Economisch recht 2025-2026
Inhoudsopgave
Inleiding ....................................................................................................................................... 5
(1) Begrippen en bronnen ............................................................................................................... 5
Begrippen ......................................................................................................................................... 5
Bronnen ........................................................................................................................................... 6
Internationale bronnen .................................................................................................................. 6
Nationale bronnen ...................................................................................................................... 13
Beleidsovereenkomsten .............................................................................................................. 15
(2) Handelaars – ondernemingen – consumenten .......................................................................... 17
Actoren: overzicht ........................................................................................................................... 17
Handelaar ...................................................................................................................................... 17
Handelaar à onderneming ............................................................................................................. 18
Onderneming ................................................................................................................................. 18
Invulling in het Europees mededingingsrecht ................................................................................ 18
Invulling in het Europees consumentenrecht ................................................................................ 20
Belgisch recht ............................................................................................................................. 22
Belang kwalificatie als handelaar / onderneming .............................................................................. 25
Consument .................................................................................................................................... 25
Online platform............................................................................................................................... 27
(3) Grondbeginselen .................................................................................................................... 28
Gelijkheidsbeginsel ......................................................................................................................... 28
Publiekrechtelijke strekking ......................................................................................................... 28
Privaatrechtelijke strekking .......................................................................................................... 31
Vrijheid van ondernemen................................................................................................................. 32
Publiekrechtelijke strekking ......................................................................................................... 32
Privaatrechtelijke strekking .......................................................................................................... 33
(4) Bewijs in ondernemingszaken ................................................................................................. 38
Burgerlijk bewijsrecht ...................................................................................................................... 38
Bewijs in ondernemingszaken.......................................................................................................... 38
Bijzondere bewijsmiddelen in het ondernemingsrecht (onderneming in de zin van artikel I.1,1° WER) .. 40
Boekhouding (art. 8.11 §2 BW) ..................................................................................................... 40
Factuur (art. 8.11 §4 BW) ............................................................................................................. 41
1
,(5) Belangenverhoudingen in ondernemingen: capita selecta ........................................................ 45
Algemeen ....................................................................................................................................... 45
Voorlopig bewindvoerder................................................................................................................. 45
Toebedeling ondernemingsvermogen: algemeen .............................................................................. 46
Werknemersparticipaties ............................................................................................................ 46
Loonbonus en winstpremie in cijfers ............................................................................................ 46
(5b) Ondernemingstransacties .................................................................................................... 47
Ondernemingsrechtbank ................................................................................................................ 47
Structuur .................................................................................................................................... 47
Bevoegdheid ............................................................................................................................... 48
Niet-vatbaarheid voor beslag van de woning van de zelfstandige ....................................................... 49
(6) Starten van economische activiteit ......................................................................................... 51
Economische bekwaamheid ........................................................................................................... 51
Vestingsrecht ................................................................................................................................. 52
KBO ............................................................................................................................................... 55
Overzicht werking ........................................................................................................................ 55
Inschrijvingsplichtige ondernemingen .......................................................................................... 55
Andere verplichtingen bij de start ..................................................................................................... 57
De handelszaak .............................................................................................................................. 58
(7) Handelscontracten ................................................................................................................. 59
Handelsdistributie .......................................................................................................................... 59
Handeslcontracten – overzicht ........................................................................................................ 60
Handelsagentuur ............................................................................................................................ 61
Juridisch kader handelsagentuur ................................................................................................. 61
Definitie ...................................................................................................................................... 61
Constitutieve elementen ............................................................................................................. 62
Overige kenmerken ..................................................................................................................... 65
Vormvereisten ............................................................................................................................ 66
Verbintenissen van de agent ........................................................................................................ 67
Verbintenissen van de principaal ................................................................................................. 68
Vergoeding van de agent .............................................................................................................. 69
Einde van de handelsagentuurovereenkomst ............................................................................... 72
Gevolgen van de beëindiging........................................................................................................ 76
Commissie ..................................................................................................................................... 79
Juridisch kader ............................................................................................................................ 79
Definitie ...................................................................................................................................... 79
Kenmerken ................................................................................................................................. 80
Onderscheid met andere rechtsfiguren ........................................................................................ 81
Rechten en plichten commissionair ............................................................................................. 81
2
, Rechten en plichten committent .................................................................................................. 83
Einde van het commissiecontract ................................................................................................ 84
Makelarij ........................................................................................................................................ 85
Juridisch kader ............................................................................................................................ 85
Definitie/ kenmerken ................................................................................................................... 85
Privaatrechtelijke kwalificatie ...................................................................................................... 86
Verplichtingen van de makelaar ................................................................................................... 86
Verplichtingen van de opdrachtgever ........................................................................................... 87
Verkoopconcessie .......................................................................................................................... 87
Juridisch kader ............................................................................................................................ 87
Definitie ...................................................................................................................................... 88
Kenmerken ................................................................................................................................. 89
Juridische omkadering................................................................................................................. 90
Beëindiging concessie voor onbepaalde duur ............................................................................... 90
Beëindiging concessie voor bepaalde duur ................................................................................... 93
Art. X.39 WER .............................................................................................................................. 93
Franchising..................................................................................................................................... 94
