasen:
1. Informatiefase: actor verstrekt gegevens over het handelen, de prestaties of
procedures, inclusief rechtvaardigingen bij incidenten.
2. Debatfase/ nadere vragen: het forum stelt vragen en gaat in discussie met de
actor. Dit ‘antwoorden’ vormt de semantische kern van het begrip.
3. Consequentiefase/ oordeel: het forum velt een oordeel (goed- of afkeuring)
waaraan formele of informele sancties verbonden kunnen zijn.
Controle en toezicht: nemen het handelingsperspectief van de controleur/toezichthouder
(het forum) als uitgangspunt.
Verantwoording: neemt het handelingsperspectief van de verantwoordende partij (de
actor) als uitgangspunt.
Verantwoording is publiek wanneer:
1. Het gaat over de besteding van publieke middelen of de uitvoering van publieke
taken.
2. Het proces direct of indirect openbaar is.
3. Het plaatsvindt vanuit het perspectief van de publieke zaak (met het oog op de
burger).
Verantwoordingsmechanisme: generieke term voor een specifieke set van
arrangementen, zoals departementaal toezicht, inspecties of visitaties.
Verantwoordingsarrangement: Verantwoordingsrelatie tussen actor en forum heeft een
Institutioneel karakter:
1. In regels vastgelegd.
2. Sprake van vaste praktijken en routines
3. Verantwoordingsproces kent vaste vormen, waarden en instrumenten
3
, Wanneer verantwoording voortkomt uit een expliciete verplichting is er dus sprake van
een verantwoordingsarrangement: een bij wet of bij vrijwillige regeling gecodificeerde
relatie tussen actor en forum. Er zijn verplichte en vrijwillige
verantwoordingsarrangementen:
1. Verplicht: de actor ervaart verantwoordingsdwang.
2. Vrijwillig: de actor ervaart verantwoordingsdrang.
Structureel karakter: jaarrekeningen, jaarverslagen, politieke algemene beschouwingen
Incidenteel karakter: bij indiening van een klacht, vermoeden van onregelmatigheden of
een incident.
Verantwoordingsregime: het geheel van verantwoordingsarrangementen en –relaties
rondom één actor.
Het totale verantwoordingsregime is van belang in de beoordeling van individuele
verantwoordingsarrangementen. De werking van het specifieke arrangement wordt
medebepaald door de vraag of en hoe het met andere arrangementen integreert.
(Rekenkamer, zelf niet veel macht, geen sanctie macht, maar rapporteert rechtstreeks
aan tweede kamer die rapporten extra gewicht verlenen).
Drie belangrijke vragen omtrent verantwoording: Aan wie verantwoordt een actor zich,
waarover en waarom?
1. Aan wie? (Het soort forum)
Politiek: Volksvertegenwoordigers, kiezers en de media.
Juridisch: Rechtbanken (vaak de bestuursrechter), burgerlijke rechter.
Administratief: Financiële of bestuurlijke toezichthouders zoals de Rekenkamer, de
Ombudsman of inspecties.
Professioneel: Vakgenoten, beroepsverenigingen, professionele verbanden met
normen en regels.
Maatschappelijk: Stakeholders zoals NGO's, belangengroepen en burgers.
2. Waarover? (De aard van het optreden)
Financieel: Focus op de cijfers en rechtmatigheid.
Procesmatige verantwoording: Focus op de gevolgde procedures en de
rechtmatigheid van het handelen.
Programmatische verantwoording: effectiviteit en doelmatigheid van het
programma.
3. Waarom? (De aard van de relatie)
Verticaal: Er is een hiërarchische machtsrelatie; forum heeft formele macht over
de actor.
Horizontaal/ maatschappelijk: Verantwoording op basis van vrijwilligheid aan
stakeholders zonder hiërarchische macht.
Diagonaal/ administratieve verantwoording: Tussenvorm, verantwoording aan
andere organisaties die door kamer of minister is belast met vorm van toezicht of
controle (ombudsman, rekenkamer, inspecties enz.) Ook wel diagonale publieke
verantwoording.
