Literatuur Ontwikkelingspsychologie
, Week 1
College 1
Hoofdstuk 1: Inleiding in ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie = de wetenschappelijke studie van patronen van groei,
verandering en stabiliteit bij mensen gedurende hun hele leven, van conceptie tot en met de
late volwassenheid.
Onderzoekers gebruiken een wetenschappelijke benadering: ze formuleren theorieën en
testen hun aannames systematisch. Hierbij kijken ze naar:
• Universele principes: ontwikkeling die voor iedereen geldt
• Individuele verschillen: waarom de ene mens verschilt van de ander (bijv. Door
cultuur of unieke eigenschappen
• Stabiliteit: welke gebieden in het leven van een mensen juist niet veranderen
De ontwikkelingspsychologie kent grofweg de volgende ontwikkleingsdomeinen
1. Fysieke ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke opbouw van
het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de
behoefte aan eten, drinken en slaap. De invloed van het lichaam op ons gedrag
o Rijping = blijvende fysieke of psychologische verandering als gevolg van
biologische groeiprocessen
2. Cognitieve ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op intellectuele
vermogend, zoals denken, leren, herinneren en probleem oplossen
3. Sociaal-emotionele ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op sociale
relaties, interacties met anderen en op het omgaan met emoties
4. Persoonlijkheidsontwikkeling = ontwikkeling van duurzame gedragingen en
(karakter-)eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden
Ontwikkelingsfasesn/leeftijdsgroepen worden in het boek in 5 groepen verdeeld: prenatale
periode, babytijd, peuter- en kleutertijd, schooltijd en adolescentie. Deze groepen zijn sociale
constructies: ideeën over de realiteit die door de maatschappij zijn geassepteerd, maar per
cultuur kunnen verschillen
• De overgang tusen verschillende periodes, zoals van schooltijd naar adolescentie, is
gebaseerd op een biologische verandering dat per persoon sterk kan variëren
• De puberteit leidt de adolescentie in
Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die in een bepaalde
periode leven en daardoor voor een deel gelijke ervaringen opdoen (bijv. Millenials, Gen-Z).
Elk mens ontwikkelt zich binnen een specifieke sociale en historische context. Hierbij zijn
een aantal soorten invloeden cruciaal:
• Normatieve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meesste individuen
binnen een groep op dezelfde manier voltrekken
, o Historisch invloeden: socialeomgevingsinvloeden en biologische invloeden
die verbonden zijn met de specifieke maatschappelijke situatie in een
historische tijd (bijv. Coronopandemie)
o Leeftijdsgebonden invloeden: biologische invloeden en omgevingsinvloeden
die vergelijkbaar zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep (bijv.
Menopause, puberteit, leerplicht)
o Sociaal-culturele invloeden: invloeden zoals de brede cultuur, etnische
afkomst, sociale klasse en het behoren tot een subcultuur. Sociaal culturele
invloeden hebben ook weer invloed op de historische en leeftijdsgebonden
invloeden
• Niet-normatieve gebeurtenissen: specifieke, onvoorspelbare incidenten die slechts
één persoon of een kleine groep overkomen (bijv. Het winnen van een wedstrijd of
het vroegtijdig verliezen van een ouder). Deze kunnen een grote impact hebben op
het verdere zelfbeeld en de levenskeuzes
Vroege denkbeelden over kinderen
De manier waarop de maatschappij naar kinderen kijkt, is door de eeuwen heen sterk
veranderd.
