Hoorcollege 1: Recht in stad en staat
1. Waar gaat Groenvelds betoog over?
Groenveld zet zich af tegen een moderne manier van kijken naar de Republiek der
Zeven Verenigde Nederlanden. Latere historici, vooral in de negentiende eeuw,
bekeken de Republiek alsof het een vroegere versie van de moderne natiestaat had
moeten zijn: met een sterke centrale regering, duidelijke hiërarchie, vaste ministeries
en een strak wetgevend apparaat. Vanuit dat perspectief leek de Republiek
gebrekkig, versnipperd en zwak. Volgens Groenveld is dat een verkeerde maatstaf.
De Republiek moet beoordeeld worden vanuit de manier waarop bestuur in de
zeventiende eeuw werkelijk functioneerde. Toen werkte politiek en bestuur niet top-
down, maar juist vaak van onderaf. Macht lag verspreid over steden, gewesten,
families, netwerken en tijdelijke samenwerkingen. Besluiten kwamen tot stand via
overleg, onderhandeling, verzoekschriften en precedentvorming. Dat systeem was
niet netjes of rationeel in moderne zin, maar het werkte wel degelijk. De kern van
Groenvelds betoog is dus: de Republiek was geen mislukte staat, maar een staat
met een eigen bestuurslogica.
2. Bestuur werkte niet zoals in een moderne staat
De moderne staat is gewend aan vaste instituties, een duidelijk onderscheid tussen
wetgeving, bestuur en rechtspraak en een centrale overheid die overal greep op
heeft. De Republiek werkte anders. Er was geen koning met absolute macht, geen
centrale bureaucratie die alles kon afdwingen en geen nationale regering in de
moderne zin. Bestuur ontstond stap voor stap. Niet via grote plannen, maar via losse
besluiten die voortbouwden op eerdere gevallen. Daardoor kreeg het systeem een
casuïstisch karakter: men keek naar het concrete geval, naar eerdere precedenten
en naar wat lokaal haalbaar was. Juist dat maakte het systeem flexibel.
3. Geen politieke partijen, maar facties en netwerken
In de Republiek bestonden geen politieke partijen zoals wij die nu kennen. Er waren
wel groepen, maar die waren tijdelijk, persoonlijk en situatiegebonden. Politieke strijd
draaide vaak om facties: kleine coalities rondom invloedrijke personen, families of
stedelijke belangen. Zo’n factie was geen vaste ideologische beweging. Mensen
konden makkelijk overstappen naar een andere groep als dat politiek verstandig was.
Vanuit modern perspectief lijkt dat opportunistisch, maar toen gold het als normaal.
Loyaliteit lag minder bij een abstract partijprogramma en meer bij personen, relaties
en belangen. Dat betekent ook dat politiek sterk afhankelijk was van vertrouwen,
reputatie en onderlinge netwerken. Wie toegang had tot de juiste mensen, had
invloed.
4. Bestuur begon onderaan: rekesten en stedelijke praktijk
Een belangrijk kenmerk van het bestuur in de Republiek is dat veel besluitvorming
niet van bovenaf kwam, maar van onderaf werd aangejaagd. Burgers, buurten,
ambachten en groepen konden een rekest indienen: een officieel verzoekschrift aan
het bestuur. Daarin vroegen zij om een oplossing voor een probleem, om een
uitzondering, of om een bepaalde regeling. Steden maakten dus geen groot
algemeen beleid zoals moderne ministers dat doen. Zij reageerden op concrete
verzoeken en praktische problemen. Daardoor groeiden regels organisch. Bestuur
was vaak een opeenstapeling van afzonderlijke besluiten.
1
,Het voorbeeld van Leiden laat dat goed zien: een buurt kreeg een stenen kade
omdat een andere buurt die eerder ook had gekregen. Dat is typisch voor deze
bestuursstijl. Men baseerde nieuwe besluiten op eerdere gevallen. Daardoor
ontstond beleid zonder dat iemand een groot totaalplan had gemaakt.