Juridisch kader ............................................................................................................................ 94
Definitie ...................................................................................................................................... 95
Kenmerken ................................................................................................................................. 95
Bijzonder geval: franchise + verkoopconcessie = goederenfranchise ............................................. 96
Verplichtingen franchisegever...................................................................................................... 97
Verplichtingen franchisenemer .................................................................................................... 98
Samengevat ................................................................................................................................... 99
(8) Laattijdige betaling ............................................................................................................... 101
Algemeen ..................................................................................................................................... 101
Betalingsachterstand handelstransacties ...................................................................................... 102
Voorbeeldvraagstuk examen !!! ..................................................................................................... 105
Schadevergoedingen en consumenten .......................................................................................... 106
Categorieën van regelen m.b.t. de invordering van schuld ............................................................... 109
Invordering van onbetwiste geldschulden ....................................................................................109
Minnelijke invordering schulden consument ................................................................................110
(9) Marktpraktijken en consumentenbescherming ...................................................................... 113
Inleiding ....................................................................................................................................... 113
Definities ...................................................................................................................................... 114
Algemene informatieverplichting (art. VI.2 WER) ............................................................................. 115
Prijsaanduiding ............................................................................................................................. 116
Prijsaanduiding en bestelbon (art. VI.88 WER) ................................................................................ 117
Reclame ....................................................................................................................................... 117
3
, Vergelijkende reclame................................................................................................................... 118
Oneerlijke handelspraktijken ......................................................................................................... 120
Oneerlijke handelspraktijken jegens consumenten ......................................................................121
Oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen ...................................................................125
Ongevraagde communicatie (art. VI.110 WER)................................................................................ 127
E-mail (spam): bijzondere regels .................................................................................................127
Prijspromoties .............................................................................................................................. 128
Prijsverminderingen ...................................................................................................................... 128
Uitverkopen (art. VI.22 WER) .......................................................................................................... 129
Solden (art. VI.25 WER) ................................................................................................................. 129
Kortingstitels à Niet te kennen ..................................................................................................... 130
Verkoop met verlies: art. VI.116 WER ............................................................................................. 130
Overeenkomsten met consumenten (art. VI.37 e.v. WER)................................................................ 132
Algemene bepalingen .................................................................................................................133
Telefoonoproepen betreffende uitvoering overeenkomst .............................................................133
Overeenkomsten op afstand (art. I.8, 15° WER) ............................................................................135
Buiten verkoopruimten gesloten (art. I.8, 31° WER) ......................................................................140
Onrechtmatige bedingen ............................................................................................................... 142
B2C ...........................................................................................................................................142
B2B ...........................................................................................................................................144
(10) Mededingingsrecht (gastcollege Jan Bocken) ....................................................................... 145
Belgisch mededingingsrecht.......................................................................................................... 145
Belgische mededingingsautoriteit .................................................................................................. 145
Bevoegdheden ...........................................................................................................................146
Prioriteitenbeleid .......................................................................................................................146
Zaken die tonen hoe mededingingsrecht werkt ............................................................................... 147
Economische afhankelijkheid ........................................................................................................ 149
Toepassingsgebied ....................................................................................................................149
Afhankelijkheid van dominerende onderneming ..........................................................................149
Misbruik.....................................................................................................................................150
Mededingingsaantasting (op de Belgische markt of een wezenlijk deel ervan) ...............................151
Bevoegde instanties – sancties ...................................................................................................151
Rechtspraak ..............................................................................................................................152
Besluit .......................................................................................................................................... 153
Oefencasussen ......................................................................................................................... 154
Casus handelscontracten ............................................................................................................. 154
Voorbeeldcasussen ...................................................................................................................... 155
4
,Inleiding
Economisch recht = ondernemingsrecht = Regelen die gerespecteerd moeten worden wanneer een
ondernemingsactiviteit wordt verricht
Het handelsrecht is formeel gezien afgeschaft (stond in wetboek van Koophandel): waren regels die
moesten gerespecteerd worden door handelaars, maar het begrip handelaar/koopman is in 2018
afgeschaft en werd vervangen door een ruimer begrip: onderneming
- Wilt niet zeggen dat alle regels uit wetboek van koophandel zijn afgeschaft, maar worden nu gewoon
gekoppeld aan het nieuwe ondernemingsbegrip
- Begrip ‘onderneming’ staat vandaag centraal. Let op: er worden in de wetten verschillende
ondernemingsbegrippen gehanteerd --> complex
(1) Begrippen en bronnen
Begrippen
Het economisch recht bevat enerzijds à regelen van privaatrecht die van toepassing zijn op verrichtingen
van ondernemingen en zijn erop gericht transacties tussen ondernemingen soepel en efficiënt te laten
verlopen = het vroegere handelsrecht
- Faciliterende regelen à privaatrechtelijk, om transacties tussen ondernemingen soepel te laten
verlopen (= oude handelsrecht)
Het economisch recht omvat anderzijds à regelen van publiek en privaat recht die er specifiek toe
strekken de economische activiteit te organiseren met het oog op de verwezenlijking van een economische
ordening en een economisch sturingsbeleid
- Regelen die bepalen wat ondernemingen moeten doen en wat ze niet mogen doen à gebods- of
verbodsbepalingen, zijn altijd dwingend: kan niet contractueel van worden afgeweken
Economisch recht omvat :
à Regelen van privaatrecht gericht op efficiënt en soepel verkeer
Vb. Bewijs1 en hoofdelijkheid2
à Regelen van publiek recht, veelal gericht op sturing3
nastreven van economische doeleinden van conjuncturele aard of van structurele aard (vb.
organisatie markt, mededingingsrecht)
à Regelen van privaatrecht gericht op ordening4
Bescherming van rechtmatig geachte belangen (vb. consumentenbescherming, eerlijke
concurrentie, bescherming tussenpersonen, intellectuele eigendomsrechten)
5
,1) Voor bewijsdoeleinden is er altijd een geschrift (onderhandse akte) nodig vanaf een bepaald bedrag à in
het ondernemingsleven is dit niet altijd nodig, zeker niet bij partijen die elkaar vertrouwen en regelmatig met
elkaar handelen, die hebben dat strikte kader van de onderhandse akte niet nodig à in het
ondernemingsrecht is het bewijs van een overeenkomst vrij, kan geleverd worden door alle bewijsmiddelen
van het recht? Doel? zodat bedrijven vlotter kunnen handelen (faciliterend)
2) drie personen gaan zich gezamenlijk verbinden tot betaling van 3000 euro. In het burgerlijk recht geldt
het principe van de schuldsplitsing, waardoor elke partij 1/3 (1000 euro) zou moeten betalen (is wel een
regel van suppletief recht, kan van worden afgeweken). Als de schuldenaren ondernemingen zijn, geldt niet
de schuldsplitsing, maar de hoofdelijkheid: één schuldenaar kan instaan voor de volledige schuld, SE kan
één onderneming kiezen om het volledige bedrag van te vorderen. Hierdoor moet de SE zich maar
bekommeren om de solvabiliteit van één van de partijen, ipv allemaal. (opnieuw van suppletief recht, kan
cttueel worden vervangen) à bevordert het economisch verkeer
3) Tijdelijke maatregelen die beogen een bepaald probleem te verhelpen = conjuncturele aard (bv. tijdelijk
probleem van hoge energieprijzen, waardoor sociaal tarief is uitgebreid zodat meer mensen er recht op
hebben)
Structurele aard: bv. mededingingsrecht = de markt kan pas goed functioneren wanneer ondernemingen
vrij met elkaar gaan concurreren. à principieel verbod op kartelafspraken (= afspraken tussen
ondernemingen om de concurrentie op de markt te beperken, bv. prijsafspraken)
4) Regelen van consumentenbescherming: er zijn heel veel regelen waar ondernemingen rekening moeten
mee houden als ze hun producten aanbieden aan consumenten, maar consumentenrecht is iets heel
recent (sinds jaren 80/90). Zijn erop gericht de consument als zwakkere partij te beschermen.
