EUROPEES RECHT: DEEL 1: GRONDBEGINSELEN
EN FUNCTIONEREN VAN DE EUROPESE UNIE,
RECHTSBESCHERMING EN DOORWERKING VAN HET
UNIERECHT
INHOUDSOPGAVE
PRAKTISCH ................................................................................................................................... 3
1. RECHTSBESCHERMING ....................................................................................................... 4
WAT OMVAT HET HVJEU? ............................................................................................................... 4
SAMENSTELLING HOF VAN JUSTITIE ............................................................................................................ 4
SAMENSTELLING GERECHT ...................................................................................................................... 5
GRIFFIE .............................................................................................................................................. 5
MEERLAGIGE RECHTSBESCHERMING ............................................................................................ 5
KAN DE COMMISSIE OP BASIS VAN ARTIKEL 19 VEU EEN INBREUKPROCEDURE STARTEN TEGEN EEN LIDSTAAT? .............. 6
VOLLEDIGE RECHTSBESCHERMING ............................................................................................................ 7
BEVOGDHEDEN HVJEU .......................................................................................................................... 7
WIE MAG OPTREDEN VOOR HET HVJEU? ................................................................................................... 10
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 258 VWEU.......................................................................... 10
HOE ONTDEKT DE COMMISSIE DAT EEN EU-LIDSTAAT ZIJN EU-VERPLICHTINGEN NIET NALEEFT? .............................. 11
HOE HANDELT DE COMMISSIE INDIEN ZE OP DE HOOGTE IS VAN EEN ‘EU-OVERTREDING’ DOOR EEN EU-LIDSTAAT? ...... 11
INBREUKPROCEDURE ........................................................................................................................... 12
BEROEP WEGENS NIET-NAKOMING........................................................................................................... 13
BELGISCH VOORBEELD ......................................................................................................................... 13
KAN DE COMMISSIE EEN INBREUKPROCEDURE STARTEN WEGENS NATIONALE RECHTSPRAAK DIE NIET IN
OVEREENSTEMMING IS MET HET EU-RECHT? .............................................................................................. 14
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 260, LID 2 VWEU ................................................................ 14
TWEEDE INBREUKPROCEDURE ................................................................................................................ 14
TWEEDE VEROORDELING ....................................................................................................................... 14
BELGISCHE DWANGSOM EN FORFAITAIRE SOM ............................................................................................ 15
OVERZICHT ........................................................................................................................................ 16
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 260, LID 3 VWEU ................................................................ 17
BIJZONDERE PROCEDURE ...................................................................................................................... 17
GELDT DIT ARTIKEL ENKEL INDIEN GEEN ENKELE OMZETTINGSMAATREGEL WERD AANGEMELD OF GELDT DIT ARTIKEL OOK BIJ
GEDEELTELIJKE AANMELDING?................................................................................................................ 21
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 259 VWEU.......................................................................... 22
PROCEDUREVERLOOP .......................................................................................................................... 22
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 218, LID 11 VWEU............................................................... 25
1
, ADVIESPROCEDURE ............................................................................................................................. 25
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 263 VWEU.......................................................................... 26
VOORWERP BEROEP TOT NIETIGVERKLARING .............................................................................................. 27
NIETIGHEIDSGRONDEN .........................................................................................................................
27
WIE KAN DE NIETIGHEID VORDEREN? ........................................................................................................ 28
VALLEN ALLE NIET-WETGEVINGSHANDELINGEN ONDER HET BEGRIP REGELGEVINGSHANDELINGEN? ......................... 31
TERMIJN INSTELLEN BEROEP TOT NIETIGVERKLARING ..................................................................................... 32
GEVOLGEN VAN DE NIETIGVERKLARING ..................................................................................................... 33
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 265 VWEU.......................................................................... 33
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 268 VWEU JUNCTO ART. 340 VWEU ..................................... 34
ONRECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 267 VWEU ..................................................................... 34
WAT IS DE PREJUDICIËLE PROCEDURE? ..................................................................................................... 34
PROCEDUREVERLOOP .......................................................................................................................... 35
SPECIFIEK GEVAL: PREJUDICIËLE SPOEDPROCEDURE .................................................................................... 36
WIE MAG EEN PREJUDICIËLE VRAAG STELLEN? ............................................................................................. 36
HOE MOET EEN PREJUDICIËLE VRAAG GESTELD WORDEN? .............................................................................. 37
WAAROVER KAN EEN PREJUDICIËLE VRAAG GESTELD WORDEN? ....................................................................... 37
GEDLIGHEID SECUNDAIR RECHT .............................................................................................................. 38
WANNEER KAN EN WANNEER MOET JE EEN PREJUDICIËLE VRAAG STELLEN? ......................................................... 38
Kan à verwijzingsrecht ................................................................................................................ 38
Moet à verwijzingsplicht ............................................................................................................. 39
AFDWINGING VERWIJZINGSPLICHT ........................................................................................................... 40
GEVOLGEN VAN HET UITLEGGINGSARREST ................................................................................................. 40
CONCLUSIE ................................................................................................................................... 41
2. DOORWERKING ................................................................................................................ 42
DOORWERKING VAN EU-VERDRAGSBEPALINGEN (PRIMAIR UNIERECHT)...................................... 42
WANNEER DIRECTE WERKING? ............................................................................................................... 42
GRENZEN AAN DE DOORWERKING VAN EU-VERDRAGSBEPALINGEN .................................................................. 44
Grenzen aan de soepele toepassing van ‘directe werking -voorwaarden’ ........................................ 44
Directe werking kan worden begrensd in de tijd ............................................................................. 44
DOORWERKING VAN SECUNDAIR EU-RECHT ............................................................................... 45
DIRECTE WERKING VERORDENINGEN ........................................................................................................ 45
DIRECTE WERKING RICHTLIJNEN .............................................................................................................. 45
verticale directe werking richtlijnen .............................................................................................. 46
horizontale directe werking richtlijnen .......................................................................................... 47
alternatieven horizontale directe werking richtlijnen ...................................................................... 47
samenvatting directe werking richtlijnen ....................................................................................... 49
DIRECTE WERKING BESLUITEN ................................................................................................................ 49
CONCLUSIE ....................................................................................................................................... 49
BELGISCHE INBREUKEN OP HET EUROPEES RECHT...................................................................... 50
BELIGSCHE COÖRDINATIE VAN HET EUROPEES BELEID .................................................................................. 50
werkstroom van de Commissie om evt. niet-naleving op te sporen ................................................. 50
WAT KAN ER VOORAFGAAND AAN EEN INBREUKPROCEDURE? .......................................................................... 51
WAT IS EEN INBREUKPROCEDURE?........................................................................................................... 52
2
, casus: work life balance-richtlijn .................................................................................................. 53
WAT KAN HET GEVOLG ZIJN VAN EEN INBREUKPROCEDURE?............................................................................ 53
verwijzing naar het HvJEU............................................................................................................. 53
casus: work life balance-richtlijn .................................................................................................. 54
HOE STAAT BELGIË ER MOMENTEEL VOOR? ................................................................................................ 55
3. REGELS INZAKE STAATSSTEUN .......................................................................................... 56
EU MEDEDINGINGSRECHT: TWEE AFDELINGEN ........................................................................... 56
REGELS VOOR ONDERNEMINGEN ............................................................................................................ 56
REGELS BETREFFENDE MAATREGELEN VAN LIDSTATEN ................................................................................... 56
staatssteun: definitie en voorwaarden .......................................................................................... 56
toegelaten steun ......................................................................................................................... 57
controle ...................................................................................................................................... 58
terugvorderen illegale steun ......................................................................................................... 59
PRAKTISCH
Deze samenvatting bevat het deel van het vak dat werd gegeven door dr. Van Den Broeck.