5. De samenleving was verdeeld, maar niet in moderne zin versnipperd
De vroegmoderne samenleving bestond uit allerlei groepen en verbanden, maar die
vielen niet netjes samen met moderne scheidslijnen. Een persoon hoorde tegelijk bij
verschillende verbanden: familie, kerk, stad, beroep, eventueel een gilde of een
lokale gemeenschap. Dat betekent dat identiteit meervoudig was. Mensen dachten
niet in termen van één nationale of politieke identiteit zoals wij dat nu vaak doen.
Tegelijkertijd leefden groepen niet volledig los van elkaar. Er was overlap,
samenwerking en onderling contact. Kerken speelden daarbij een belangrijke rol. Zij
gingen niet alleen over geloof, maar ook over zorg, onderwijs, armenhulp en morele
controle. Daardoor hadden ze een brede maatschappelijke functie. In die zin lijken ze
al op een voorloper van latere verzuiling: een organisatie die niet alleen een
religieuze, maar ook een sociale en bestuurlijke rol had. Toch moet je het niet te
modern maken. Er waren geen harde, volledig gescheiden zuilen. Mensen bewogen
juist vaak tussen verschillende verbanden.
6. Familie en vriendennetwerken waren essentieel
Bestuur en carrière liepen in de Republiek vaak via persoonlijke relaties.
Familiebanden, patronage en vriendschap waren cruciaal. Wie invloed had, gebruikte
die vaak om verwanten of bekenden te helpen aan functies of posities. Constantijn
Huygens is daar een goed voorbeeld van. Hij hielp zonen, neven en kennissen op
weg. Vanuit modern perspectief lijkt dat op nepotisme, maar in de vroegmoderne
bestuurscultuur was dit geen uitzonderlijke afwijking. Het hoorde bij de manier
waarop het systeem functioneerde. Belangrijk is dat zulke netwerken niet per se
illegitiem werden gevonden. Ze waren juist een normaal mechanisme om
vertrouwen, continuïteit en bestuurlijke samenhang te organiseren in een wereld
zonder moderne ambtenarij.
7. De gewestelijke Staten deden meer dan alleen praten
Thorbecke en Fruin keken later met een centralistische bril naar de Republiek. Zij
vonden vaak dat de Staten nauwelijks tot daadkrachtig bestuur kwamen. Groenveld
corrigeert dat beeld. De gewestelijke Staten waren niet machteloos; ze namen wel
degelijk besluiten en konden politiek sturen. Afgevaardigden kwamen in
vergaderingen niet vastgepind binnen met één onveranderlijk standpunt. Ze kregen
ruimte om te overleggen, bij te sturen en hun mening aan te passen. Dat lijkt
misschien vaag, maar juist die flexibiliteit maakte besluitvorming mogelijk. Toen het
werk zwaarder en omvangrijker werd, ging men werken met commissies, vaak
besognes genoemd. Dat zorgde niet voor minder maar juist voor efficiënter bestuur.
Die commissies bereidden zaken voor, sloten aan op praktische deskundigheid en
maakten de Staten beter in staat om ingewikkelde kwesties te behandelen.
8. De Oranjes waren invloedrijk, maar geen vorsten in moderne zin
De stadhouders uit het Huis Oranje-Nassau speelden een grote rol, maar zij waren
formeel geen soevereine vorsten zoals koningen in een absolute monarchie. Zij
waren dienaren van de Staten. Hun macht berustte deels op prestige, militair gezag
en persoonlijke invloed, maar niet op onbeperkte formele macht.
2
,Daar zat wel spanning in. Sommige stadhouders, zoals Frederik Hendrik, wisten
goed samen te werken met de regenten en hun invloed voorzichtig te gebruiken.
Andere, zoals Willem III, probeerden meer macht naar zich toe te trekken. Belangrijk
is dat de stadhouder nooit volledig zelfstandig kon regeren. Hij had steun van
regenten en bestuurders nodig. Zonder samenwerking met de politieke elite van
steden en gewesten bleef zijn macht beperkt.