Eerlijke concurrentie: ondernemingen moeten zich op een eerlijke manier gedragen bv. geen misleidende
reclame
Bronnen
Internationale bronnen
= regelen die de internationale handel willen regelen. Het Belgisch economisch recht werd door de jaren
heen beïnvloed door diverse types internationale verdragen.
Verdragen die regeling inhouden voor het internationale economisch ruilverkeer
Een eerste categorie zijn de – meestal multilaterale – verdragen die een algemene regeling inhouden voor
het internationaal economisch ruilverkeer (bijv. het WTO-verdrag, het IMF-verdrag). Het WTO-verdrag
(World Trade Organisation), omvattende GATT, GATS, TRIPS en DSU, wordt onder meer gekenmerkt door
het principe van meestbegunstiging en dat van non-discriminatie. Kwantitatieve beperkingen zijn in
beginsel verboden.
- GATT = general agreement on tariffs and trades; koepel binnen WTO, gaat uitsluitend over goederen
- GATS = general agreement on trade in services; regeling uitgewerkt over het grensoverschrijdend
aanbieden van diensten
- TRIPS = Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights; regeling binnen de World Trade
Organization over bescherming van intellectuele eigendomsrechten (bv. patenten, auteursrechten,
merken)
6
,- DSU = dispute settlement understanding = geschillenbeslechting voor als lidstaten van WTO geschillen
hebben m.b.t. de toepassing van GATT, GATS of TRIPS. Lidstaat kan geschil dan voorleggen aan DSU.
Beslissingen die hier worden genomen zijn appellabel, maar het appelate body kan maar beslissing
nemen als er drie rechters zijn, maar VS gebruikt constant hun vetorecht als er nieuwe rechter moet
worden aangesteld, waardoor er nu niet genoeg rechters zijn à VS blokkeert de geschillenbeslechting
volledig, omdat DSU zegt dat de VS hun bevoegdheden te buiten gaat (niet enkel onder Trump, is
gewoon Amerikaanse politiek)
Principes die we terug vinden in GATT:
- Meestbegunstiging (most favored nation treatment) = wanneer je als lidstaat van WTO een voordeel
gaat toekennen aan een ander land (niet noodzakelijk een lidstaat van WTO) moet je dat voordeel
onmiddellijk en onvoorwaardelijk ook toekennen aan alle lidstaten van de WTO
- Uitzondering : geldt niet als het kadert binnen douane-unie of vrijhandelszone bv. binnen de
EU zijn er geen douanekosten meer, maar men moet dat niet toekennen aan alle andere
lidstaten van de WTO
- Non-discriminatie = je moet geïmporteerde goederen en lokaal geproduceerde goederen lokaal
behandelen. Wat wel kan is douanerechten heffen en de hoogte van dat tarief gaat bepalen hoe
makkelijk/moeilijk het wordt een bepaald goed te importeren. Binnen WTO heeft men eigenlijk
afspraken gemaakt hierover per soort goed, België kan hier niet zelf over beslissen, dat doet de EU.
- Verbod van kwantitatieve beperkingen = verbod op quota’s, bv. je kan niet zeggen dat er per jaar max
30000 auto’s uit Japan in de EU kunnen worden ingevoerd.
- Uitz. Exportbeperking is in principe verboden, maar als je vaststelt dat er een tekort dreigt van
bepaalde essentiële goederen in eigen land, kan je wel een exportbeperking opleggen
- Reductie van douanerechten (geen verbod op, maar een streven naar) → geleidelijke vermindering
van tarieven via internationale onderhandelingen binnen de World Trade Organization (tariff reductions
/ tariff bindings)
Eerlijke concurrentie
Dumping = het goederen op de markt brengen in een land beneden hun normale waarde
- bv. in China worden bepaalde goederen geproduceerd die daar op de markt worden gebracht voor 50.
De ondernemingen die in China de goederen produceren en daar op de markt brengen aan 50, gaan
deze ook exporteren naar de EU, waar ze normaalgezien een hogere prijs zouden moeten hebben, en
daar voor 40 verkopen. Bij dumping gebeurt het omgekeerde: de goederen worden in het land naar waar
ze geëxporteerd worden aan een lagere prijs verkocht dan in het land van productie.
- Dumping op zich is niet verboden, maar wordt pas problematisch als die tot gevolg heeft dat er ernstige
schade kan worden toegebracht aan een bedrijfstak, maw dat een bedrijfstak in de EU in de problemen
komt (niet genoeg dat één bedrijf moeilijkheden ondervindt)
- Probleem: het WTO richt zich op landen, maar dumping gebeurt door ondernemingen à oplossing:
anti-dumping rechten (douanerechten) opleggen (mogen wel niet hoger zijn dan de dumpingmarge, is
het verschil tussen 50 en 40, dus douane rechten mogen niet meer dan 10 zijn)
7
,Subsidies
- ≠ dumping, want gaat uit van ondernemingen en subsidies zijn voordelen die verstrekt worden door
lidstaten zelf
- Twee categorieën die altijd verboden zijn
- Export subsidies = (geldelijke en andere) voordelen die specifiek worden toegekend owv het
exporteren van goederen naar andere landen (onderneming die niet exporteert krijgt deze
voordelen niet, bv. belastingvermindering)
- Local content subsidies = voordelen die specifiek worden toegekend in ruil voor het gebruik van
lokaal geproduceerde onderdelen (bv. bedrijf maakt machines en krijgt een voordeel als ze
onderdelen gebruiken die in eigen land zijn gemaakt)
- Oplossing (niet meer DSU, want VS blokkeert appellate body) ?