• Miniatuurvolwassenen: Volgens Ariès bestond de “kindertijd” vroeger niet als een
aparte periode; rond 1600 werden kinderen gezien als imperfecte miniatuur-
volwassenen die dezelfde kleding droegen en geen speciale behandeling kregen
• Tabula rasa ‘onbeschreven blad’ (Locke 1632-1704): kinderen kwamen ter wereld
zonder specifieke kenmerken en zonder een persoonlijkheid, ze werden uitsluitend
gevormd door ervaringen die ze opdeden terwijl ze opgroeiden. Deze opvatting laf
ten grondslag aan de stroming van het behaviorisme
• ‘Nobele wilden’ (Rousseau 1712-1778): kinderen kwamen op de wereld met een
aangeboren gevoel voor goed en kwaad (moraal). Rousseau was van mening dat
mensen in wezen goed zijn. Kinderen zouden tot bewonderswaardige en waardevolle
volwassenen ontwikkelen, tenzij ze te maken kregen met negatieve omstandigheden
• Babybiografieën: in de late 18e eeuw begon men de groei van kinderen methodisch
vast te leggen. Darwin gaf deze viografieën een wetenschappelijke status door de
ontwikkeling van zijn zoon systematisch te bestuderen
• Sociale veranderingen: door de industrialisatie ontstonden wetten tegen kinder-
uitbuiting en werd onderwijs algemener. Hierdoor werden kinderen overdag vaker
gescheiden van volwassenen, wat de weg vrijmaakte voor ontwikkelingspsychologie
als vakgebied
Ontwikkelingspsychologie als discipline
Hall (1857-1911) zag de adolescentie als een periode van storm en stress (Sturm und
Drang): een fase van emotionele labiliteit, spanning en beroering, voortkomend uit
biologische veranderingen
Grootschalige studies zoals de Terman Study of the Gifted (die nog steeds loopt) brachten
nieuwe inzichten in normale versus uitzonderlijke groei.
De wetenschappers die de basis van de ontwikkelingspsychologie legden, hadden een
gemeenschappelijke doel: ze wilden de aard van groei, verandering en stabiliteit tijdes de
kindertijd en adolescentie op een wetenschappelijke manier bestuderen
, Centrale vraagstukken bij de thema’s
Vraagstukken Kenmerken
Continue vs. Discontinue Continue: geleidelijke kwantitatieve (hoeveelheid)
veranderingen ontwikkeling, waarbij prestaties op een bepaald niveau
voortvloeien uit die op de vorige niveaus
Discontinue: ontwikkeling die in aparte stappen of stadia
plaatsvindt, en waarbij elke stadium gedrag oplevert dat
kwalitatief (inhoud) anders is dan gedrag in eerdere stadia
Plasticiteit: Kritieke vs. Kritieke periode: een specifieke tijd in de ontwikkeling
Gevoelige perioden waarin een bepaalde gebeurtenis de grootste, en zelfs
onomkeerbare, gevolgen heeft.
Plasticiteit: de mate waarin een zich ontwikkelend
gedragspatroon of fysieke structuur veranderbaar is
Gevoelige periode: Een periode in de ontwikkeling waarin
mensen (of dieren) extra gevoelig zijn voor bepaalde
omgevingsinvloeden (of het ontbreken daarvan), en sterk
ontvankelijk zijn voor het leren van specifieke vaardigheden
Levensloopmodel vs. Ligt de focus op de gehele levensloop (van conceptie tot
Specifieke perioden dood) of vooral op de kindertijd en adolescentie (als
belangrijkste perioden?
Bronnen van ontwikkeling: Wordt gedrag bepaald door erfelijkheid (nature/maturatie)
nature vs. nurture of door de omgeving en opvoeding (nurture)?
Tegenwoordig ziet men dit als een wisselwerking
Individuele verschillen In welk opzicht verschillen individuen van elkaar?
In welke mate zijn eigenschappen stabiel?
Hoe komt het dat individuen verschillen van elkaar?
Hoofdstuk 2: Theoretische perspectieven en onderzoek
Het psychodynamisch perspectief
Het psychodynamisch perspectief is een benadring die ervan uitgaat dat gedrag wordt
gemotiveerd door innerlijke krachten, herinneringen en conflicten, waarvan een persoon zich
nauwelijks bewust is en waarover hij weinig controle heeft.
Sigmond Freud is de grondlegger van de psychoanalytische theorie, een theorie die uitgaat
dat onbewuste krachten bepalend zijn voor iemands persoonlijkheid en gedrag.
• Bijvoorbeeld als een kind weinig aandacht krijgt van zijn opvoeders gaat hij dat gemid
compenseren. Hij vraag bij de leerkacht veel aandacht en later ook van zijn partner.
De hoeveelheid aandacht is echter nooit genoeg en de persoon in kwestie is zich er
niet van bewust dat dit gedrag voortkomt uit het ervaren tekort uit de vroege
kindertijd
• Volgens Freud doorlopen kinderen psychoseksuele fasen waarin genot of
bevrediging telkens is gericht op een andere biologische functie en een ander deel
van het lichaam. Als er iets misgaat in een bepaalde fase dan kan dat leiden tot
, Week 1
College 1
Hoofdstuk 1: Inleiding in ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie = de wetenschappelijke studie van patronen van groei,
verandering en stabiliteit bij mensen gedurende hun hele leven, van conceptie tot en met de
late volwassenheid.