9. Geen centrale regering, maar samenwerking tussen gewesten
De Staten-Generaal vormden geen nationale regering zoals een modern kabinet dat
doet. Zij vertegenwoordigden de zeven afzonderlijke provincies. De Republiek was
dus een samenwerkingsverband van gewesten, geen strak gecentraliseerde staat.
De Staten-Generaal gingen vooral over zaken die alle gewesten samen betroffen:
oorlog, financiën en buitenlandse politiek. Voor veel andere zaken bleven de
gewesten zelfstandig. Er was dus een duidelijke grens aan de gezamenlijke macht.
Belangrijk is ook dat veel afspraken niet in moderne wetten werden vastgelegd, maar
ontstonden uit gewoonte, praktijk en eerdere besluiten. Dat maakt het systeem
minder scherp afgebakend, maar wel historisch logisch.
Bestuursstructuur van de Republiek
1. Stad
Op stedelijk niveau lag de macht bij de magistraat: burgemeester(s) en schepenen,
vaak aangevuld met de vroedschap. Zij bestuurden de stad in praktische zin en
zetten gewestelijke besluiten om in lokaal beleid. Daarnaast konden zij stedelijke
verordeningen uitvaardigen via hun keurbevoegdheid. De rechtspraak lag ook
grotendeels op stedelijk niveau. Schepenbanken behandelden zaken. Kleinere
conflicten werden vaak afgehandeld op lager niveau of via buurtfunctionarissen. De
schout trad op als aanklager namens de landsheer, maar in de praktijk hadden lokale
schepenen vaak ook een matigende rol. Op het gebied van buitenlandse politiek had
de stad formeel geen eigen rol. Toch konden steden in de praktijk soms nog losse
contacten onderhouden met buitenlandse partijen, zeker wanneer lokale belangen
dat vroegen.
2. Gewest
Het gewest was een heel belangrijke bestuurslaag. De gewestelijke Staten waren
soeverein binnen hun eigen gebied. Zij bepaalden provinciaal beleid en waren
verantwoordelijk voor de uitvoering van algemene besluiten van de generaliteit.
Ook de rechtspraak was grotendeels gewestelijk georganiseerd. Gewesten hadden
hun eigen rechtssystemen en waren verantwoordelijk voor handhaving. Op politiek
en diplomatiek vlak konden gewesten aanvankelijk zelfs zelfstandig onderhandelen
of verdragen sluiten in hun eigen naam. Dat laat zien hoe sterk de provinciale
zelfstandigheid was.
3. Generaliteit
De Staten-Generaal en de Raad van State vormden het niveau van de generaliteit.
Zij hadden geen eigen soevereiniteit. Hun macht was afgeleid van de gewesten.
De Staten-Generaal coördineerden vooral defensie, financiën en buitenlandse
betrekkingen. De Raad van State bereidde beleid voor en voerde bepaalde taken uit.
Binnenlands hadden zij geen algemene rechtsmacht, al konden zij wel bemiddelen
bij ernstige conflicten.
3
, De vroegmoderne staat: oorlog en belasting
Charles Tilly vat de ontwikkeling van de vroegmoderne staat kernachtig samen met
de bekende gedachte: oorlog maakte de staat en de staat maakte oorlog. In de
vroegmoderne tijd groeiden staten enorm door voortdurende oorlogvoering. Daarvoor
waren grote legers nodig en die legers moesten betaald en georganiseerd worden.
Dat leidde tot professionalisering, centralisering en vooral hogere belastingdruk.
Staten moesten dus niet alleen militair sterker worden, maar ook fiscaal sterker.
Daarom spreekt men van de fiscaal-militaire staat: een staat die oorlog kon voeren
dankzij een steeds beter georganiseerd belastingstelsel. Dit hangt samen met twee
grote politieke richtingen in de vroegmoderne tijd: absolutisme en constitutionalisme.
Absolutisme benadrukte koninklijke macht en centrale controle.
Constitutionalisme legde meer nadruk op rechten, representatie en
begrenzing van macht.
Daarbij kwamen ook grotere processen als globalisering en kolonialisme: Europese
staten breidden hun macht uit overzee en haalden daar macht, grondstoffen en
inkomsten uit.
