Literatuur leer-onderwijs 2026
College 1:
- Bijstra, J., de Boer, A. & Warrens, M. J. (2023). Een beschrijving van de
leerlingenpopulatie in het (voortgezet) speciaal onderwijs
Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk. 62(2), 52–61.
de rol van de leraar steeds meer in beeld bij onderwijs, omdat de focus veel meer ligt op
ondersteuningsbehoeften die leerlingen nodig hebben dan op hun gedrags- en/of
leerproblemen. gaat erom wat de leraar constateert, welke behoefte ana extra
ondersteuning leerlingen hebben en hoe leraar daarop inspeelt. in dit onderzoek OPP´s
geanalyseerd; aanknopingspunten over hoe scholen het beste kunnen inspelen op de
ondersteuningsbehoeften van leerlingen. scholen uit so, vso en sbo.
sbo-leerlingen (speciaal basisonderwijs) meer ondersteuning nodig dan so- en vso
leerlingen op taal, lezen, rekenen en internaliserende problemen. vso- en so-leerlingen
hebben meer ondersteuning nodig op externaliserende problematiek. alle sectoren meer
aandacht.
73% van de populatie bestaat uit jongens, en bij 83% is externe hulpverlening betrokken.
acht clusters opgesteld;
1. so groep externaliserend gedrag: veel ondersteuning nodig voor externaliserend
gedrag (72%) en pscyhiatrische problematiek (67%) en voor leervoorwaardethema
door kunnen werken (74%).
2. so/vso groep gedrag en leervoorwaarden: veel aandacht leraar op externaliserend
gedrag (86%) en op alle drie de leesvoorwaardethema´s; concentratie (90%),
zelfstandig werken (81%) en door kunnen werken (40%).
3. vso groep concentratie: ondersteuning vooral nodig voor concentratie (56%).
4. vso groep externaliserend gedrag en absenties (97%): ondersteuning nodig voor
externalisernd en internaliserend gedrag (53 en 42%)
5. sbo/vso groep leren en leervoorwaarden: aandacht van leraar op taal, lezen en
rekenen (69,74,33%) en op de drie leervoorwaardethema´s (66, 74 en 50%).
6. vso groep leervoorwaarden: voor ondersteuning op leervoorwaardethema´s
7. so groep complexe problematiek: externaliserend gedrag (81%), taal, lezen en
rekenen (97, 82, 48%) en concentratie (70%)
8. sbo/vso groep taal: ondersteuning voor taal (61) en concentratie (53) en zelfstandig
werken (42).
het blijkt dat het speciaal onderwijs (voor zware problematiek) en speciaal basisonderwijs
(lichte problematiek) verschilt; andere aanpak.
- Doornbos, W. & Pameijer, N. (2023). Handreiking
ontwikkelingsperspectief: een houvast voor regulier én gespecialiseerd
onderwijs. Steunpunt Passend Onderwijs
OPP als een medaille met twee kanten: 1) gevaar-kant, 2) kans-kant.
,Gevaar-kant: aantal OPP’s neemt toe door toename van jeugdhulp, speciaal onderwijs en
thuiszitters, maar hierdoor komt grote focus op het OPP. Gevaar; we zoomen niet meer uit
en we zien niet meer goed dat een OPP een eenzijdige vorm van inclusiviteit benadrukt;
waarin ondersteuningsbehoeften van de individuele leerling worden gezien als
onveranderbaar. OPP’s dwingen ons tot inzoomen; worden gemaakt in een samenleving
gericht op prestatie en ‘kunnen’ (en altijd nog meer kunnen).
De kans-kant van de medaille; wel uitzoomen, daar kunnen OPP’s wel bij helpen; OPP’s
zijn een mooie indicator van dat wat je als school nog meer/beter/anders zou kunnen doen;
dus geen focus op leerling/ondersteuningsbehoeften, maar focus op de context. Het kan
onderdeel zijn van het kwaliteitsbeleid van de school om de basisondersteuning te
evalueren, te ijken en bij te stellen. Redeneren; wat hebben we met elkaar nodig om
pedagogisch en didactisch sterker te worden?