De beoordeling van publieke verantwoording
Publieke verantwoording is belangrijk voor: 1) democratische controle van
overheidsoptreden. 2) tegengaan van machtsconcentratie. 3) vergroten van
leervermogen en effectiviteit van openbaar bestuur. 4) legitimiteit van optreden van
publieke organisaties en de overheid als geheel.
Vier normatieve perspectieven om te bepalen of een verantwoordingsarrangement ‘goed’
functioneert:
1. Democratisch perspectief (volkssoevereiniteit)
Maakt mogelijk dat de publieke machtsuitoefening democratisch kan worden
gecontroleerd (Mulgan). Gebaseerd op principaal-agent theorie. Burgers, de
primaire principalen hebben hun soevereiniteit overgedragen aan
volksvertegenwoordigers, die op hun beurt het maken en uitvoeren van wetten
hebben overgedragen aan de regering. Dit gaat ook de andere kant op. De
regering verantwoord het beleid, de volksvertegenwoordiging reageert daar wel of
niet op en de burger straft het uiteindelijk af door op dezelfde of andere
volksvertegenwoordigers te stemmen. Publieke verantwoording is essentieel voor
4
Inhoud
College 1 – Waarom toezicht en verantwoording?..............................................................3
Bovens & Schillemans (2009) – Handboek publieke verantwoording: H. 1 & 2................3
Madison (1788) – The structure of the government must furnish the proper checks and
balances between the different departments (federalist #51)........................................6
Ostaaijen, et al. (2025) – Tegenmacht in de lokale democratie: een verkenning naar het
bestuurlijke en maatschappelijke krachtenveld rondom de wethouder...........................6
College 2 – Toezicht en verantwoording: een begripsbepaling...........................................8
Commissie Scheltema (1993) – Rapport van de externe commissie ministeriële
verantwoordelijkheid, H. 1, 2, 3, 7, 8...............................................................................8
Ottow & Robben (2012) – De toezichthouder als koorddanser.........................................9
College 3 – Hoe werken verantwoording en verantwoording eigenlijk?.............................10
Lerner & Tetlock (1992) – Accounting for the effects of accountability..........................10
Mulgan (2003) – Hoofdstuk 1: Issues of accountability..................................................12
Behn (2001) – Hoofdstuk 11: 360-degree accountability for performance.....................13
Overman et al. (2025) – The emotional backlash of public accountability.....................15
College 4 – De politieke kant van verantwoording............................................................16
Mulgan (2003) – Hoofdstuk 6: locating accountability: one or many?............................16
Schillemans & Busuioc (2015) – Predicting public sector accountability........................18
College 5 – Verantwoordingslijnen in het openbaar bestuur.............................................19
Montfort (2009) – Verantwoording aan departementen.................................................19
Montfort (2009) – Raden van Toezicht...........................................................................20
CPB (2013) – De governance van semi-publieke instellingen........................................21
WRR (2014) – Van tweeluik naar driehoeken: versterking van interne checks and
balances bij semipublieke organisaties – H4,6,7............................................................23
College 6 – Toezicht en democratie..................................................................................26
Vibert (2007) – The rise of the unelected: democracy and the new seperation of powers-
H4,11............................................................................................................................. 26
Keane (2009) – Bad moons, little dreams......................................................................29
Green (2009) – Ocular democracy – H1.........................................................................31
Schillemans & Bovens (2010) – The challange of multiple accountability: does
redundancy lead to overload?.......................................................................................34
College 7 – Toezicht en vertrouwen..................................................................................36
Monfort (2010) – Ontwikkelingen in toezicht en verantwoording bij instellingen op
afstand.......................................................................................................................... 36
De Bruijn (2010) – Reactie op artikel van Monfort over ontwikkelingen rond toezicht. . .38
College 8 – Interbestuurlijk toezicht..................................................................................40
Karsten (2019) – Interbestuurlijk toezicht op interiteit: naar een werkbare balans tussen
lokale autonomie en bovenlokale doorzettingsmacht....................................................40
College 9 – Verantwoordingsgame....................................................................................42
Lerner & Tetlock (1992) – Accounting for the effects of accountability..........................42
College 10 – Toezicht en prestaties..................................................................................43
1
, WRR (2013) – Toezien op publieke belangen: naar een verruimd perspectief op
rijkstoezicht – H6, 147-160............................................................................................ 43
College 12 – Internationale ontwikkelingen op het gebied van toezicht............................45
Groenleer (2014) – De Europese dimensie van toezicht: verschillen in
toezichtspraktijken, toenemende Europeanisering en implicaties voor de Nederlandse
toezichthouder (p.119-134)........................................................................................... 45
College 14 – Synthese + responsiecollege........................................................................48
Mulgan (2003) – Hoofdstuk 7: Accountability and its limits............................................48
2
, COLLEGE 1 – WAAROM TOEZICHT EN VERANTWOORDING?