Stadsbestuur Amsterdam als voorbeeld
Amsterdam laat goed zien hoe vroegmodern bestuur werkte. Er was geen strikte
scheiding van machten zoals in een moderne rechtsstaat, maar wel een functionele
taakverdeling.
De burgemeesters verzorgden het bestuur.
De vroedschap en de Grote Oud Raad gaven advies.
De schout en schepenen verzorgden rechtspraak.
De Heren van de Geregte hielden zich bezig met wetgeving of verordenende
bevoegdheid.
Dit toont dat bestuur, rechtspraak en regelgeving wel van elkaar onderscheiden
waren, maar niet institutioneel gescheiden zoals in latere moderne systemen.
Thorbecke, Fruin en de centralistische blik
Thorbecke en Fruin zagen de Republiek vaak vanuit een negentiende-eeuwse,
centralistische optiek. In hun visie was de Opstand een soort conservatieve revolutie:
geen echte moderne staatsvorming, maar eerder een afwijking binnen een Europa
dat zich juist richting gecentraliseerde monarchieën ontwikkelde. Daarbij werd de
Republiek vaak neergezet als een vreemd lichaam, een Fremdkörper, binnen de
ontwikkeling van Europa. Men vond dat vrijheid in de Republiek gepaard ging met
machteloosheid van de regering. Met andere woorden: de Republiek had veel
vrijheid, maar daardoor ook weinig effectief centraal gezag. Groenveld draait dit om.
Hij zegt: kijk niet alleen van boven naar beneden, maar juist vanaf de wortels, vanaf
het grondvlak. Dan zie je dat de Republiek geen mislukte staat was, maar een staat
die via andere wegen bestuurlijke eenheid en effectiviteit ontwikkelde. De
belangrijkste gedachte is dat de bestuurspraktijk niet star was. Zij groeide,
veranderde en werd stap voor stap opgebouwd via precedenten, overleg en
institutionele aanpassing. Er was dus wel degelijk ontwikkeling richting meer eenheid
van beleid en instituties, maar niet in één keer en niet volgens een modern centraal
model.
4
1. Waar gaat Groenvelds betoog over?
Groenveld zet zich af tegen een moderne manier van kijken naar de Republiek der
Zeven Verenigde Nederlanden. Latere historici, vooral in de negentiende eeuw,
bekeken de Republiek alsof het een vroegere versie van de moderne natiestaat had
moeten zijn: met een sterke centrale regering, duidelijke hiërarchie, vaste ministeries
en een strak wetgevend apparaat. Vanuit dat perspectief leek de Republiek
gebrekkig, versnipperd en zwak. Volgens Groenveld is dat een verkeerde maatstaf.
De Republiek moet beoordeeld worden vanuit de manier waarop bestuur in de
zeventiende eeuw werkelijk functioneerde. Toen werkte politiek en bestuur niet top-
down, maar juist vaak van onderaf. Macht lag verspreid over steden, gewesten,
families, netwerken en tijdelijke samenwerkingen. Besluiten kwamen tot stand via
overleg, onderhandeling, verzoekschriften en precedentvorming. Dat systeem was
niet netjes of rationeel in moderne zin, maar het werkte wel degelijk. De kern van
Groenvelds betoog is dus: de Republiek was geen mislukte staat, maar een staat
met een eigen bestuurslogica.
2. Bestuur werkte niet zoals in een moderne staat
De moderne staat is gewend aan vaste instituties, een duidelijk onderscheid tussen
wetgeving, bestuur en rechtspraak en een centrale overheid die overal greep op
heeft. De Republiek werkte anders. Er was geen koning met absolute macht, geen
centrale bureaucratie die alles kon afdwingen en geen nationale regering in de
moderne zin. Bestuur ontstond stap voor stap. Niet via grote plannen, maar via losse
besluiten die voortbouwden op eerdere gevallen. Daardoor kreeg het systeem een
casuïstisch karakter: men keek naar het concrete geval, naar eerdere precedenten
en naar wat lokaal haalbaar was. Juist dat maakte het systeem flexibel.