We mogen voor dit vak annoteren in onze wetteksten, hierdoor wordt er aangeraden om niet de codex
mee te nemen naar het examen, maar afgeprinte wetgeving.
Wetgeving vind je op EUR-Lex à VWEU en VEU
Dit deel wordt aangeraden om wel vanbuiten te leren, ook al is het een openboek examen.
3
,1. RECHTSBESCHERMING
WAT OMVAT HET HVJEU?
Het Hof van Justitie is een deel van het Hof van Justitie van
de Europese Unie. Dit is dus een concreet rechtscollege.
Vandaag hebben we geen gespecialiseerde rechtbanken
meer. Dit kan je dus schrappen in de tekst van het VEU.
C = Cour de la Justice (Hof van Justitie)
T = Tribunal (Gerecht)
SAMENSTELLING HOF VAN JUSTITIE
Het zijn de lidstaten onderling die
goedkeuren of je bevoegd wordt tot
rechter.
Op dit moment hebben we 27 rechters
(1 rechter/lidstaat). Koen Lenaerts
(Belg) is de voorzitter van het HvJEU. Hij
staat op hetzelfde niveau als bv. Ursusla
von der Leyen.
Die 27 rechters zijn meestal bijgestaan door advocaten-generaals (11).
In art. 252, alinea 2 VWEU staat dat er 8 advocaten-
generaals zijn, maar dit klopt dus niet meer.
FR, IT, ES, DE en PL hebben altijd recht op een advocaat-
generaal, de andere posten worden per toerbeurt verdeeld over de andere lidstaten.
De advocaat-generaal schrijft niet altijd een conclusie, enkel als er een nieuw element van het Europese
recht aan de orde is (in complexe zaken). Zijn geschreven advies = de conclusie van de advocaat-generaal.
Hij is dus een juridisch adviseur van het Hof ≠ openbaar ministerie.
4
,SAMENSTELLING GERECHT
‘Minimum’ 1 rechter/lidstaat, sinds
2019 zijn het er 2/lidstaat wegens
stijging van het aantal zaken en
stijging van de procesduur.
Er zijn geen permanente advocaten-
generaal, maar de functie kan wel
worden toegekend aan een rechter.
Sinds kort ook bevoegd voor prejudiciële zaken, hiervoor is er 1 permanente advocaat-generaal.
GRIFFIE
Zowel een secretariaat voor het Hof van Justitie als voor het Gerecht (2).
Griffier = hoofd van de Griffie (benoemd vr 6 jaar). De Griffier van het Hof is Alfredo Escobar (ES) = secretaris-
generaal van de instelling, leidt de diensten van het Hof onder toezicht van de President van het Hof.
Taak: alle processtukken uitschrijven en inschrijven in een register en zaaknummer geven.
MEERLAGIGE RECHTSBESCHERMING
à binnen de EU is er een meerlagig
stelsel van rechtsbescherming, want
elke lidstaat moet ook in
rechtsbescherming voorzien.
à het HvJEU buigt zich over geldigheid en
interpretatie van het recht, maar daar stopt het niet binnen de EU: ook nationale rechters kunnen/moeten
een vraag stellen aan het HvJEU (prejudiciële vraag) en moeten ze deze uitspraak ook volgen (ook als het
over een zaak uit een andere lidstaat ging).
à hierdoor wordt het Europees recht overal op dezelfde manier geïnterpreteerd
Zaak Portugese rechters: Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C-64/16, 2018) (!)
- Door dit arrest hebben lidstaten de verplichting om ervoor te zorgen dat ze onafhankelijke en
onpartijdige rechters hebben
- Feiten: in Portugal werd tijdelijke, algemene loonsverlaging in de publieke sector (treft ook rechters)
ingevoerd om het buitensporige Portugese begrotingstekort terug te dringen, waartoe Portugal door de
EU was verplicht (in ruil voor financiële bijstand van de EU). Portugese rechters protesteerden.
- Vraag: strijdig met het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters (artikel 19, lid 1, alinea 2 VEU en
artikel 47 EU-Handvest)?
- Antwoord van het Hof:
“43. De onafhankelijkheid van de nationale rechterlijke instanties is in het bijzonder essentieel voor de goede
werking van het stelsel van rechterlijke samenwerking die gestalte krijgt in het in artikel 267 VWEU neergelegde
5
, mechanisme van de prejudiciële verwijzing, doordat dit mechanisme, overeenkomstig de in punt 38 van
onderhavig arrest in herinnering gebrachte vaste rechtspraak, slechts in werking kan worden gesteld door een
instantie die tot taak heeft om het Unierecht toe te passen en die met name voldoet aan dat criterium van
onafhankelijkheid.