Onderzoekers gebruiken een wetenschappelijke benadering: ze formuleren theorieën en
testen hun aannames systematisch. Hierbij kijken ze naar:
• Universele principes: ontwikkeling die voor iedereen geldt
• Individuele verschillen: waarom de ene mens verschilt van de ander (bijv. Door
cultuur of unieke eigenschappen
• Stabiliteit: welke gebieden in het leven van een mensen juist niet veranderen
De ontwikkelingspsychologie kent grofweg de volgende ontwikkleingsdomeinen
1. Fysieke ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke opbouw van
het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de
behoefte aan eten, drinken en slaap. De invloed van het lichaam op ons gedrag
o Rijping = blijvende fysieke of psychologische verandering als gevolg van
biologische groeiprocessen
2. Cognitieve ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op intellectuele
vermogend, zoals denken, leren, herinneren en probleem oplossen
3. Sociaal-emotionele ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op sociale
relaties, interacties met anderen en op het omgaan met emoties
4. Persoonlijkheidsontwikkeling = ontwikkeling van duurzame gedragingen en
(karakter-)eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden
Ontwikkelingsfasesn/leeftijdsgroepen worden in het boek in 5 groepen verdeeld: prenatale
periode, babytijd, peuter- en kleutertijd, schooltijd en adolescentie. Deze groepen zijn sociale
constructies: ideeën over de realiteit die door de maatschappij zijn geassepteerd, maar per
cultuur kunnen verschillen
• De overgang tusen verschillende periodes, zoals van schooltijd naar adolescentie, is
gebaseerd op een biologische verandering dat per persoon sterk kan variëren
• De puberteit leidt de adolescentie in
Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die in een bepaalde
periode leven en daardoor voor een deel gelijke ervaringen opdoen (bijv. Millenials, Gen-Z).
Elk mens ontwikkelt zich binnen een specifieke sociale en historische context. Hierbij zijn
een aantal soorten invloeden cruciaal:
• Normatieve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meesste individuen
binnen een groep op dezelfde manier voltrekken
, o Historisch invloeden: socialeomgevingsinvloeden en biologische invloeden
die verbonden zijn met de specifieke maatschappelijke situatie in een
historische tijd (bijv. Coronopandemie)
o Leeftijdsgebonden invloeden: biologische invloeden en omgevingsinvloeden
die vergelijkbaar zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep (bijv.
Menopause, puberteit, leerplicht)
o Sociaal-culturele invloeden: invloeden zoals de brede cultuur, etnische
afkomst, sociale klasse en het behoren tot een subcultuur. Sociaal culturele
invloeden hebben ook weer invloed op de historische en leeftijdsgebonden
invloeden
• Niet-normatieve gebeurtenissen: specifieke, onvoorspelbare incidenten die slechts
één persoon of een kleine groep overkomen (bijv. Het winnen van een wedstrijd of
het vroegtijdig verliezen van een ouder). Deze kunnen een grote impact hebben op
het verdere zelfbeeld en de levenskeuzes
Vroege denkbeelden over kinderen
De manier waarop de maatschappij naar kinderen kijkt, is door de eeuwen heen sterk
veranderd.