- Andere subsidies: soms verboden, onder bepaalde voorwaarden à enkel wanneer zijn ernstige schade
gaan voortbrengen aan een bepaalde rechtstak
- Actionable: ofwel ga je over tot geschillenbeslechting, ofwel leg je countervailing measures op
(opnieuw: douanerechten invoeren, zodat goederen aan normale prijs op de markt worden
gebracht)
Verdragen die economische integratie nastreven
Vrijhandelszone: economische integratie beperkt zich tot het circuleren van goederen en diensten zonder
veel handelsbelemmeringen binnen de vrijhandelszone
à Mercosour-landen en EU (twee douane-unies) willen een vrijhandelszone vormen: import en
exportbeperkingen opheffen, douanerechten afbouwen/elimineren
Douane-unie gaat verder: schaft douanerechten volledig af + gemeenschappelijke handelspolitiek tav
andere landen
à EU: verschillende verdragen om douane-unie te verwezenlijken
à Vrij verkeer van goederen, diensten en kapitaal : basisprincipe
à EU wetgever streeft ook naar harmonisatie van wetgeving: eengemaakte regels die moeten gelden
binnen alle lidstaten van de EU
à Hoe draagt die harmonisatie bij tot de realisatie van de interne markt? à techniek van de verordening:
rechtstreeks toepasselijk in alle lidstaten
- Ondernemingen in het buitenland zijn aan dezelfde (of minstens gelijkaardige) regels
onderworpen = confident consumer argument
- Voordeel vr ondernemingen: je moet niet per land afzonderlijk kijken naar de spelregels (bv
voorwaarden om goed op de markt te mogen brengen) à minder verregaand/ geen onderzoek
8
, nodig à kostenbesparend à stimulans om goederen of diensten aan te bieden in andere
lidstaten van de EU
Meestal geen verordening, maar richtlijn:
- Minimale harmonisatie = Europese richtlijn voorziet in een soort minimumbescherming, maar je kan
als lidstaat daarbovenop nog extra bescherming gaan toevoegen (‘gold-plating’)
- Maximale harmonisatie = lidstaten die de richtlijn omzetten gaan niet in additionele bescherming
kunnen voorzien, wat in de richtlijn is bepaald, zal gelden (leunt sterk aan bij verordening, verschil:
moet nog worden omgezet, ookal heeft nationale wetgever niet veel vrijheid in die omzetting)
- Laatste jaren wordt er veel meer gekozen voor maximale harmonisatie, wordt gerechtvaardigd door
vrijemarktgedachte die centraal staat in de EU. Bij minimale zullen er ook weer kosten moeten gemaakt
worden voor onderzoek naar andere landen, dus nadeliger voor interne markt.
- Maximale harmonisatie met opties = principe is geen additionele bescherming, tenzij daar waar de
richtlijn het uitdrukkelijk toelaat
Verdragen die uniforme regelen bevatten voor bepaalde internationale verrichtingen
Uniforme regelen = regelen die bepalen hoe een koopovereenkomst tot stand komt, wat de plichten van de
partijen zijn, … --> zijn dan hetzelfde in alle verdragsluitende staten
Voorbeeld: Weens koopverdrag: enkel betrekking tot handelskoop (= koop tussen twee ondernemingen)
van lichamelijke roerende goederen. Als je als consument iets koopt van een onderneming geldt dit dus
niet.
1) Belgische koper en Australische verkoper à verdrag is van toepassing; Belgische koper en
Indische verkoper à verdrag niet van toepassing, maar hier moet er rekening worden gehouden
met een tweede regel
2) Als het recht dat van toepassing is op de overeenkomst het recht is uit een verdragsstaat, wel
verdrag van toepassing (dus: als Belgisch recht van toepassing is op overeenkomst met India, wel
Weens koopverdrag van toepassing, als Indisch recht niet) à kijken of er bij de overeenkomst een
rechtskeuze is gemaakt!
Wat als Belgische verkoper en Indische koper zonder rechtskeuze? Recht toepassen van het land van de
verkoper. Dus hier België = verkoper à Weens koopverdrag van toepassing. Als Belgische verkoper niet wil
dat het van toepassing is, moet hij het uitdrukkelijk uitsluiten, ander automatisch.
à landen die bij het Weens
Koopverdrag zijn aangesloten
9
, Internationale bepalingen die bevoegde rechter en toepasselijk recht vaststellen
Heel veel bescherming voor de consument, ook op het
niveau van de bevoegde rechter en toepasselijke
wetgeving.
Bij aankoop op internet (B2C): in de algemene voorwaarden
waar je akkoord mee moet gaan, staat welke rechter
bevoegd is en welk recht van toepassing is. MAAR Brussel Ibis verordening biedt nog altijd de mogelijkheid
aan de consument om in België te dagvaarden. à consument kan dus kiezen voor het land waar de
consumentenbescherming het grootst is
Voor B2B vrije rechtskeuze
HYPOTHESE: als consument koopt men een goed bij onderneming gevestigd in een andere lidstaat van EU
(bv. via internet) à Bij totstandkoming van contract: algemene voorwaarden accepteren
- Algemene voorwaarden bevatten bevoegdheidsbedingen en rechtskeuzebedingen
- Bepaalt welke rechtbank bevoegd is en welk recht van toepassing is op overeenkomst
- Bv. goederen aankopen bij DU-onderneming: in algemene voorwaarden DU-recht van toepassing +
Frankfurtse rechtbank bevoegd
- Is dat ook zo? Want 2 veranderingen voorzien in bijzondere bescherming voor consumenten
- Bijzondere bescherming:
- Brussel 1 bis: consument kan steeds kiezen om onderneming voor rechter te brengen
in land van onderneming of in eigen land (zelfs indien er in contract
bevoegdheidsbeding staat ingeschreven)
- Indien ondernemer consument dagvaardt, dan zal hij dat altijd moeten richten tot land
van consument
- Rome 1 verordening: recht uit contract is van toepassing (HIER: DU-recht) maar
daarbovenop kan consument zich beroepen op dwingende bepalingen uit zijn eigen
land die hem bijkomende bescherming gaan verlenen (bv. indien beschermingsniveau
in BE hoger is dan in DU, dan op BE recht beroepen ondanks recht dat bepaald is in
contract)
- Welk recht er van toepassing is, is van belang voor minimale of maximale harmonisatie
- Ingeval van maximale: niet van belang welk recht van toepassing
- Ingeval van minimale: wel relevant welk recht van toepassing is
- Voorwaarden om zich op bijzondere bescherming te kunnen beroepen
- Consument kan zich erop beroepen wanneer onderneming haar activiteiten in het land van de
consument ontplooit (bv. DU onderneming heeft verkoopfiliaal op BE grondgebied) OF
wanneer onderneming haar activiteiten op het land van de consument richt (vaak ingeval van
digitale wereld)
10
Inhoudsopgave
Inleiding ....................................................................................................................................... 5
(1) Begrippen en bronnen ............................................................................................................... 5
Begrippen ......................................................................................................................................... 5
Bronnen ........................................................................................................................................... 6
Internationale bronnen .................................................................................................................. 6
Nationale bronnen ...................................................................................................................... 13
Beleidsovereenkomsten .............................................................................................................. 15
(2) Handelaars – ondernemingen – consumenten .......................................................................... 17
Actoren: overzicht ........................................................................................................................... 17
Handelaar ...................................................................................................................................... 17
Handelaar à onderneming ............................................................................................................. 18
Onderneming ................................................................................................................................. 18
Invulling in het Europees mededingingsrecht ................................................................................ 18
Invulling in het Europees consumentenrecht ................................................................................ 20
Belgisch recht ............................................................................................................................. 22
Belang kwalificatie als handelaar / onderneming .............................................................................. 25
Consument .................................................................................................................................... 25
Online platform............................................................................................................................... 27
(3) Grondbeginselen .................................................................................................................... 28
Gelijkheidsbeginsel ......................................................................................................................... 28
Publiekrechtelijke strekking ......................................................................................................... 28
Privaatrechtelijke strekking .......................................................................................................... 31
Vrijheid van ondernemen................................................................................................................. 32
Publiekrechtelijke strekking ......................................................................................................... 32
Privaatrechtelijke strekking .......................................................................................................... 33
(4) Bewijs in ondernemingszaken ................................................................................................. 38
Burgerlijk bewijsrecht ...................................................................................................................... 38