44. Het begrip onafhankelijkheid veronderstelt met name dat de instantie haar rechtsprekende taken
volledig autonoom uitoefent, zonder enig hiërarchisch verband en zonder aan wie dan ook ondergeschikt te
zijn of van waar dan ook bevelen of instructies te ontvangen, en aldus beschermd is tegen tussenkomsten of
druk van buitenaf die de onafhankelijkheid van de oordeelsvorming van haar leden in aan hen voorgelegde
geschillen in gevaar zouden kunnen brengen (zie in die zin arresten van 19 september 2006, Wilson, C-506/04,
EU:C:2006:587, punt 51, en 16 februari 2017, Margarit Panicello, C-503/15, EU:C:2017:126, punt 37 en
aldaar aangehaalde rechtspraak).
45. Net zoals de onafzetbaarheid van de leden van de betrokken instantie (zie met name arrest van
19 september 2006, Wilson, C-506/04, EU:C:2006:587, punt 51), is de ontvangst door deze leden van een
bezoldiging die qua omvang evenredig is aan het belang van de functies die zij uitoefenen, een aan de
rechterlijke onafhankelijkheid inherente waarborg”.
à je hebt onafhankelijke, onpartijdige rechters nodig, zodat zij advies kunnen vragen als zij dit willen.
Lidstaten moeten dit verzekeren.
IN CASU: het betrok maar een beperkte verlaging van het salarisbedrag, waardoor het niet wordt geacht
afbreuk te doen aan de onafhankelijkheid van de leden van de Tribunal de Contas in Portugal.
KAN DE COMMISSIE OP BASIS VAN ARTIKEL 19 VEU EEN INBREUKPROCEDURE
STARTEN TEGEN EEN LIDSTAAT?
De Portugese zaak was een prejudiciële zaak. Kan de Eur. Commissie een inbreukprocedure stellen tegen
een lidstaat die er niet voor zorgt dat zijn rechters onafhankelijk/onpartijdig zijn? JA
à zaak Commissie/Polen
6
,VOLLEDIGE RECHTSBESCHERMING
Zaak Les Verts (294/83, 1986):
- Feiten: Politieke fractie Les Verts komt op tegen de beslissing van het EP waarin hen financiering voor
de verkiezingen van 1984 wordt geweigerd. Echter, volgens ex artikel 173 EEG (huidig artikel 263 VWEU)
was het niet mogelijk om handelingen van het EPaan te vechten (enkel handelingen van COM en Raad).
- Vraag: beroep ontvankelijk?
- Volgens de letterlijke tekst van het verdrag (EEG) niet, want er staat dat dit enkel mogelijk is
tegen beslissingen van de Raad en van de Commissie, maar deze visie verandert door te kijken
naar art. 19 VEU.
- Les Verts: beroep tot nietigverklaring tegen de handelingen van het EP moet mogelijk zijn op
grond van artikel 164 EEG (huidig artikel 19, lid 1, alinea 1 VEU).
- EP: OK, indien EP op zijn beurt de bevoegdheid krijgt om beroep in te stellen tegen handelingen
van COM en Raad.
- Beslissing van het Hof:
- EEG is een rechtsgemeenschap “in die zin, dat noch haar Lid-Staten noch haar instellingen
ontkomen aan het toezicht op de verenigbaarheid van hun handelingen met het constitutionele
handvest waarop de Gemeenschap is gegrond, namelijk het Verdrag.” (punt 23)
“Een uitlegging van artikel 173 EEG-Verdrag, die de handelingen van het Europees Parlement
uitsluit van de voor beroep vatbare handelingen, zou leiden tot een resultaat dat zowel in strijd is
met de geest van het Verdrag, zoals tot uitdrukking komend in artikel 164, als met het stelsel
ervan.” (punt 25)
à je moet niet enkel kijken naar de letterlijke tekst van de verdragen, maar je moet kijken naar de
doelstellingen van die verdragsbepaling en naar het nuttige effect. Dit gebeurde obv art. 19 VEU.
BEVOGDHEDEN HVJEU
è nodig voor casussen !
Artikel 19 VEU:
“3. Het Hof van Justitie van de Europese Unie doet uitspraak overeenkomstig de Verdragen:
a) inzake door een lidstaat, een instelling of een natuurlijke of rechtspersoon ingesteld beroep;
b) op verzoek van de nationale rechterlijke instanties bij wijze van prejudiciële beslissing over de uitlegging
van het recht van de Unie en over de geldigheid van de door de instellingen vastgestelde handelingen;
c) in de overige bij de Verdragen bepaalde gevallen.”
Artikel 256 VWEU:
“1. Het Gerecht is bevoegd in eerste aanleg kennis te nemen van de in de artikelen 263, 265, 268, 270 en
272 bedoelde beroepen, met uitzondering van die waarvoor een krachtens artikel 257 ingestelde
gespecialiseerde rechtbank bevoegd is en die welke overeenkomstig het statuut aan het Hof van Justitie
zijn voorbehouden. Het statuut kan bepalen dat het Gerecht bevoegd is voor andere categorieën van
beroepen.
(…)
7
,3. Het Gerecht is bevoegd kennis te nemen van prejudiciële vragen die worden voorgelegd uit hoofde van
artikel 267 en beperkt blijven tot specifieke, in het statuut bepaalde aangelegenheden.
Wanneer het Gerecht van oordeel is dat in een zaak een principiële beslissing moet worden genomen die
van invloed kan zijn op de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie, kan het de zaak naar het
Hof van Justitie verwijzen voor een uitspraak.
De beslissingen die het Gerecht over prejudiciële vragen geeft, kunnen op de wijze en binnen de grenzen
die in het statuut worden bepaald bij uitzondering door het Hof van Justitie worden heroverwogen,
wanneer er een ernstig gevaar bestaat dat de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie wordt
aangetast.”