Een ontwikkelingsperspectief (OPP) is een nuttig/noodzakelijk middel om planmatig,
sturend en doelgericht te werken bij de leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben.
OPP:
- Bevorderende en belemmerende factoren
- Uitstroomperspectief
- Handelingsdeel; met 1) ambitieuze doelen, 2) de daarbij passende interventies, en 3)
de afspraken die de school heeft gemaakt met ouders (en leerling).
Ouders moeten hiermee instemmen.
Passend onderwijs; scholen hebben zorgplicht, zijn verantwoordelijk om alle leerlingen (ook
met extra ondersteuning) een goede onderwijsplek/passende ondersteuning te bieden
(samenwerkingsverbanden met reguliere en speciale scholen).
Een samenwerkingsverband in een regio biedt dezelfde basisondersteuning, maar landelijke
norm voor basisondersteuning is nodig en wordt aan gewerkt (welke basisondersteuning,
welke verwachtingen, welke kennis nodig is, financieën, beheer en voor zowel primair als
voortgezet onderwijs).
Naast basisondersteuning is er extra ondersteuning; dit moet heel helder zijn want er moet
een OPP van worden gemaakt.
Sinds invoering van passend onderwijs is iedere school verplicht en school-ondersteunings-
profiel (SOP) op te stellen; beschrijving welk aanbod aan onderwijs, ondersteuning en zorg
zij kan bieden, maar dit vanaf 2024 wrs niet meer verplicht.
Extra ondersteuning die een school biedt moet in een schoolgids worden opgenomen;
toegankelijker voor ouders. Ouders en leerlingen kunnen voor informatie over Passend
Onderwijs terecht bij het ouder- en jeugdsteunpunt van het samenwerkingsverband.
Met een TLV kunnen leerlingen naar een gespecialiseerde school (SBO, SO en PrO en
VSO) voor intensieve en speciale ondersteuning.
OPP verplicht voor alle leerlingen in het regulier onderwijs die naast de basisondersteuning
ook extra ondersteuning krijgen én voor alle leerlingen in het gespecialiseerd onderwijs.
Hierin worden onderwijsdoelen beschreven; wat streven we na en welke extra
ondersteuning bieden wij?
Ouders hebben instemmingsrecht, leerlingen hebben hoorrecht (ongeacht de leeftijd).
,Naar inclusief onderwijs; focus verleggen van individuele leerling → goed
onderwijs voor alle leerlingen, en wat leraren nodig hebben om dit passende
onderwijs te bieden.
Goed onderwijs; evidence-informed; leraren passen effectieve interventies toe in hun
pedagogisch-didactisch handelen en het klassenmanagement en stemmen hun aanpak af
op wat leerlingen nodig hebben om zich optimaal te ontwikkelen. Sterke leraren; hoge
verwachtingen, positieve relaties, luisteren/waarderen/zien van alle leerlingen.
Daarnaast ook wat lerearen nodig hebben om goed onderwijs te bieden.
Opgedane ervaringen met OPP;
1. Een functioneel OPP focust op wat de leerling nodig heeft met positieve kanten en
concrete behoeften (ipv teveel focus op problemen en stoornissen; risico; doelen en
uitstroomperspectief te laag).
2. Doelgericht samenwerken is kansrijk.
3. Context is bepalend voor schoolsucces
4. Alle leerlingen profiteren van dat wat werkt
5. Samen sterker met een integraal plan; naast onderwijsbehoeften ook
opvoedbehoeften (thuis/vrije tijd/zorg); samenwerken van betrokkenen.
6. Samen visualiseren ondersteunt transparant werken met een OPP; met elkaar
praten; uittekenen en illustraties werkt voor transparantie.
7. Papieren tijgers en onnodige bureaucratie moeten we zien te voorkomen; hoe
beknopter, hoe beter. Uitgebreide documenten passen niet bij de bedoeling van een
OPP: een hulpmiddel dat planmatig samenwerken ondersteunt. Beknopt houden;
actuele en recente informatie noteren voor enkel begrip van de situatie en formuleren
van vereise extra ondersteuing.