Bewijs in ondernemingszaken.......................................................................................................... 38
Bijzondere bewijsmiddelen in het ondernemingsrecht (onderneming in de zin van artikel I.1,1° WER) .. 40
Boekhouding (art. 8.11 §2 BW) ..................................................................................................... 40
Factuur (art. 8.11 §4 BW) ............................................................................................................. 41
1
,(5) Belangenverhoudingen in ondernemingen: capita selecta ........................................................ 45
Algemeen ....................................................................................................................................... 45
Voorlopig bewindvoerder................................................................................................................. 45
Toebedeling ondernemingsvermogen: algemeen .............................................................................. 46
Werknemersparticipaties ............................................................................................................ 46
Loonbonus en winstpremie in cijfers ............................................................................................ 46
(5b) Ondernemingstransacties .................................................................................................... 47
Ondernemingsrechtbank ................................................................................................................ 47
Structuur .................................................................................................................................... 47
Bevoegdheid ............................................................................................................................... 48
Niet-vatbaarheid voor beslag van de woning van de zelfstandige ....................................................... 49
(6) Starten van economische activiteit ......................................................................................... 51
Economische bekwaamheid ........................................................................................................... 51
Vestingsrecht ................................................................................................................................. 52
KBO ............................................................................................................................................... 55
Overzicht werking ........................................................................................................................ 55
Inschrijvingsplichtige ondernemingen .......................................................................................... 55
Andere verplichtingen bij de start ..................................................................................................... 57
De handelszaak .............................................................................................................................. 58
(7) Handelscontracten ................................................................................................................. 59
Handelsdistributie .......................................................................................................................... 59
Handeslcontracten – overzicht ........................................................................................................ 60
Handelsagentuur ............................................................................................................................ 61
Juridisch kader handelsagentuur ................................................................................................. 61
Definitie ...................................................................................................................................... 61
Constitutieve elementen ............................................................................................................. 62
Overige kenmerken ..................................................................................................................... 65
Vormvereisten ............................................................................................................................ 66
Verbintenissen van de agent ........................................................................................................ 67
Verbintenissen van de principaal ................................................................................................. 68
Vergoeding van de agent .............................................................................................................. 69
Einde van de handelsagentuurovereenkomst ............................................................................... 72
Gevolgen van de beëindiging........................................................................................................ 76
Commissie ..................................................................................................................................... 79
Juridisch kader ............................................................................................................................ 79
Definitie ...................................................................................................................................... 79
Kenmerken ................................................................................................................................. 80
Onderscheid met andere rechtsfiguren ........................................................................................ 81
Rechten en plichten commissionair ............................................................................................. 81
2
, Rechten en plichten committent .................................................................................................. 83
Einde van het commissiecontract ................................................................................................ 84
Makelarij ........................................................................................................................................ 85
Juridisch kader ............................................................................................................................ 85
Definitie/ kenmerken ................................................................................................................... 85
Privaatrechtelijke kwalificatie ...................................................................................................... 86
Verplichtingen van de makelaar ................................................................................................... 86
Verplichtingen van de opdrachtgever ........................................................................................... 87
Verkoopconcessie .......................................................................................................................... 87
Juridisch kader ............................................................................................................................ 87
Definitie ...................................................................................................................................... 88
Kenmerken ................................................................................................................................. 89
Juridische omkadering................................................................................................................. 90
Beëindiging concessie voor onbepaalde duur ............................................................................... 90
Beëindiging concessie voor bepaalde duur ................................................................................... 93
Art. X.39 WER .............................................................................................................................. 93
Franchising..................................................................................................................................... 94
Juridisch kader ............................................................................................................................ 94
Definitie ...................................................................................................................................... 95
Kenmerken ................................................................................................................................. 95
Bijzonder geval: franchise + verkoopconcessie = goederenfranchise ............................................. 96
Verplichtingen franchisegever...................................................................................................... 97
Verplichtingen franchisenemer .................................................................................................... 98
Samengevat ................................................................................................................................... 99
(8) Laattijdige betaling ............................................................................................................... 101
Algemeen ..................................................................................................................................... 101
Betalingsachterstand handelstransacties ...................................................................................... 102
Voorbeeldvraagstuk examen !!! ..................................................................................................... 105
Schadevergoedingen en consumenten .......................................................................................... 106
Categorieën van regelen m.b.t. de invordering van schuld ............................................................... 109
Invordering van onbetwiste geldschulden ....................................................................................109