SCHEMATISCHE VOORSTELLING:
- Gerecht behandelt:
- prejudiciële zaken indien exclusief 6 materies
à wanneer de zaak exculsief betrekking heeft op: BTW, accijnzen, douane, de gecombineerde
nomenclatuur, bijstand aan passagiers, systeem voor de handel in emmissierechten
- alle procedures ingeleid door particulieren tegen EU-instellingen
- lidstaat tegen Commissie (met uitzondering van discussies omtrent dwangsom/forfaitaire som)
- (meestal) lidstaat tegen Raad (indien betrekking op staatssteun, handelspolitieke
beschermingsmaatregelen en besluiten waarmee de Raad uitvoeringsbevoegdheden uitoefent)
- procedures inzake schadevergoeding
- procedures inzake intellectuele eigendom
- geschillen inzake ambtenarenzaken
- Hof van Justitie behandelt:
- alle rechtstreekse procedures (= directe zaken) die Gerecht niet behandelt
- de onrechtstreekse procedures: prejudiciële zaken met uitzondering van de exclusieve 6 materies
- ‘hogere voorziening’ Gerecht (soms verzoek om toelating van de hogere voorziening)
à de term ‘in hoger beroep gaan’ bestaat binnen de EU niet, je gaat ‘in hogere voorziening’ (!),
omdat je enkel in beroep kan gaan over feitelijke zaken en de hogere voorziening is voor
rechtsvragen (juiste toepassing van het recht?)
Twee soorten zaken: prejudiciële vragen en directe/rechtstreekse zaken
8
,MAAR: niet alle zaken vallen onder de bevoegdheid van het Hof van Justitie van de Europese Unie. Het is
alleen bevoegd als er een link is met het Europees recht. Als het gaat over een zuiver Belgische situatie
(tussen Belgen, op Belgisch grondgebied, over Belgisch recht), zal je niet naar het Hof kunnen gaan.
à Zaak Pelckmans t. Van Gastel
- Feiten: conflict tussen twee tuincentra over de Belgische openingsurenwet (o.a. verplichte wekelijkse
sluitingsdag voor kleinhandelaren à 1 tuincentrum bleef 7/7 open)
- Rechtsvraag: is de Belgische openingsurenwet in strijd met het gelijkheids- en non-
discriminatiebeginsel zoals vastgelegd in de artt. 20 en 21 van het EU-Handvest?
- Hof: De Belgische openingsurenwet valt buiten het toepassingsgebied van het EU-recht
- EU-richtlijn over oneerlijke handelspraktijken niet van toepassing
- Niet gevat door vrij verkeer van goederen (verkoopmodaliteit)
- Dus Handvest niet van toepassing à art. 51, lid 2 van het EU-Handvest: “Dit Handvest breidt het
toepassingsgebied van het recht van de Unie niet verder uit dan de bevoegdheden van de Unie
reiken, schept geen nieuwe bevoegdheden of taken voor de Unie, noch wijzigt het de in de
Verdragen omschreven bevoegdheden en taken.”
Het HvJEU is enkel bevoegd wanneer geschillen onder het toepassingsgebied van de Verdragen vallen:
à NIET voor Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (GBVB): is zodanig gevoelig voor
lidstaten dat er een volledige aparte beslissingsprocedure is (artikel 24, lid 1 VEU en artikel 275, alinea 1
VWEU), tenzij artikel 40 VEU en artikel 275, alinea 2 VWEU
à sinds 2014 wel een uitzondering: HvJEU kan wel nagaan of er een goede scheiding is tussen GBVB en
andere domeinen en de wettigheid nagaan van beperkende maatregelen tegen natuurlijke of
rechtspersonen (bv. sancties tgn Rusland, nagaan of de rechten van verdediging werden gerespecteerd)
à Artikel 275 VWEU: “Het Hof van Justitie van de Europese Unie is niet bevoegd ten aanzien van de
bepalingen van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid noch ten aanzien van de op grond
daarvan vastgestelde besluiten.
Het Hof is evenwel bevoegd om toezicht te houden op de naleving van artikel 40 van het Verdrag betreffende
de Europese Unie en uitspraak te doen inzake beroepen die onder de in artikel 263, vierde alinea, van dit
Verdrag bepaalde voorwaarden worden ingesteld betreffende het toezicht op de wettigheid van besluiten
houdende beperkende maatregelen jegens natuurlijke personen of rechtspersonen, die door de Raad op
grond van titel V, hoofdstuk 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie zijn vastgesteld.”
à deze uitzondering zijn ze zo ruim gaan interpreteren, dat het HvJEU eigenlijk voor heel veel zaken die
onder GBVB vallen wel bevoegd is
à Zaak Rosneft: wanneer er sancties worden uitgevaardigd tegen een natuurlijk persoon, kan die een
directe zaak instellen (‘een art. 263 zaak’), maar wordt ruim geïnterpreteerd dus ook een prejudiciële vraag
stellen en zelfs een beroep tot schadevergoeding instellen à zorgt voor volledige rechtsbescherming,
opnieuw obv art. 19 VEU
à Artikel 344 VWEU: “De lidstaten verbinden zich, een geschil betreffende de uitlegging of de toepassing
van de Verdragen niet op andere wijze te doen beslechten dan in de Verdragen is voorgeschreven.” : van
zodra het gaat over uitlegging/toepassing van Verdragen is ENKEL EN ALLEEN het HvJEU bevoegd
9
, WIE MAG OPTREDEN VOOR HET HVJEU?
De Belgische agenten (< FOD Buitenlandse zaken, juridische afdeling) mogen het Belgische standpunt
verdedigen voor het HvJEU. Dit zijn er vandaag 8. Deze mensen worden soms gesteund door een
advocaat.
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 258 VWEU
à beroep tot niet-nakoming (recours en
manquement)
Alle procedures voor het HvJEU worden
‘beroepen’ genoemd, dit is niet hetzelfde als
‘in hoger beroep gaan’ want dat bestaat niet op
Europees niveau.
lidstaat = België (NIET gewesten of
gemeenschappen)
De commissie kan een lidstaat voor
het HvJEU dagen, indien ze van
mening is dat de lidstaat haar
verpichtingen aan de EU niet
nakomt. Hier moet er wel een
procedure aan vooraf gaan.