OPP vaststellen verplicht voor;
- Leerlingen in het primair en voortgezet regulier onderwijs (PO en VO), die extra
ondersteuning krijgen die niet onder de basisondersteuning valt.
- Alle leerlingen in het speciaal basisonderwijs (SBO)
- Alle leerlingen in het praktijkonderwijs (PRO)
- Alle leerlingen in het (voortgezet) speciaal onderwijs (SO en VSO).
OPP niet verplicht voor;
- Leerlingen in het regulier PO en VO die ondersteuning krijgen die onder de
basisondersteuning valt.
- Leerlingen met leerwegondersteunend onderwijs (LWOO) die enkel onder
basisondersteuning valt
- Leerlingen met dyslexie, dyscalculie en/of meer- of hoogbegaafdheid, mits
ondersteuning valt onder basisondersteuning.
Het ondersteuningsplan van het SWV en de schoolgidsen van die scholen, omschrijven het
onderscheid tussen basisondersteuning en extra ondersteuning.
OPP binnen zes weken na inschrijving of definitieve plaatsing van leerling. Ook als het later
blijkt dan dat de leerling al op school zit.
Twee eisen: 1) Over het OPP moet met de ouders op overeenstemming gericht overleg
plaatsvinden (instemmingsrecht). En 2) leerlingen hebben hoorrecht.
, OPP heeft jaarlijke evaluatie met een update bij nieuwe/recente informatie, als deze
informatie relevant is voor het uitstroomperspectief. Ook handelingsdeel kan worden
aangepast.
Bij het V(SO); multidisciplinaire commissie van begeleiding (cluster 3 en 4) en commissie
van onderzoek (cluster 1 en 2) brengt een advies uit voordat het OPP wordt vastgesteld.
Waarom is werken met een OPP zinvol?
Uitdagende doelen zijn goed; profiteren van hoge verwachtingen (wel realistisch).
Werken met een OPP bevordert effectieve ondersteuning;
- geeft handvatten voor doelgericht samenwerken en vooruitkijken
- bevordert cyclisch en planmatig handelen
- biedt handvatten waarmee extra ondersteuning af te stemmen is op wat de leerling
nodig heeft; onderwijs passender
- constructieve en transparante communicatie in de driehoek school-ouders-leerling.
- context wordt meegenomen
En; OPP bevordert een doorgaande lijn (bv van PO naar VO, van regulier naar
gespecialiseerd onderwijs, of andersom).
Vereiste informatie van een OPP:
1. Belemmerende en bevorderende factoren die van invloed zijn op het onderwijs aan
de leerling (leerling- en omgevingsfactoren)
2. Uitstroomprofiel; verwachte onderwijssoort/vervolgonderwijs
3. Onderbouwing van uitstroomprofiel (weging van bevorderende/belemmerende
factoren)
4. Handelingsdeel; omschrijving van extra begeleiding die is afgestemd op de doelen
en onderwijsbehoeften.
a. Alleen voor leerlingen in regulier PO en VO: de afwijking van één of meer
onderdelen van het onderwijsprogramma (niet voor leerlingen in
gespecialiseerd onderwijs!)
b. Vervangende onderwijsdoelen (als bepaalde kerndoelen niet haalbaar zijn);
alleen voor basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs.
c. Afspraken over het onderwijsaanbod, toetsing, begeleiding van de school en
de duur; bij leerlingen die om lichamelijke of psychische redenen
tijdelijk/gedeeltelijk niet naar school kunnen.
Minimaal 1 per schooljaar evaluatie van betrokkenen van het OPP.
Schoolbesturen regulier onderwijs zijn verplicht de OPP’s te registreren in ROD/DUO
(Register Onderwijsdeelnemers/Dienst uitvoering Onderwijs). (Scholen voor gespecialiseerd
onderwijs hoeven dit niet want die hebben allemaal al een OPP).