• Miniatuurvolwassenen: Volgens Ariès bestond de “kindertijd” vroeger niet als een
aparte periode; rond 1600 werden kinderen gezien als imperfecte miniatuur-
volwassenen die dezelfde kleding droegen en geen speciale behandeling kregen
• Tabula rasa ‘onbeschreven blad’ (Locke 1632-1704): kinderen kwamen ter wereld
zonder specifieke kenmerken en zonder een persoonlijkheid, ze werden uitsluitend
gevormd door ervaringen die ze opdeden terwijl ze opgroeiden. Deze opvatting laf
ten grondslag aan de stroming van het behaviorisme
• ‘Nobele wilden’ (Rousseau 1712-1778): kinderen kwamen op de wereld met een
aangeboren gevoel voor goed en kwaad (moraal). Rousseau was van mening dat
mensen in wezen goed zijn. Kinderen zouden tot bewonderswaardige en waardevolle
volwassenen ontwikkelen, tenzij ze te maken kregen met negatieve omstandigheden
• Babybiografieën: in de late 18e eeuw begon men de groei van kinderen methodisch
vast te leggen. Darwin gaf deze viografieën een wetenschappelijke status door de
ontwikkeling van zijn zoon systematisch te bestuderen
• Sociale veranderingen: door de industrialisatie ontstonden wetten tegen kinder-
uitbuiting en werd onderwijs algemener. Hierdoor werden kinderen overdag vaker
gescheiden van volwassenen, wat de weg vrijmaakte voor ontwikkelingspsychologie
als vakgebied
Ontwikkelingspsychologie als discipline
Hall (1857-1911) zag de adolescentie als een periode van storm en stress (Sturm und
Drang): een fase van emotionele labiliteit, spanning en beroering, voortkomend uit
biologische veranderingen
Grootschalige studies zoals de Terman Study of the Gifted (die nog steeds loopt) brachten
nieuwe inzichten in normale versus uitzonderlijke groei.
De wetenschappers die de basis van de ontwikkelingspsychologie legden, hadden een
gemeenschappelijke doel: ze wilden de aard van groei, verandering en stabiliteit tijdes de
kindertijd en adolescentie op een wetenschappelijke manier bestuderen
, Centrale vraagstukken bij de thema’s
Vraagstukken Kenmerken
Continue vs. Discontinue Continue: geleidelijke kwantitatieve (hoeveelheid)
veranderingen ontwikkeling, waarbij prestaties op een bepaald niveau
voortvloeien uit die op de vorige niveaus
Discontinue: ontwikkeling die in aparte stappen of stadia
plaatsvindt, en waarbij elke stadium gedrag oplevert dat
kwalitatief (inhoud) anders is dan gedrag in eerdere stadia
Plasticiteit: Kritieke vs. Kritieke periode: een specifieke tijd in de ontwikkeling
Gevoelige perioden waarin een bepaalde gebeurtenis de grootste, en zelfs
onomkeerbare, gevolgen heeft.
Plasticiteit: de mate waarin een zich ontwikkelend
gedragspatroon of fysieke structuur veranderbaar is
Gevoelige periode: Een periode in de ontwikkeling waarin
mensen (of dieren) extra gevoelig zijn voor bepaalde
omgevingsinvloeden (of het ontbreken daarvan), en sterk
ontvankelijk zijn voor het leren van specifieke vaardigheden
Levensloopmodel vs. Ligt de focus op de gehele levensloop (van conceptie tot
Specifieke perioden dood) of vooral op de kindertijd en adolescentie (als
belangrijkste perioden?
Bronnen van ontwikkeling: Wordt gedrag bepaald door erfelijkheid (nature/maturatie)
nature vs. nurture of door de omgeving en opvoeding (nurture)?
Tegenwoordig ziet men dit als een wisselwerking
Individuele verschillen In welk opzicht verschillen individuen van elkaar?
In welke mate zijn eigenschappen stabiel?
Hoe komt het dat individuen verschillen van elkaar?
Hoofdstuk 2: Theoretische perspectieven en onderzoek
Het psychodynamisch perspectief
Het psychodynamisch perspectief is een benadring die ervan uitgaat dat gedrag wordt
gemotiveerd door innerlijke krachten, herinneringen en conflicten, waarvan een persoon zich
nauwelijks bewust is en waarover hij weinig controle heeft.
Sigmond Freud is de grondlegger van de psychoanalytische theorie, een theorie die uitgaat
dat onbewuste krachten bepalend zijn voor iemands persoonlijkheid en gedrag.
• Bijvoorbeeld als een kind weinig aandacht krijgt van zijn opvoeders gaat hij dat gemid
compenseren. Hij vraag bij de leerkacht veel aandacht en later ook van zijn partner.
De hoeveelheid aandacht is echter nooit genoeg en de persoon in kwestie is zich er
niet van bewust dat dit gedrag voortkomt uit het ervaren tekort uit de vroege
kindertijd
• Volgens Freud doorlopen kinderen psychoseksuele fasen waarin genot of
bevrediging telkens is gericht op een andere biologische functie en een ander deel
van het lichaam. Als er iets misgaat in een bepaalde fase dan kan dat leiden tot