à toont dat de commissie erop
waakt dat het EU-recht wordt
nageleefd
10
EN FUNCTIONEREN VAN DE EUROPESE UNIE,
RECHTSBESCHERMING EN DOORWERKING VAN HET
UNIERECHT
INHOUDSOPGAVE
PRAKTISCH ................................................................................................................................... 3
1. RECHTSBESCHERMING ....................................................................................................... 4
WAT OMVAT HET HVJEU? ............................................................................................................... 4
SAMENSTELLING HOF VAN JUSTITIE ............................................................................................................ 4
SAMENSTELLING GERECHT ...................................................................................................................... 5
GRIFFIE .............................................................................................................................................. 5
MEERLAGIGE RECHTSBESCHERMING ............................................................................................ 5
KAN DE COMMISSIE OP BASIS VAN ARTIKEL 19 VEU EEN INBREUKPROCEDURE STARTEN TEGEN EEN LIDSTAAT? .............. 6
VOLLEDIGE RECHTSBESCHERMING ............................................................................................................ 7
BEVOGDHEDEN HVJEU .......................................................................................................................... 7
WIE MAG OPTREDEN VOOR HET HVJEU? ................................................................................................... 10
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 258 VWEU.......................................................................... 10
HOE ONTDEKT DE COMMISSIE DAT EEN EU-LIDSTAAT ZIJN EU-VERPLICHTINGEN NIET NALEEFT? .............................. 11
HOE HANDELT DE COMMISSIE INDIEN ZE OP DE HOOGTE IS VAN EEN ‘EU-OVERTREDING’ DOOR EEN EU-LIDSTAAT? ...... 11
INBREUKPROCEDURE ........................................................................................................................... 12
BEROEP WEGENS NIET-NAKOMING........................................................................................................... 13
BELGISCH VOORBEELD ......................................................................................................................... 13
KAN DE COMMISSIE EEN INBREUKPROCEDURE STARTEN WEGENS NATIONALE RECHTSPRAAK DIE NIET IN
OVEREENSTEMMING IS MET HET EU-RECHT? .............................................................................................. 14
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 260, LID 2 VWEU ................................................................ 14
TWEEDE INBREUKPROCEDURE ................................................................................................................ 14
TWEEDE VEROORDELING ....................................................................................................................... 14
BELGISCHE DWANGSOM EN FORFAITAIRE SOM ............................................................................................ 15
OVERZICHT ........................................................................................................................................ 16
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 260, LID 3 VWEU ................................................................ 17
BIJZONDERE PROCEDURE ...................................................................................................................... 17
GELDT DIT ARTIKEL ENKEL INDIEN GEEN ENKELE OMZETTINGSMAATREGEL WERD AANGEMELD OF GELDT DIT ARTIKEL OOK BIJ
GEDEELTELIJKE AANMELDING?................................................................................................................ 21
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 259 VWEU.......................................................................... 22
PROCEDUREVERLOOP .......................................................................................................................... 22
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 218, LID 11 VWEU............................................................... 25
1
, ADVIESPROCEDURE ............................................................................................................................. 25
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 263 VWEU.......................................................................... 26
VOORWERP BEROEP TOT NIETIGVERKLARING .............................................................................................. 27
NIETIGHEIDSGRONDEN .........................................................................................................................
27
WIE KAN DE NIETIGHEID VORDEREN? ........................................................................................................ 28
VALLEN ALLE NIET-WETGEVINGSHANDELINGEN ONDER HET BEGRIP REGELGEVINGSHANDELINGEN? ......................... 31
TERMIJN INSTELLEN BEROEP TOT NIETIGVERKLARING ..................................................................................... 32
GEVOLGEN VAN DE NIETIGVERKLARING ..................................................................................................... 33
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 265 VWEU.......................................................................... 33
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 268 VWEU JUNCTO ART. 340 VWEU ..................................... 34
ONRECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 267 VWEU ..................................................................... 34
WAT IS DE PREJUDICIËLE PROCEDURE? ..................................................................................................... 34
PROCEDUREVERLOOP .......................................................................................................................... 35
SPECIFIEK GEVAL: PREJUDICIËLE SPOEDPROCEDURE .................................................................................... 36
WIE MAG EEN PREJUDICIËLE VRAAG STELLEN? ............................................................................................. 36
HOE MOET EEN PREJUDICIËLE VRAAG GESTELD WORDEN? .............................................................................. 37
WAAROVER KAN EEN PREJUDICIËLE VRAAG GESTELD WORDEN? ....................................................................... 37
GEDLIGHEID SECUNDAIR RECHT .............................................................................................................. 38
WANNEER KAN EN WANNEER MOET JE EEN PREJUDICIËLE VRAAG STELLEN? ......................................................... 38
Kan à verwijzingsrecht ................................................................................................................ 38
Moet à verwijzingsplicht ............................................................................................................. 39
AFDWINGING VERWIJZINGSPLICHT ........................................................................................................... 40
GEVOLGEN VAN HET UITLEGGINGSARREST ................................................................................................. 40
CONCLUSIE ................................................................................................................................... 41
2. DOORWERKING ................................................................................................................ 42
DOORWERKING VAN EU-VERDRAGSBEPALINGEN (PRIMAIR UNIERECHT)...................................... 42
WANNEER DIRECTE WERKING? ............................................................................................................... 42
GRENZEN AAN DE DOORWERKING VAN EU-VERDRAGSBEPALINGEN .................................................................. 44
Grenzen aan de soepele toepassing van ‘directe werking -voorwaarden’ ........................................ 44
Directe werking kan worden begrensd in de tijd ............................................................................. 44
DOORWERKING VAN SECUNDAIR EU-RECHT ............................................................................... 45
DIRECTE WERKING VERORDENINGEN ........................................................................................................ 45
DIRECTE WERKING RICHTLIJNEN .............................................................................................................. 45
verticale directe werking richtlijnen .............................................................................................. 46
horizontale directe werking richtlijnen .......................................................................................... 47
alternatieven horizontale directe werking richtlijnen ...................................................................... 47
samenvatting directe werking richtlijnen ....................................................................................... 49
DIRECTE WERKING BESLUITEN ................................................................................................................ 49
CONCLUSIE ....................................................................................................................................... 49
BELGISCHE INBREUKEN OP HET EUROPEES RECHT...................................................................... 50
BELIGSCHE COÖRDINATIE VAN HET EUROPEES BELEID .................................................................................. 50
werkstroom van de Commissie om evt. niet-naleving op te sporen ................................................. 50
WAT KAN ER VOORAFGAAND AAN EEN INBREUKPROCEDURE? .......................................................................... 51
WAT IS EEN INBREUKPROCEDURE?........................................................................................................... 52
2
, casus: work life balance-richtlijn .................................................................................................. 53
WAT KAN HET GEVOLG ZIJN VAN EEN INBREUKPROCEDURE?............................................................................ 53
verwijzing naar het HvJEU............................................................................................................. 53
casus: work life balance-richtlijn .................................................................................................. 54
HOE STAAT BELGIË ER MOMENTEEL VOOR? ................................................................................................ 55
3. REGELS INZAKE STAATSSTEUN .......................................................................................... 56
EU MEDEDINGINGSRECHT: TWEE AFDELINGEN ........................................................................... 56
REGELS VOOR ONDERNEMINGEN ............................................................................................................ 56
REGELS BETREFFENDE MAATREGELEN VAN LIDSTATEN ................................................................................... 56
staatssteun: definitie en voorwaarden .......................................................................................... 56
toegelaten steun ......................................................................................................................... 57
controle ...................................................................................................................................... 58
terugvorderen illegale steun ......................................................................................................... 59
PRAKTISCH
Deze samenvatting bevat het deel van het vak dat werd gegeven door dr. Van Den Broeck.