- Ledoux, G. (2021). Wat heeft de invoering van passend onderwijs in
Nederland opgeleverd voor leerlingen? Pedagogische studiën, 98, 285-
302
echt heldere doelstellingen over wat passend onderwijs bij leerlingen moet bereiken, zijn er
niet. verwachtingen waren dat er geen thuiszitters meer zouden zijn (niet uitgekomen, maar
College 1:
- Bijstra, J., de Boer, A. & Warrens, M. J. (2023). Een beschrijving van de
leerlingenpopulatie in het (voortgezet) speciaal onderwijs
Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk. 62(2), 52–61.
de rol van de leraar steeds meer in beeld bij onderwijs, omdat de focus veel meer ligt op
ondersteuningsbehoeften die leerlingen nodig hebben dan op hun gedrags- en/of
leerproblemen. gaat erom wat de leraar constateert, welke behoefte ana extra
ondersteuning leerlingen hebben en hoe leraar daarop inspeelt. in dit onderzoek OPP´s
geanalyseerd; aanknopingspunten over hoe scholen het beste kunnen inspelen op de
ondersteuningsbehoeften van leerlingen. scholen uit so, vso en sbo.
sbo-leerlingen (speciaal basisonderwijs) meer ondersteuning nodig dan so- en vso
leerlingen op taal, lezen, rekenen en internaliserende problemen. vso- en so-leerlingen
hebben meer ondersteuning nodig op externaliserende problematiek. alle sectoren meer
aandacht.
73% van de populatie bestaat uit jongens, en bij 83% is externe hulpverlening betrokken.
acht clusters opgesteld;
1. so groep externaliserend gedrag: veel ondersteuning nodig voor externaliserend
gedrag (72%) en pscyhiatrische problematiek (67%) en voor leervoorwaardethema
door kunnen werken (74%).
2. so/vso groep gedrag en leervoorwaarden: veel aandacht leraar op externaliserend
gedrag (86%) en op alle drie de leesvoorwaardethema´s; concentratie (90%),
zelfstandig werken (81%) en door kunnen werken (40%).
3. vso groep concentratie: ondersteuning vooral nodig voor concentratie (56%).
4. vso groep externaliserend gedrag en absenties (97%): ondersteuning nodig voor
externalisernd en internaliserend gedrag (53 en 42%)
5. sbo/vso groep leren en leervoorwaarden: aandacht van leraar op taal, lezen en
rekenen (69,74,33%) en op de drie leervoorwaardethema´s (66, 74 en 50%).
6. vso groep leervoorwaarden: voor ondersteuning op leervoorwaardethema´s
7. so groep complexe problematiek: externaliserend gedrag (81%), taal, lezen en
rekenen (97, 82, 48%) en concentratie (70%)
8. sbo/vso groep taal: ondersteuning voor taal (61) en concentratie (53) en zelfstandig
werken (42).
het blijkt dat het speciaal onderwijs (voor zware problematiek) en speciaal basisonderwijs
(lichte problematiek) verschilt; andere aanpak.
- Doornbos, W. & Pameijer, N. (2023). Handreiking
ontwikkelingsperspectief: een houvast voor regulier én gespecialiseerd
onderwijs. Steunpunt Passend Onderwijs
OPP als een medaille met twee kanten: 1) gevaar-kant, 2) kans-kant.
,Gevaar-kant: aantal OPP’s neemt toe door toename van jeugdhulp, speciaal onderwijs en
thuiszitters, maar hierdoor komt grote focus op het OPP. Gevaar; we zoomen niet meer uit
en we zien niet meer goed dat een OPP een eenzijdige vorm van inclusiviteit benadrukt;
waarin ondersteuningsbehoeften van de individuele leerling worden gezien als
onveranderbaar. OPP’s dwingen ons tot inzoomen; worden gemaakt in een samenleving
gericht op prestatie en ‘kunnen’ (en altijd nog meer kunnen).
De kans-kant van de medaille; wel uitzoomen, daar kunnen OPP’s wel bij helpen; OPP’s
zijn een mooie indicator van dat wat je als school nog meer/beter/anders zou kunnen doen;
dus geen focus op leerling/ondersteuningsbehoeften, maar focus op de context. Het kan
onderdeel zijn van het kwaliteitsbeleid van de school om de basisondersteuning te
evalueren, te ijken en bij te stellen. Redeneren; wat hebben we met elkaar nodig om
pedagogisch en didactisch sterker te worden?