BOVENS & SCHILLEMANS (2009) – HANDBOEK PUBLIEKE VERANTWOORDING: H. 1 & 2
Publieke verantwoording: een handboek
Een permanente staat van publieke verantwoording
Door kritische burgers, een wantrouwend publiek en een vertienvoudiging van het aantal
journalisten, bevindt de publieke sector zich nu in een ‘permanente staat van publieke
verantwoording’.
Een handboek publieke verantwoording
Sober: de inrichting moet eenvoudig genoeg zijn om de overhead en
transactiekosten hanteerbaar te houden; meer verantwoording is niet noodzakelijk
beter.
Scherp: de verantwoording moet effectief genoeg zijn om haar democratische en
controlerende rol te vervullen.
Het boek richt zich specifiek op de verantwoording door actoren in de publieke sector
over hun publieke taken, niet op private organisaties of louter politieke debatten in de
Kamer.
Publieke verantwoording: begrippen, vormen en beoordelingskaders
Begrippen: wat is publieke verantwoording?
- Verantwoordelijkheid: een ‘stand van zaken’ of een pakket aan taken en plichten
dat vaak voorafgaat aan verantwoording.
- Verantwoording: een proces van vraag en antwoord waarin het optreden wordt
beoordeeld.
"Er is sprake van verantwoording wanneer er een relatie is tussen een actor en een
forum waarbij de actor zich verplicht voelt om informatie en uitleg te geven over zijn
optreden, het forum nadere vragen kan stellen, een oordeel kan uitspreken en dit
oordeel consequenties kan hebben voor de actor."
Actor = individu of organisatie
Forum = meestal institutie, maar ook panel of publieke opinie
Verplichting = formeel (jaarverslag), informeel (briefing) of zelf opgelegd (visitatie,
persconferentie
Verantwoording verloopt in drie analytische fasen:
1. Informatiefase: actor verstrekt gegevens over het handelen, de prestaties of
procedures, inclusief rechtvaardigingen bij incidenten.
2. Debatfase/ nadere vragen: het forum stelt vragen en gaat in discussie met de
actor. Dit ‘antwoorden’ vormt de semantische kern van het begrip.
3. Consequentiefase/ oordeel: het forum velt een oordeel (goed- of afkeuring)
waaraan formele of informele sancties verbonden kunnen zijn.
Controle en toezicht: nemen het handelingsperspectief van de controleur/toezichthouder
(het forum) als uitgangspunt.
Verantwoording: neemt het handelingsperspectief van de verantwoordende partij (de
actor) als uitgangspunt.
Verantwoording is publiek wanneer:
1. Het gaat over de besteding van publieke middelen of de uitvoering van publieke
taken.
2. Het proces direct of indirect openbaar is.
3. Het plaatsvindt vanuit het perspectief van de publieke zaak (met het oog op de
burger).
Verantwoordingsmechanisme: generieke term voor een specifieke set van
arrangementen, zoals departementaal toezicht, inspecties of visitaties.