We mogen voor dit vak annoteren in onze wetteksten, hierdoor wordt er aangeraden om niet de codex
mee te nemen naar het examen, maar afgeprinte wetgeving.
Wetgeving vind je op EUR-Lex à VWEU en VEU
Dit deel wordt aangeraden om wel vanbuiten te leren, ook al is het een openboek examen.
3
,1. RECHTSBESCHERMING
WAT OMVAT HET HVJEU?
Het Hof van Justitie is een deel van het Hof van Justitie van
de Europese Unie. Dit is dus een concreet rechtscollege.
Vandaag hebben we geen gespecialiseerde rechtbanken
meer. Dit kan je dus schrappen in de tekst van het VEU.
C = Cour de la Justice (Hof van Justitie)
T = Tribunal (Gerecht)
SAMENSTELLING HOF VAN JUSTITIE
Het zijn de lidstaten onderling die
goedkeuren of je bevoegd wordt tot
rechter.
Op dit moment hebben we 27 rechters
(1 rechter/lidstaat). Koen Lenaerts
(Belg) is de voorzitter van het HvJEU. Hij
staat op hetzelfde niveau als bv. Ursusla
von der Leyen.
Die 27 rechters zijn meestal bijgestaan door advocaten-generaals (11).
In art. 252, alinea 2 VWEU staat dat er 8 advocaten-
generaals zijn, maar dit klopt dus niet meer.
FR, IT, ES, DE en PL hebben altijd recht op een advocaat-
generaal, de andere posten worden per toerbeurt verdeeld over de andere lidstaten.
De advocaat-generaal schrijft niet altijd een conclusie, enkel als er een nieuw element van het Europese
recht aan de orde is (in complexe zaken). Zijn geschreven advies = de conclusie van de advocaat-generaal.
Hij is dus een juridisch adviseur van het Hof ≠ openbaar ministerie.
4
,SAMENSTELLING GERECHT
‘Minimum’ 1 rechter/lidstaat, sinds
2019 zijn het er 2/lidstaat wegens
stijging van het aantal zaken en
stijging van de procesduur.
Er zijn geen permanente advocaten-
generaal, maar de functie kan wel
worden toegekend aan een rechter.
Sinds kort ook bevoegd voor prejudiciële zaken, hiervoor is er 1 permanente advocaat-generaal.
GRIFFIE
Zowel een secretariaat voor het Hof van Justitie als voor het Gerecht (2).
Griffier = hoofd van de Griffie (benoemd vr 6 jaar). De Griffier van het Hof is Alfredo Escobar (ES) = secretaris-
generaal van de instelling, leidt de diensten van het Hof onder toezicht van de President van het Hof.
Taak: alle processtukken uitschrijven en inschrijven in een register en zaaknummer geven.
MEERLAGIGE RECHTSBESCHERMING
à binnen de EU is er een meerlagig
stelsel van rechtsbescherming, want
elke lidstaat moet ook in
rechtsbescherming voorzien.
à het HvJEU buigt zich over geldigheid en
interpretatie van het recht, maar daar stopt het niet binnen de EU: ook nationale rechters kunnen/moeten
een vraag stellen aan het HvJEU (prejudiciële vraag) en moeten ze deze uitspraak ook volgen (ook als het
over een zaak uit een andere lidstaat ging).
à hierdoor wordt het Europees recht overal op dezelfde manier geïnterpreteerd
Zaak Portugese rechters: Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C-64/16, 2018) (!)
- Door dit arrest hebben lidstaten de verplichting om ervoor te zorgen dat ze onafhankelijke en
onpartijdige rechters hebben
- Feiten: in Portugal werd tijdelijke, algemene loonsverlaging in de publieke sector (treft ook rechters)
ingevoerd om het buitensporige Portugese begrotingstekort terug te dringen, waartoe Portugal door de
EU was verplicht (in ruil voor financiële bijstand van de EU). Portugese rechters protesteerden.
- Vraag: strijdig met het beginsel van onafhankelijkheid van de rechters (artikel 19, lid 1, alinea 2 VEU en
artikel 47 EU-Handvest)?
- Antwoord van het Hof:
“43. De onafhankelijkheid van de nationale rechterlijke instanties is in het bijzonder essentieel voor de goede
werking van het stelsel van rechterlijke samenwerking die gestalte krijgt in het in artikel 267 VWEU neergelegde
5
, mechanisme van de prejudiciële verwijzing, doordat dit mechanisme, overeenkomstig de in punt 38 van
onderhavig arrest in herinnering gebrachte vaste rechtspraak, slechts in werking kan worden gesteld door een
instantie die tot taak heeft om het Unierecht toe te passen en die met name voldoet aan dat criterium van
onafhankelijkheid.