Een ontwikkelingsperspectief (OPP) is een nuttig/noodzakelijk middel om planmatig,
sturend en doelgericht te werken bij de leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben.
OPP:
- Bevorderende en belemmerende factoren
- Uitstroomperspectief
- Handelingsdeel; met 1) ambitieuze doelen, 2) de daarbij passende interventies, en 3)
de afspraken die de school heeft gemaakt met ouders (en leerling).
Ouders moeten hiermee instemmen.
Passend onderwijs; scholen hebben zorgplicht, zijn verantwoordelijk om alle leerlingen (ook
met extra ondersteuning) een goede onderwijsplek/passende ondersteuning te bieden
(samenwerkingsverbanden met reguliere en speciale scholen).
Een samenwerkingsverband in een regio biedt dezelfde basisondersteuning, maar landelijke
norm voor basisondersteuning is nodig en wordt aan gewerkt (welke basisondersteuning,
welke verwachtingen, welke kennis nodig is, financieën, beheer en voor zowel primair als
voortgezet onderwijs).
Naast basisondersteuning is er extra ondersteuning; dit moet heel helder zijn want er moet
een OPP van worden gemaakt.
Sinds invoering van passend onderwijs is iedere school verplicht en school-ondersteunings-
profiel (SOP) op te stellen; beschrijving welk aanbod aan onderwijs, ondersteuning en zorg
zij kan bieden, maar dit vanaf 2024 wrs niet meer verplicht.
Extra ondersteuning die een school biedt moet in een schoolgids worden opgenomen;
toegankelijker voor ouders. Ouders en leerlingen kunnen voor informatie over Passend
Onderwijs terecht bij het ouder- en jeugdsteunpunt van het samenwerkingsverband.
Met een TLV kunnen leerlingen naar een gespecialiseerde school (SBO, SO en PrO en
VSO) voor intensieve en speciale ondersteuning.
OPP verplicht voor alle leerlingen in het regulier onderwijs die naast de basisondersteuning
ook extra ondersteuning krijgen én voor alle leerlingen in het gespecialiseerd onderwijs.
Hierin worden onderwijsdoelen beschreven; wat streven we na en welke extra
ondersteuning bieden wij?
Ouders hebben instemmingsrecht, leerlingen hebben hoorrecht (ongeacht de leeftijd).
,Naar inclusief onderwijs; focus verleggen van individuele leerling → goed
onderwijs voor alle leerlingen, en wat leraren nodig hebben om dit passende
onderwijs te bieden.
Goed onderwijs; evidence-informed; leraren passen effectieve interventies toe in hun
pedagogisch-didactisch handelen en het klassenmanagement en stemmen hun aanpak af
op wat leerlingen nodig hebben om zich optimaal te ontwikkelen. Sterke leraren; hoge
verwachtingen, positieve relaties, luisteren/waarderen/zien van alle leerlingen.
Daarnaast ook wat lerearen nodig hebben om goed onderwijs te bieden.
Opgedane ervaringen met OPP;
1. Een functioneel OPP focust op wat de leerling nodig heeft met positieve kanten en
concrete behoeften (ipv teveel focus op problemen en stoornissen; risico; doelen en
uitstroomperspectief te laag).
2. Doelgericht samenwerken is kansrijk.
3. Context is bepalend voor schoolsucces
4. Alle leerlingen profiteren van dat wat werkt
5. Samen sterker met een integraal plan; naast onderwijsbehoeften ook
opvoedbehoeften (thuis/vrije tijd/zorg); samenwerken van betrokkenen.
6. Samen visualiseren ondersteunt transparant werken met een OPP; met elkaar
praten; uittekenen en illustraties werkt voor transparantie.
7. Papieren tijgers en onnodige bureaucratie moeten we zien te voorkomen; hoe
beknopter, hoe beter. Uitgebreide documenten passen niet bij de bedoeling van een
OPP: een hulpmiddel dat planmatig samenwerken ondersteunt. Beknopt houden;
actuele en recente informatie noteren voor enkel begrip van de situatie en formuleren
van vereise extra ondersteuing.
OPP vaststellen verplicht voor;
- Leerlingen in het primair en voortgezet regulier onderwijs (PO en VO), die extra
ondersteuning krijgen die niet onder de basisondersteuning valt.