3. Geen politieke partijen, maar facties en netwerken
In de Republiek bestonden geen politieke partijen zoals wij die nu kennen. Er waren
wel groepen, maar die waren tijdelijk, persoonlijk en situatiegebonden. Politieke strijd
draaide vaak om facties: kleine coalities rondom invloedrijke personen, families of
stedelijke belangen. Zo’n factie was geen vaste ideologische beweging. Mensen
konden makkelijk overstappen naar een andere groep als dat politiek verstandig was.
Vanuit modern perspectief lijkt dat opportunistisch, maar toen gold het als normaal.
Loyaliteit lag minder bij een abstract partijprogramma en meer bij personen, relaties
en belangen. Dat betekent ook dat politiek sterk afhankelijk was van vertrouwen,
reputatie en onderlinge netwerken. Wie toegang had tot de juiste mensen, had
invloed.
4. Bestuur begon onderaan: rekesten en stedelijke praktijk
Een belangrijk kenmerk van het bestuur in de Republiek is dat veel besluitvorming
niet van bovenaf kwam, maar van onderaf werd aangejaagd. Burgers, buurten,
ambachten en groepen konden een rekest indienen: een officieel verzoekschrift aan
het bestuur. Daarin vroegen zij om een oplossing voor een probleem, om een
uitzondering, of om een bepaalde regeling. Steden maakten dus geen groot
algemeen beleid zoals moderne ministers dat doen. Zij reageerden op concrete
verzoeken en praktische problemen. Daardoor groeiden regels organisch. Bestuur
was vaak een opeenstapeling van afzonderlijke besluiten.
1
,Het voorbeeld van Leiden laat dat goed zien: een buurt kreeg een stenen kade
omdat een andere buurt die eerder ook had gekregen. Dat is typisch voor deze
bestuursstijl. Men baseerde nieuwe besluiten op eerdere gevallen. Daardoor
ontstond beleid zonder dat iemand een groot totaalplan had gemaakt.
5. De samenleving was verdeeld, maar niet in moderne zin versnipperd
De vroegmoderne samenleving bestond uit allerlei groepen en verbanden, maar die
vielen niet netjes samen met moderne scheidslijnen. Een persoon hoorde tegelijk bij
verschillende verbanden: familie, kerk, stad, beroep, eventueel een gilde of een
lokale gemeenschap. Dat betekent dat identiteit meervoudig was. Mensen dachten
niet in termen van één nationale of politieke identiteit zoals wij dat nu vaak doen.
Tegelijkertijd leefden groepen niet volledig los van elkaar. Er was overlap,
samenwerking en onderling contact. Kerken speelden daarbij een belangrijke rol. Zij
gingen niet alleen over geloof, maar ook over zorg, onderwijs, armenhulp en morele
controle. Daardoor hadden ze een brede maatschappelijke functie. In die zin lijken ze
al op een voorloper van latere verzuiling: een organisatie die niet alleen een
religieuze, maar ook een sociale en bestuurlijke rol had. Toch moet je het niet te
modern maken. Er waren geen harde, volledig gescheiden zuilen. Mensen bewogen
juist vaak tussen verschillende verbanden.
6. Familie en vriendennetwerken waren essentieel
Bestuur en carrière liepen in de Republiek vaak via persoonlijke relaties.
Familiebanden, patronage en vriendschap waren cruciaal. Wie invloed had, gebruikte
die vaak om verwanten of bekenden te helpen aan functies of posities. Constantijn
Huygens is daar een goed voorbeeld van. Hij hielp zonen, neven en kennissen op
weg. Vanuit modern perspectief lijkt dat op nepotisme, maar in de vroegmoderne
bestuurscultuur was dit geen uitzonderlijke afwijking. Het hoorde bij de manier
waarop het systeem functioneerde. Belangrijk is dat zulke netwerken niet per se
illegitiem werden gevonden. Ze waren juist een normaal mechanisme om
vertrouwen, continuïteit en bestuurlijke samenhang te organiseren in een wereld
zonder moderne ambtenarij.