44. Het begrip onafhankelijkheid veronderstelt met name dat de instantie haar rechtsprekende taken
volledig autonoom uitoefent, zonder enig hiërarchisch verband en zonder aan wie dan ook ondergeschikt te
zijn of van waar dan ook bevelen of instructies te ontvangen, en aldus beschermd is tegen tussenkomsten of
druk van buitenaf die de onafhankelijkheid van de oordeelsvorming van haar leden in aan hen voorgelegde
geschillen in gevaar zouden kunnen brengen (zie in die zin arresten van 19 september 2006, Wilson, C-506/04,
EU:C:2006:587, punt 51, en 16 februari 2017, Margarit Panicello, C-503/15, EU:C:2017:126, punt 37 en
aldaar aangehaalde rechtspraak).
45. Net zoals de onafzetbaarheid van de leden van de betrokken instantie (zie met name arrest van
19 september 2006, Wilson, C-506/04, EU:C:2006:587, punt 51), is de ontvangst door deze leden van een
bezoldiging die qua omvang evenredig is aan het belang van de functies die zij uitoefenen, een aan de
rechterlijke onafhankelijkheid inherente waarborg”.
à je hebt onafhankelijke, onpartijdige rechters nodig, zodat zij advies kunnen vragen als zij dit willen.
Lidstaten moeten dit verzekeren.
IN CASU: het betrok maar een beperkte verlaging van het salarisbedrag, waardoor het niet wordt geacht
afbreuk te doen aan de onafhankelijkheid van de leden van de Tribunal de Contas in Portugal.
KAN DE COMMISSIE OP BASIS VAN ARTIKEL 19 VEU EEN INBREUKPROCEDURE
STARTEN TEGEN EEN LIDSTAAT?
De Portugese zaak was een prejudiciële zaak. Kan de Eur. Commissie een inbreukprocedure stellen tegen
een lidstaat die er niet voor zorgt dat zijn rechters onafhankelijk/onpartijdig zijn? JA
à zaak Commissie/Polen
6
,VOLLEDIGE RECHTSBESCHERMING
Zaak Les Verts (294/83, 1986):
- Feiten: Politieke fractie Les Verts komt op tegen de beslissing van het EP waarin hen financiering voor
de verkiezingen van 1984 wordt geweigerd. Echter, volgens ex artikel 173 EEG (huidig artikel 263 VWEU)
was het niet mogelijk om handelingen van het EPaan te vechten (enkel handelingen van COM en Raad).
- Vraag: beroep ontvankelijk?
- Volgens de letterlijke tekst van het verdrag (EEG) niet, want er staat dat dit enkel mogelijk is
tegen beslissingen van de Raad en van de Commissie, maar deze visie verandert door te kijken
naar art. 19 VEU.
- Les Verts: beroep tot nietigverklaring tegen de handelingen van het EP moet mogelijk zijn op
grond van artikel 164 EEG (huidig artikel 19, lid 1, alinea 1 VEU).
- EP: OK, indien EP op zijn beurt de bevoegdheid krijgt om beroep in te stellen tegen handelingen
van COM en Raad.
- Beslissing van het Hof:
- EEG is een rechtsgemeenschap “in die zin, dat noch haar Lid-Staten noch haar instellingen
ontkomen aan het toezicht op de verenigbaarheid van hun handelingen met het constitutionele
handvest waarop de Gemeenschap is gegrond, namelijk het Verdrag.” (punt 23)
“Een uitlegging van artikel 173 EEG-Verdrag, die de handelingen van het Europees Parlement
uitsluit van de voor beroep vatbare handelingen, zou leiden tot een resultaat dat zowel in strijd is
met de geest van het Verdrag, zoals tot uitdrukking komend in artikel 164, als met het stelsel
ervan.” (punt 25)
à je moet niet enkel kijken naar de letterlijke tekst van de verdragen, maar je moet kijken naar de
doelstellingen van die verdragsbepaling en naar het nuttige effect. Dit gebeurde obv art. 19 VEU.
BEVOGDHEDEN HVJEU
è nodig voor casussen !
Artikel 19 VEU:
“3. Het Hof van Justitie van de Europese Unie doet uitspraak overeenkomstig de Verdragen:
a) inzake door een lidstaat, een instelling of een natuurlijke of rechtspersoon ingesteld beroep;
b) op verzoek van de nationale rechterlijke instanties bij wijze van prejudiciële beslissing over de uitlegging
van het recht van de Unie en over de geldigheid van de door de instellingen vastgestelde handelingen;
c) in de overige bij de Verdragen bepaalde gevallen.”
Artikel 256 VWEU:
“1. Het Gerecht is bevoegd in eerste aanleg kennis te nemen van de in de artikelen 263, 265, 268, 270 en
272 bedoelde beroepen, met uitzondering van die waarvoor een krachtens artikel 257 ingestelde
gespecialiseerde rechtbank bevoegd is en die welke overeenkomstig het statuut aan het Hof van Justitie
zijn voorbehouden. Het statuut kan bepalen dat het Gerecht bevoegd is voor andere categorieën van
beroepen.
(…)
7
,3. Het Gerecht is bevoegd kennis te nemen van prejudiciële vragen die worden voorgelegd uit hoofde van
artikel 267 en beperkt blijven tot specifieke, in het statuut bepaalde aangelegenheden.
Wanneer het Gerecht van oordeel is dat in een zaak een principiële beslissing moet worden genomen die
van invloed kan zijn op de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie, kan het de zaak naar het
Hof van Justitie verwijzen voor een uitspraak.
De beslissingen die het Gerecht over prejudiciële vragen geeft, kunnen op de wijze en binnen de grenzen
die in het statuut worden bepaald bij uitzondering door het Hof van Justitie worden heroverwogen,
wanneer er een ernstig gevaar bestaat dat de eenheid of de samenhang van het recht van de Unie wordt
aangetast.”