- Alle leerlingen in het speciaal basisonderwijs (SBO)
- Alle leerlingen in het praktijkonderwijs (PRO)
- Alle leerlingen in het (voortgezet) speciaal onderwijs (SO en VSO).
OPP niet verplicht voor;
- Leerlingen in het regulier PO en VO die ondersteuning krijgen die onder de
basisondersteuning valt.
- Leerlingen met leerwegondersteunend onderwijs (LWOO) die enkel onder
basisondersteuning valt
- Leerlingen met dyslexie, dyscalculie en/of meer- of hoogbegaafdheid, mits
ondersteuning valt onder basisondersteuning.
Het ondersteuningsplan van het SWV en de schoolgidsen van die scholen, omschrijven het
onderscheid tussen basisondersteuning en extra ondersteuning.
OPP binnen zes weken na inschrijving of definitieve plaatsing van leerling. Ook als het later
blijkt dan dat de leerling al op school zit.
Twee eisen: 1) Over het OPP moet met de ouders op overeenstemming gericht overleg
plaatsvinden (instemmingsrecht). En 2) leerlingen hebben hoorrecht.
, OPP heeft jaarlijke evaluatie met een update bij nieuwe/recente informatie, als deze
informatie relevant is voor het uitstroomperspectief. Ook handelingsdeel kan worden
aangepast.
Bij het V(SO); multidisciplinaire commissie van begeleiding (cluster 3 en 4) en commissie
van onderzoek (cluster 1 en 2) brengt een advies uit voordat het OPP wordt vastgesteld.
Waarom is werken met een OPP zinvol?
Uitdagende doelen zijn goed; profiteren van hoge verwachtingen (wel realistisch).
Werken met een OPP bevordert effectieve ondersteuning;
- geeft handvatten voor doelgericht samenwerken en vooruitkijken
- bevordert cyclisch en planmatig handelen
- biedt handvatten waarmee extra ondersteuning af te stemmen is op wat de leerling
nodig heeft; onderwijs passender
- constructieve en transparante communicatie in de driehoek school-ouders-leerling.
- context wordt meegenomen
En; OPP bevordert een doorgaande lijn (bv van PO naar VO, van regulier naar
gespecialiseerd onderwijs, of andersom).
Vereiste informatie van een OPP:
1. Belemmerende en bevorderende factoren die van invloed zijn op het onderwijs aan
de leerling (leerling- en omgevingsfactoren)
2. Uitstroomprofiel; verwachte onderwijssoort/vervolgonderwijs
3. Onderbouwing van uitstroomprofiel (weging van bevorderende/belemmerende
factoren)
4. Handelingsdeel; omschrijving van extra begeleiding die is afgestemd op de doelen
en onderwijsbehoeften.
a. Alleen voor leerlingen in regulier PO en VO: de afwijking van één of meer
onderdelen van het onderwijsprogramma (niet voor leerlingen in
gespecialiseerd onderwijs!)
b. Vervangende onderwijsdoelen (als bepaalde kerndoelen niet haalbaar zijn);
alleen voor basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs.
c. Afspraken over het onderwijsaanbod, toetsing, begeleiding van de school en
de duur; bij leerlingen die om lichamelijke of psychische redenen
tijdelijk/gedeeltelijk niet naar school kunnen.
Minimaal 1 per schooljaar evaluatie van betrokkenen van het OPP.
Schoolbesturen regulier onderwijs zijn verplicht de OPP’s te registreren in ROD/DUO
(Register Onderwijsdeelnemers/Dienst uitvoering Onderwijs). (Scholen voor gespecialiseerd
onderwijs hoeven dit niet want die hebben allemaal al een OPP).
- Ledoux, G. (2021). Wat heeft de invoering van passend onderwijs in
Nederland opgeleverd voor leerlingen? Pedagogische studiën, 98, 285-
302
echt heldere doelstellingen over wat passend onderwijs bij leerlingen moet bereiken, zijn er
niet. verwachtingen waren dat er geen thuiszitters meer zouden zijn (niet uitgekomen, maar