Verantwoordingsarrangement: Verantwoordingsrelatie tussen actor en forum heeft een
Institutioneel karakter:
1. In regels vastgelegd.
2. Sprake van vaste praktijken en routines
3. Verantwoordingsproces kent vaste vormen, waarden en instrumenten
3
, Wanneer verantwoording voortkomt uit een expliciete verplichting is er dus sprake van
een verantwoordingsarrangement: een bij wet of bij vrijwillige regeling gecodificeerde
relatie tussen actor en forum. Er zijn verplichte en vrijwillige
verantwoordingsarrangementen:
1. Verplicht: de actor ervaart verantwoordingsdwang.
2. Vrijwillig: de actor ervaart verantwoordingsdrang.
Structureel karakter: jaarrekeningen, jaarverslagen, politieke algemene beschouwingen
Incidenteel karakter: bij indiening van een klacht, vermoeden van onregelmatigheden of
een incident.
Verantwoordingsregime: het geheel van verantwoordingsarrangementen en –relaties
rondom één actor.
Het totale verantwoordingsregime is van belang in de beoordeling van individuele
verantwoordingsarrangementen. De werking van het specifieke arrangement wordt
medebepaald door de vraag of en hoe het met andere arrangementen integreert.
(Rekenkamer, zelf niet veel macht, geen sanctie macht, maar rapporteert rechtstreeks
aan tweede kamer die rapporten extra gewicht verlenen).
Drie belangrijke vragen omtrent verantwoording: Aan wie verantwoordt een actor zich,
waarover en waarom?
1. Aan wie? (Het soort forum)
Politiek: Volksvertegenwoordigers, kiezers en de media.
Juridisch: Rechtbanken (vaak de bestuursrechter), burgerlijke rechter.
Administratief: Financiële of bestuurlijke toezichthouders zoals de Rekenkamer, de
Ombudsman of inspecties.
Professioneel: Vakgenoten, beroepsverenigingen, professionele verbanden met
normen en regels.
Maatschappelijk: Stakeholders zoals NGO's, belangengroepen en burgers.
2. Waarover? (De aard van het optreden)
Financieel: Focus op de cijfers en rechtmatigheid.
Procesmatige verantwoording: Focus op de gevolgde procedures en de
rechtmatigheid van het handelen.
Programmatische verantwoording: effectiviteit en doelmatigheid van het
programma.
3. Waarom? (De aard van de relatie)
Verticaal: Er is een hiërarchische machtsrelatie; forum heeft formele macht over
de actor.
Horizontaal/ maatschappelijk: Verantwoording op basis van vrijwilligheid aan
stakeholders zonder hiërarchische macht.
Diagonaal/ administratieve verantwoording: Tussenvorm, verantwoording aan
andere organisaties die door kamer of minister is belast met vorm van toezicht of
controle (ombudsman, rekenkamer, inspecties enz.) Ook wel diagonale publieke
verantwoording.
De beoordeling van publieke verantwoording
Publieke verantwoording is belangrijk voor: 1) democratische controle van
overheidsoptreden. 2) tegengaan van machtsconcentratie. 3) vergroten van
leervermogen en effectiviteit van openbaar bestuur. 4) legitimiteit van optreden van
publieke organisaties en de overheid als geheel.
Vier normatieve perspectieven om te bepalen of een verantwoordingsarrangement ‘goed’
functioneert:
1. Democratisch perspectief (volkssoevereiniteit)
Maakt mogelijk dat de publieke machtsuitoefening democratisch kan worden
gecontroleerd (Mulgan). Gebaseerd op principaal-agent theorie. Burgers, de
primaire principalen hebben hun soevereiniteit overgedragen aan
volksvertegenwoordigers, die op hun beurt het maken en uitvoeren van wetten
hebben overgedragen aan de regering. Dit gaat ook de andere kant op. De
regering verantwoord het beleid, de volksvertegenwoordiging reageert daar wel of
niet op en de burger straft het uiteindelijk af door op dezelfde of andere
volksvertegenwoordigers te stemmen. Publieke verantwoording is essentieel voor
4