SCHEMATISCHE VOORSTELLING:
- Gerecht behandelt:
- prejudiciële zaken indien exclusief 6 materies
à wanneer de zaak exculsief betrekking heeft op: BTW, accijnzen, douane, de gecombineerde
nomenclatuur, bijstand aan passagiers, systeem voor de handel in emmissierechten
- alle procedures ingeleid door particulieren tegen EU-instellingen
- lidstaat tegen Commissie (met uitzondering van discussies omtrent dwangsom/forfaitaire som)
- (meestal) lidstaat tegen Raad (indien betrekking op staatssteun, handelspolitieke
beschermingsmaatregelen en besluiten waarmee de Raad uitvoeringsbevoegdheden uitoefent)
- procedures inzake schadevergoeding
- procedures inzake intellectuele eigendom
- geschillen inzake ambtenarenzaken
- Hof van Justitie behandelt:
- alle rechtstreekse procedures (= directe zaken) die Gerecht niet behandelt
- de onrechtstreekse procedures: prejudiciële zaken met uitzondering van de exclusieve 6 materies
- ‘hogere voorziening’ Gerecht (soms verzoek om toelating van de hogere voorziening)
à de term ‘in hoger beroep gaan’ bestaat binnen de EU niet, je gaat ‘in hogere voorziening’ (!),
omdat je enkel in beroep kan gaan over feitelijke zaken en de hogere voorziening is voor
rechtsvragen (juiste toepassing van het recht?)
Twee soorten zaken: prejudiciële vragen en directe/rechtstreekse zaken
8
,MAAR: niet alle zaken vallen onder de bevoegdheid van het Hof van Justitie van de Europese Unie. Het is
alleen bevoegd als er een link is met het Europees recht. Als het gaat over een zuiver Belgische situatie
(tussen Belgen, op Belgisch grondgebied, over Belgisch recht), zal je niet naar het Hof kunnen gaan.
à Zaak Pelckmans t. Van Gastel
- Feiten: conflict tussen twee tuincentra over de Belgische openingsurenwet (o.a. verplichte wekelijkse
sluitingsdag voor kleinhandelaren à 1 tuincentrum bleef 7/7 open)
- Rechtsvraag: is de Belgische openingsurenwet in strijd met het gelijkheids- en non-
discriminatiebeginsel zoals vastgelegd in de artt. 20 en 21 van het EU-Handvest?
- Hof: De Belgische openingsurenwet valt buiten het toepassingsgebied van het EU-recht
- EU-richtlijn over oneerlijke handelspraktijken niet van toepassing
- Niet gevat door vrij verkeer van goederen (verkoopmodaliteit)
- Dus Handvest niet van toepassing à art. 51, lid 2 van het EU-Handvest: “Dit Handvest breidt het
toepassingsgebied van het recht van de Unie niet verder uit dan de bevoegdheden van de Unie
reiken, schept geen nieuwe bevoegdheden of taken voor de Unie, noch wijzigt het de in de
Verdragen omschreven bevoegdheden en taken.”
Het HvJEU is enkel bevoegd wanneer geschillen onder het toepassingsgebied van de Verdragen vallen:
à NIET voor Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (GBVB): is zodanig gevoelig voor
lidstaten dat er een volledige aparte beslissingsprocedure is (artikel 24, lid 1 VEU en artikel 275, alinea 1
VWEU), tenzij artikel 40 VEU en artikel 275, alinea 2 VWEU
à sinds 2014 wel een uitzondering: HvJEU kan wel nagaan of er een goede scheiding is tussen GBVB en
andere domeinen en de wettigheid nagaan van beperkende maatregelen tegen natuurlijke of
rechtspersonen (bv. sancties tgn Rusland, nagaan of de rechten van verdediging werden gerespecteerd)
à Artikel 275 VWEU: “Het Hof van Justitie van de Europese Unie is niet bevoegd ten aanzien van de
bepalingen van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid noch ten aanzien van de op grond
daarvan vastgestelde besluiten.
Het Hof is evenwel bevoegd om toezicht te houden op de naleving van artikel 40 van het Verdrag betreffende
de Europese Unie en uitspraak te doen inzake beroepen die onder de in artikel 263, vierde alinea, van dit
Verdrag bepaalde voorwaarden worden ingesteld betreffende het toezicht op de wettigheid van besluiten
houdende beperkende maatregelen jegens natuurlijke personen of rechtspersonen, die door de Raad op
grond van titel V, hoofdstuk 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie zijn vastgesteld.”
à deze uitzondering zijn ze zo ruim gaan interpreteren, dat het HvJEU eigenlijk voor heel veel zaken die
onder GBVB vallen wel bevoegd is
à Zaak Rosneft: wanneer er sancties worden uitgevaardigd tegen een natuurlijk persoon, kan die een
directe zaak instellen (‘een art. 263 zaak’), maar wordt ruim geïnterpreteerd dus ook een prejudiciële vraag
stellen en zelfs een beroep tot schadevergoeding instellen à zorgt voor volledige rechtsbescherming,
opnieuw obv art. 19 VEU
à Artikel 344 VWEU: “De lidstaten verbinden zich, een geschil betreffende de uitlegging of de toepassing
van de Verdragen niet op andere wijze te doen beslechten dan in de Verdragen is voorgeschreven.” : van
zodra het gaat over uitlegging/toepassing van Verdragen is ENKEL EN ALLEEN het HvJEU bevoegd
9
, WIE MAG OPTREDEN VOOR HET HVJEU?
De Belgische agenten (< FOD Buitenlandse zaken, juridische afdeling) mogen het Belgische standpunt
verdedigen voor het HvJEU. Dit zijn er vandaag 8. Deze mensen worden soms gesteund door een
advocaat.
RECHTSTREEKSE PROCEDURES: ART. 258 VWEU
à beroep tot niet-nakoming (recours en
manquement)
Alle procedures voor het HvJEU worden
‘beroepen’ genoemd, dit is niet hetzelfde als
‘in hoger beroep gaan’ want dat bestaat niet op
Europees niveau.
lidstaat = België (NIET gewesten of
gemeenschappen)
De commissie kan een lidstaat voor
het HvJEU dagen, indien ze van
mening is dat de lidstaat haar
verpichtingen aan de EU niet
nakomt. Hier moet er wel een
procedure aan vooraf gaan.
à toont dat de commissie erop
waakt dat het EU-recht wordt
nageleefd
10