7. De gewestelijke Staten deden meer dan alleen praten
Thorbecke en Fruin keken later met een centralistische bril naar de Republiek. Zij
vonden vaak dat de Staten nauwelijks tot daadkrachtig bestuur kwamen. Groenveld
corrigeert dat beeld. De gewestelijke Staten waren niet machteloos; ze namen wel
degelijk besluiten en konden politiek sturen. Afgevaardigden kwamen in
vergaderingen niet vastgepind binnen met één onveranderlijk standpunt. Ze kregen
ruimte om te overleggen, bij te sturen en hun mening aan te passen. Dat lijkt
misschien vaag, maar juist die flexibiliteit maakte besluitvorming mogelijk. Toen het
werk zwaarder en omvangrijker werd, ging men werken met commissies, vaak
besognes genoemd. Dat zorgde niet voor minder maar juist voor efficiënter bestuur.
Die commissies bereidden zaken voor, sloten aan op praktische deskundigheid en
maakten de Staten beter in staat om ingewikkelde kwesties te behandelen.
8. De Oranjes waren invloedrijk, maar geen vorsten in moderne zin
De stadhouders uit het Huis Oranje-Nassau speelden een grote rol, maar zij waren
formeel geen soevereine vorsten zoals koningen in een absolute monarchie. Zij
waren dienaren van de Staten. Hun macht berustte deels op prestige, militair gezag
en persoonlijke invloed, maar niet op onbeperkte formele macht.
2
,Daar zat wel spanning in. Sommige stadhouders, zoals Frederik Hendrik, wisten
goed samen te werken met de regenten en hun invloed voorzichtig te gebruiken.
Andere, zoals Willem III, probeerden meer macht naar zich toe te trekken. Belangrijk
is dat de stadhouder nooit volledig zelfstandig kon regeren. Hij had steun van
regenten en bestuurders nodig. Zonder samenwerking met de politieke elite van
steden en gewesten bleef zijn macht beperkt.
9. Geen centrale regering, maar samenwerking tussen gewesten
De Staten-Generaal vormden geen nationale regering zoals een modern kabinet dat
doet. Zij vertegenwoordigden de zeven afzonderlijke provincies. De Republiek was
dus een samenwerkingsverband van gewesten, geen strak gecentraliseerde staat.
De Staten-Generaal gingen vooral over zaken die alle gewesten samen betroffen:
oorlog, financiën en buitenlandse politiek. Voor veel andere zaken bleven de
gewesten zelfstandig. Er was dus een duidelijke grens aan de gezamenlijke macht.
Belangrijk is ook dat veel afspraken niet in moderne wetten werden vastgelegd, maar
ontstonden uit gewoonte, praktijk en eerdere besluiten. Dat maakt het systeem
minder scherp afgebakend, maar wel historisch logisch.
Bestuursstructuur van de Republiek
1. Stad
Op stedelijk niveau lag de macht bij de magistraat: burgemeester(s) en schepenen,
vaak aangevuld met de vroedschap. Zij bestuurden de stad in praktische zin en
zetten gewestelijke besluiten om in lokaal beleid. Daarnaast konden zij stedelijke
verordeningen uitvaardigen via hun keurbevoegdheid. De rechtspraak lag ook
grotendeels op stedelijk niveau. Schepenbanken behandelden zaken. Kleinere
conflicten werden vaak afgehandeld op lager niveau of via buurtfunctionarissen. De
schout trad op als aanklager namens de landsheer, maar in de praktijk hadden lokale
schepenen vaak ook een matigende rol. Op het gebied van buitenlandse politiek had
de stad formeel geen eigen rol. Toch konden steden in de praktijk soms nog losse
contacten onderhouden met buitenlandse partijen, zeker wanneer lokale belangen
dat vroegen.
2. Gewest
Het gewest was een heel belangrijke bestuurslaag. De gewestelijke Staten waren
soeverein binnen hun eigen gebied. Zij bepaalden provinciaal beleid en waren
verantwoordelijk voor de uitvoering van algemene besluiten van de generaliteit.