Minnelijke invordering schulden consument ................................................................................110
(9) Marktpraktijken en consumentenbescherming ...................................................................... 113
Inleiding ....................................................................................................................................... 113
Definities ...................................................................................................................................... 114
Algemene informatieverplichting (art. VI.2 WER) ............................................................................. 115
Prijsaanduiding ............................................................................................................................. 116
Prijsaanduiding en bestelbon (art. VI.88 WER) ................................................................................ 117
Reclame ....................................................................................................................................... 117
3
, Vergelijkende reclame................................................................................................................... 118
Oneerlijke handelspraktijken ......................................................................................................... 120
Oneerlijke handelspraktijken jegens consumenten ......................................................................121
Oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen ...................................................................125
Ongevraagde communicatie (art. VI.110 WER)................................................................................ 127
E-mail (spam): bijzondere regels .................................................................................................127
Prijspromoties .............................................................................................................................. 128
Prijsverminderingen ...................................................................................................................... 128
Uitverkopen (art. VI.22 WER) .......................................................................................................... 129
Solden (art. VI.25 WER) ................................................................................................................. 129
Kortingstitels à Niet te kennen ..................................................................................................... 130
Verkoop met verlies: art. VI.116 WER ............................................................................................. 130
Overeenkomsten met consumenten (art. VI.37 e.v. WER)................................................................ 132
Algemene bepalingen .................................................................................................................133
Telefoonoproepen betreffende uitvoering overeenkomst .............................................................133
Overeenkomsten op afstand (art. I.8, 15° WER) ............................................................................135
Buiten verkoopruimten gesloten (art. I.8, 31° WER) ......................................................................140
Onrechtmatige bedingen ............................................................................................................... 142
B2C ...........................................................................................................................................142
B2B ...........................................................................................................................................144
(10) Mededingingsrecht (gastcollege Jan Bocken) ....................................................................... 145
Belgisch mededingingsrecht.......................................................................................................... 145
Belgische mededingingsautoriteit .................................................................................................. 145
Bevoegdheden ...........................................................................................................................146
Prioriteitenbeleid .......................................................................................................................146
Zaken die tonen hoe mededingingsrecht werkt ............................................................................... 147
Economische afhankelijkheid ........................................................................................................ 149
Toepassingsgebied ....................................................................................................................149
Afhankelijkheid van dominerende onderneming ..........................................................................149
Misbruik.....................................................................................................................................150
Mededingingsaantasting (op de Belgische markt of een wezenlijk deel ervan) ...............................151
Bevoegde instanties – sancties ...................................................................................................151
Rechtspraak ..............................................................................................................................152
Besluit .......................................................................................................................................... 153
Oefencasussen ......................................................................................................................... 154
Casus handelscontracten ............................................................................................................. 154
Voorbeeldcasussen ...................................................................................................................... 155
4
,Inleiding
Economisch recht = ondernemingsrecht = Regelen die gerespecteerd moeten worden wanneer een
ondernemingsactiviteit wordt verricht
Het handelsrecht is formeel gezien afgeschaft (stond in wetboek van Koophandel): waren regels die
moesten gerespecteerd worden door handelaars, maar het begrip handelaar/koopman is in 2018
afgeschaft en werd vervangen door een ruimer begrip: onderneming
- Wilt niet zeggen dat alle regels uit wetboek van koophandel zijn afgeschaft, maar worden nu gewoon
gekoppeld aan het nieuwe ondernemingsbegrip
- Begrip ‘onderneming’ staat vandaag centraal. Let op: er worden in de wetten verschillende
ondernemingsbegrippen gehanteerd --> complex
(1) Begrippen en bronnen
Begrippen
Het economisch recht bevat enerzijds à regelen van privaatrecht die van toepassing zijn op verrichtingen
van ondernemingen en zijn erop gericht transacties tussen ondernemingen soepel en efficiënt te laten
verlopen = het vroegere handelsrecht
- Faciliterende regelen à privaatrechtelijk, om transacties tussen ondernemingen soepel te laten
verlopen (= oude handelsrecht)
Het economisch recht omvat anderzijds à regelen van publiek en privaat recht die er specifiek toe
strekken de economische activiteit te organiseren met het oog op de verwezenlijking van een economische
ordening en een economisch sturingsbeleid
- Regelen die bepalen wat ondernemingen moeten doen en wat ze niet mogen doen à gebods- of
verbodsbepalingen, zijn altijd dwingend: kan niet contractueel van worden afgeweken
Economisch recht omvat :
à Regelen van privaatrecht gericht op efficiënt en soepel verkeer
Vb. Bewijs1 en hoofdelijkheid2
à Regelen van publiek recht, veelal gericht op sturing3
nastreven van economische doeleinden van conjuncturele aard of van structurele aard (vb.
organisatie markt, mededingingsrecht)
à Regelen van privaatrecht gericht op ordening4
Bescherming van rechtmatig geachte belangen (vb. consumentenbescherming, eerlijke
concurrentie, bescherming tussenpersonen, intellectuele eigendomsrechten)
5
,1) Voor bewijsdoeleinden is er altijd een geschrift (onderhandse akte) nodig vanaf een bepaald bedrag à in
het ondernemingsleven is dit niet altijd nodig, zeker niet bij partijen die elkaar vertrouwen en regelmatig met
elkaar handelen, die hebben dat strikte kader van de onderhandse akte niet nodig à in het
ondernemingsrecht is het bewijs van een overeenkomst vrij, kan geleverd worden door alle bewijsmiddelen
van het recht? Doel? zodat bedrijven vlotter kunnen handelen (faciliterend)
2) drie personen gaan zich gezamenlijk verbinden tot betaling van 3000 euro. In het burgerlijk recht geldt
het principe van de schuldsplitsing, waardoor elke partij 1/3 (1000 euro) zou moeten betalen (is wel een
regel van suppletief recht, kan van worden afgeweken). Als de schuldenaren ondernemingen zijn, geldt niet
de schuldsplitsing, maar de hoofdelijkheid: één schuldenaar kan instaan voor de volledige schuld, SE kan
één onderneming kiezen om het volledige bedrag van te vorderen. Hierdoor moet de SE zich maar
bekommeren om de solvabiliteit van één van de partijen, ipv allemaal. (opnieuw van suppletief recht, kan
cttueel worden vervangen) à bevordert het economisch verkeer
3) Tijdelijke maatregelen die beogen een bepaald probleem te verhelpen = conjuncturele aard (bv. tijdelijk
probleem van hoge energieprijzen, waardoor sociaal tarief is uitgebreid zodat meer mensen er recht op
hebben)
Structurele aard: bv. mededingingsrecht = de markt kan pas goed functioneren wanneer ondernemingen
vrij met elkaar gaan concurreren. à principieel verbod op kartelafspraken (= afspraken tussen
ondernemingen om de concurrentie op de markt te beperken, bv. prijsafspraken)
4) Regelen van consumentenbescherming: er zijn heel veel regelen waar ondernemingen rekening moeten
mee houden als ze hun producten aanbieden aan consumenten, maar consumentenrecht is iets heel
recent (sinds jaren 80/90). Zijn erop gericht de consument als zwakkere partij te beschermen.
Eerlijke concurrentie: ondernemingen moeten zich op een eerlijke manier gedragen bv. geen misleidende
reclame
Bronnen
Internationale bronnen
= regelen die de internationale handel willen regelen. Het Belgisch economisch recht werd door de jaren
heen beïnvloed door diverse types internationale verdragen.
Verdragen die regeling inhouden voor het internationale economisch ruilverkeer
Een eerste categorie zijn de – meestal multilaterale – verdragen die een algemene regeling inhouden voor
het internationaal economisch ruilverkeer (bijv. het WTO-verdrag, het IMF-verdrag). Het WTO-verdrag
(World Trade Organisation), omvattende GATT, GATS, TRIPS en DSU, wordt onder meer gekenmerkt door
het principe van meestbegunstiging en dat van non-discriminatie. Kwantitatieve beperkingen zijn in
beginsel verboden.
- GATT = general agreement on tariffs and trades; koepel binnen WTO, gaat uitsluitend over goederen
- GATS = general agreement on trade in services; regeling uitgewerkt over het grensoverschrijdend
aanbieden van diensten
- TRIPS = Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights; regeling binnen de World Trade
Organization over bescherming van intellectuele eigendomsrechten (bv. patenten, auteursrechten,
merken)
6
,- DSU = dispute settlement understanding = geschillenbeslechting voor als lidstaten van WTO geschillen
hebben m.b.t. de toepassing van GATT, GATS of TRIPS. Lidstaat kan geschil dan voorleggen aan DSU.
Beslissingen die hier worden genomen zijn appellabel, maar het appelate body kan maar beslissing
nemen als er drie rechters zijn, maar VS gebruikt constant hun vetorecht als er nieuwe rechter moet
worden aangesteld, waardoor er nu niet genoeg rechters zijn à VS blokkeert de geschillenbeslechting
volledig, omdat DSU zegt dat de VS hun bevoegdheden te buiten gaat (niet enkel onder Trump, is
gewoon Amerikaanse politiek)
Principes die we terug vinden in GATT:
- Meestbegunstiging (most favored nation treatment) = wanneer je als lidstaat van WTO een voordeel
gaat toekennen aan een ander land (niet noodzakelijk een lidstaat van WTO) moet je dat voordeel
onmiddellijk en onvoorwaardelijk ook toekennen aan alle lidstaten van de WTO
- Uitzondering : geldt niet als het kadert binnen douane-unie of vrijhandelszone bv. binnen de
EU zijn er geen douanekosten meer, maar men moet dat niet toekennen aan alle andere
lidstaten van de WTO
- Non-discriminatie = je moet geïmporteerde goederen en lokaal geproduceerde goederen lokaal
behandelen. Wat wel kan is douanerechten heffen en de hoogte van dat tarief gaat bepalen hoe
makkelijk/moeilijk het wordt een bepaald goed te importeren. Binnen WTO heeft men eigenlijk
afspraken gemaakt hierover per soort goed, België kan hier niet zelf over beslissen, dat doet de EU.
- Verbod van kwantitatieve beperkingen = verbod op quota’s, bv. je kan niet zeggen dat er per jaar max
30000 auto’s uit Japan in de EU kunnen worden ingevoerd.
- Uitz. Exportbeperking is in principe verboden, maar als je vaststelt dat er een tekort dreigt van
bepaalde essentiële goederen in eigen land, kan je wel een exportbeperking opleggen
- Reductie van douanerechten (geen verbod op, maar een streven naar) → geleidelijke vermindering
van tarieven via internationale onderhandelingen binnen de World Trade Organization (tariff reductions
/ tariff bindings)
Eerlijke concurrentie
Dumping = het goederen op de markt brengen in een land beneden hun normale waarde
- bv. in China worden bepaalde goederen geproduceerd die daar op de markt worden gebracht voor 50.
De ondernemingen die in China de goederen produceren en daar op de markt brengen aan 50, gaan
deze ook exporteren naar de EU, waar ze normaalgezien een hogere prijs zouden moeten hebben, en
daar voor 40 verkopen. Bij dumping gebeurt het omgekeerde: de goederen worden in het land naar waar
ze geëxporteerd worden aan een lagere prijs verkocht dan in het land van productie.
- Dumping op zich is niet verboden, maar wordt pas problematisch als die tot gevolg heeft dat er ernstige
schade kan worden toegebracht aan een bedrijfstak, maw dat een bedrijfstak in de EU in de problemen
komt (niet genoeg dat één bedrijf moeilijkheden ondervindt)
- Probleem: het WTO richt zich op landen, maar dumping gebeurt door ondernemingen à oplossing:
anti-dumping rechten (douanerechten) opleggen (mogen wel niet hoger zijn dan de dumpingmarge, is
het verschil tussen 50 en 40, dus douane rechten mogen niet meer dan 10 zijn)
7
,Subsidies
- ≠ dumping, want gaat uit van ondernemingen en subsidies zijn voordelen die verstrekt worden door
lidstaten zelf
- Twee categorieën die altijd verboden zijn
- Export subsidies = (geldelijke en andere) voordelen die specifiek worden toegekend owv het
exporteren van goederen naar andere landen (onderneming die niet exporteert krijgt deze
voordelen niet, bv. belastingvermindering)
- Local content subsidies = voordelen die specifiek worden toegekend in ruil voor het gebruik van
lokaal geproduceerde onderdelen (bv. bedrijf maakt machines en krijgt een voordeel als ze
onderdelen gebruiken die in eigen land zijn gemaakt)
- Oplossing (niet meer DSU, want VS blokkeert appellate body) ?