Ook de rechtspraak was grotendeels gewestelijk georganiseerd. Gewesten hadden
hun eigen rechtssystemen en waren verantwoordelijk voor handhaving. Op politiek
en diplomatiek vlak konden gewesten aanvankelijk zelfs zelfstandig onderhandelen
of verdragen sluiten in hun eigen naam. Dat laat zien hoe sterk de provinciale
zelfstandigheid was.
3. Generaliteit
De Staten-Generaal en de Raad van State vormden het niveau van de generaliteit.
Zij hadden geen eigen soevereiniteit. Hun macht was afgeleid van de gewesten.
De Staten-Generaal coördineerden vooral defensie, financiën en buitenlandse
betrekkingen. De Raad van State bereidde beleid voor en voerde bepaalde taken uit.
Binnenlands hadden zij geen algemene rechtsmacht, al konden zij wel bemiddelen
bij ernstige conflicten.
3
, De vroegmoderne staat: oorlog en belasting
Charles Tilly vat de ontwikkeling van de vroegmoderne staat kernachtig samen met
de bekende gedachte: oorlog maakte de staat en de staat maakte oorlog. In de
vroegmoderne tijd groeiden staten enorm door voortdurende oorlogvoering. Daarvoor
waren grote legers nodig en die legers moesten betaald en georganiseerd worden.
Dat leidde tot professionalisering, centralisering en vooral hogere belastingdruk.
Staten moesten dus niet alleen militair sterker worden, maar ook fiscaal sterker.
Daarom spreekt men van de fiscaal-militaire staat: een staat die oorlog kon voeren
dankzij een steeds beter georganiseerd belastingstelsel. Dit hangt samen met twee
grote politieke richtingen in de vroegmoderne tijd: absolutisme en constitutionalisme.
Absolutisme benadrukte koninklijke macht en centrale controle.
Constitutionalisme legde meer nadruk op rechten, representatie en
begrenzing van macht.
Daarbij kwamen ook grotere processen als globalisering en kolonialisme: Europese
staten breidden hun macht uit overzee en haalden daar macht, grondstoffen en
inkomsten uit.
Stadsbestuur Amsterdam als voorbeeld
Amsterdam laat goed zien hoe vroegmodern bestuur werkte. Er was geen strikte
scheiding van machten zoals in een moderne rechtsstaat, maar wel een functionele
taakverdeling.
De burgemeesters verzorgden het bestuur.
De vroedschap en de Grote Oud Raad gaven advies.
De schout en schepenen verzorgden rechtspraak.
De Heren van de Geregte hielden zich bezig met wetgeving of verordenende
bevoegdheid.
Dit toont dat bestuur, rechtspraak en regelgeving wel van elkaar onderscheiden
waren, maar niet institutioneel gescheiden zoals in latere moderne systemen.
Thorbecke, Fruin en de centralistische blik
Thorbecke en Fruin zagen de Republiek vaak vanuit een negentiende-eeuwse,
centralistische optiek. In hun visie was de Opstand een soort conservatieve revolutie:
geen echte moderne staatsvorming, maar eerder een afwijking binnen een Europa
dat zich juist richting gecentraliseerde monarchieën ontwikkelde. Daarbij werd de
Republiek vaak neergezet als een vreemd lichaam, een Fremdkörper, binnen de
ontwikkeling van Europa. Men vond dat vrijheid in de Republiek gepaard ging met
machteloosheid van de regering. Met andere woorden: de Republiek had veel
vrijheid, maar daardoor ook weinig effectief centraal gezag. Groenveld draait dit om.
Hij zegt: kijk niet alleen van boven naar beneden, maar juist vanaf de wortels, vanaf
het grondvlak. Dan zie je dat de Republiek geen mislukte staat was, maar een staat
die via andere wegen bestuurlijke eenheid en effectiviteit ontwikkelde. De
belangrijkste gedachte is dat de bestuurspraktijk niet star was. Zij groeide,
veranderde en werd stap voor stap opgebouwd via precedenten, overleg en
institutionele aanpassing. Er was dus wel degelijk ontwikkeling richting meer eenheid
van beleid en instituties, maar niet in één keer en niet volgens een modern centraal
model.
4