- Andere subsidies: soms verboden, onder bepaalde voorwaarden à enkel wanneer zijn ernstige schade
gaan voortbrengen aan een bepaalde rechtstak
- Actionable: ofwel ga je over tot geschillenbeslechting, ofwel leg je countervailing measures op
(opnieuw: douanerechten invoeren, zodat goederen aan normale prijs op de markt worden
gebracht)
Verdragen die economische integratie nastreven
Vrijhandelszone: economische integratie beperkt zich tot het circuleren van goederen en diensten zonder
veel handelsbelemmeringen binnen de vrijhandelszone
à Mercosour-landen en EU (twee douane-unies) willen een vrijhandelszone vormen: import en
exportbeperkingen opheffen, douanerechten afbouwen/elimineren
Douane-unie gaat verder: schaft douanerechten volledig af + gemeenschappelijke handelspolitiek tav
andere landen
à EU: verschillende verdragen om douane-unie te verwezenlijken
à Vrij verkeer van goederen, diensten en kapitaal : basisprincipe
à EU wetgever streeft ook naar harmonisatie van wetgeving: eengemaakte regels die moeten gelden
binnen alle lidstaten van de EU
à Hoe draagt die harmonisatie bij tot de realisatie van de interne markt? à techniek van de verordening:
rechtstreeks toepasselijk in alle lidstaten
- Ondernemingen in het buitenland zijn aan dezelfde (of minstens gelijkaardige) regels
onderworpen = confident consumer argument
- Voordeel vr ondernemingen: je moet niet per land afzonderlijk kijken naar de spelregels (bv
voorwaarden om goed op de markt te mogen brengen) à minder verregaand/ geen onderzoek
8
, nodig à kostenbesparend à stimulans om goederen of diensten aan te bieden in andere
lidstaten van de EU
Meestal geen verordening, maar richtlijn:
- Minimale harmonisatie = Europese richtlijn voorziet in een soort minimumbescherming, maar je kan
als lidstaat daarbovenop nog extra bescherming gaan toevoegen (‘gold-plating’)
- Maximale harmonisatie = lidstaten die de richtlijn omzetten gaan niet in additionele bescherming
kunnen voorzien, wat in de richtlijn is bepaald, zal gelden (leunt sterk aan bij verordening, verschil:
moet nog worden omgezet, ookal heeft nationale wetgever niet veel vrijheid in die omzetting)
- Laatste jaren wordt er veel meer gekozen voor maximale harmonisatie, wordt gerechtvaardigd door
vrijemarktgedachte die centraal staat in de EU. Bij minimale zullen er ook weer kosten moeten gemaakt
worden voor onderzoek naar andere landen, dus nadeliger voor interne markt.
- Maximale harmonisatie met opties = principe is geen additionele bescherming, tenzij daar waar de
richtlijn het uitdrukkelijk toelaat
Verdragen die uniforme regelen bevatten voor bepaalde internationale verrichtingen
Uniforme regelen = regelen die bepalen hoe een koopovereenkomst tot stand komt, wat de plichten van de
partijen zijn, … --> zijn dan hetzelfde in alle verdragsluitende staten
Voorbeeld: Weens koopverdrag: enkel betrekking tot handelskoop (= koop tussen twee ondernemingen)
van lichamelijke roerende goederen. Als je als consument iets koopt van een onderneming geldt dit dus
niet.
1) Belgische koper en Australische verkoper à verdrag is van toepassing; Belgische koper en
Indische verkoper à verdrag niet van toepassing, maar hier moet er rekening worden gehouden
met een tweede regel
2) Als het recht dat van toepassing is op de overeenkomst het recht is uit een verdragsstaat, wel
verdrag van toepassing (dus: als Belgisch recht van toepassing is op overeenkomst met India, wel
Weens koopverdrag van toepassing, als Indisch recht niet) à kijken of er bij de overeenkomst een
rechtskeuze is gemaakt!
Wat als Belgische verkoper en Indische koper zonder rechtskeuze? Recht toepassen van het land van de
verkoper. Dus hier België = verkoper à Weens koopverdrag van toepassing. Als Belgische verkoper niet wil
dat het van toepassing is, moet hij het uitdrukkelijk uitsluiten, ander automatisch.
à landen die bij het Weens
Koopverdrag zijn aangesloten
9
, Internationale bepalingen die bevoegde rechter en toepasselijk recht vaststellen
Heel veel bescherming voor de consument, ook op het
niveau van de bevoegde rechter en toepasselijke
wetgeving.
Bij aankoop op internet (B2C): in de algemene voorwaarden
waar je akkoord mee moet gaan, staat welke rechter
bevoegd is en welk recht van toepassing is. MAAR Brussel Ibis verordening biedt nog altijd de mogelijkheid
aan de consument om in België te dagvaarden. à consument kan dus kiezen voor het land waar de
consumentenbescherming het grootst is
Voor B2B vrije rechtskeuze
HYPOTHESE: als consument koopt men een goed bij onderneming gevestigd in een andere lidstaat van EU
(bv. via internet) à Bij totstandkoming van contract: algemene voorwaarden accepteren
- Algemene voorwaarden bevatten bevoegdheidsbedingen en rechtskeuzebedingen
- Bepaalt welke rechtbank bevoegd is en welk recht van toepassing is op overeenkomst
- Bv. goederen aankopen bij DU-onderneming: in algemene voorwaarden DU-recht van toepassing +
Frankfurtse rechtbank bevoegd
- Is dat ook zo? Want 2 veranderingen voorzien in bijzondere bescherming voor consumenten
- Bijzondere bescherming:
- Brussel 1 bis: consument kan steeds kiezen om onderneming voor rechter te brengen
in land van onderneming of in eigen land (zelfs indien er in contract
bevoegdheidsbeding staat ingeschreven)
- Indien ondernemer consument dagvaardt, dan zal hij dat altijd moeten richten tot land
van consument
- Rome 1 verordening: recht uit contract is van toepassing (HIER: DU-recht) maar
daarbovenop kan consument zich beroepen op dwingende bepalingen uit zijn eigen
land die hem bijkomende bescherming gaan verlenen (bv. indien beschermingsniveau
in BE hoger is dan in DU, dan op BE recht beroepen ondanks recht dat bepaald is in
contract)
- Welk recht er van toepassing is, is van belang voor minimale of maximale harmonisatie
- Ingeval van maximale: niet van belang welk recht van toepassing
- Ingeval van minimale: wel relevant welk recht van toepassing is
- Voorwaarden om zich op bijzondere bescherming te kunnen beroepen
- Consument kan zich erop beroepen wanneer onderneming haar activiteiten in het land van de
consument ontplooit (bv. DU onderneming heeft verkoopfiliaal op BE grondgebied) OF
wanneer onderneming haar activiteiten op het land van de consument richt (vaak ingeval van
digitale wereld)
10
