Literatuursamenvatting Ethiek
Literatuur college 1: Ethiek voor pedagogen...................................................2
Moraal en ethiek (Rothfuz).............................................................................................. 2
Literatuur college 2: Wat is ethiek?.................................................................9
Kattenethiek (Gray)........................................................................................................ 9
Literatuur college 3: Utilitarisme en Deontologie...........................................12
Basisboek Ethiek - Hoofdstuk 5 - Klassiek utilitarisme en consequentialisme...............12
Versies van het utilisme................................................................................................ 13
Basisboek Ethiek - Hoofdstuk 6 - Hedendaags utilitarisme en consequentialisme........16
A Simplified Account of Kant's Ethics............................................................................20
Literatuur college 4: Deugdethiek en Zorgethiek...........................................22
Deugdethiek en integriteit............................................................................................ 22
Waarom deugdethiek?.................................................................................................. 25
Caring for the ethical ideal: Nel Noddings on moral education.....................................31
Literatuur college 5: Dilemma’s in de praktijk................................................37
Het stappenplan: een structuur voor ethische reflectie en discussie (Bolt)..................37
Voorbeeld van de uitwerking van een stappenplan (Rothfusz).....................................44
Richtlijn en autonomie (Mackor)...................................................................................49
Autonomie in de hulpverlening (Widdershoven en Berghmans)...................................54
Literatuur college 6: Ingrijpen in de opvoeding..............................................60
Beslissen in onzekerheid (Struijs).................................................................................60
Moral work, working moral – John Deweys empirische ethiek en morele besluitvorming
in Social Work (Hartman)..............................................................................................65
Literatuur college 7: Goed opvoeden en het goede leven...............................70
Tiger mothers or elephant mothers? (Singer)...............................................................70
Sustaining What is Valuable: Contours of an Educational Language About Values
(Bergdahl)..................................................................................................................... 72
,Literatuur college 1: Ethiek voor pedagogen
Moraal en ethiek (Rothfuz)
Een sociaal werker moet nadenken over de waarden en normen die zijn professioneel
handelen beïnvloeden, want:
Vaak komen mensen bij een sociaal werker als er problemen zijn die ze zelf niet
kunnen oplossen of waarvan ze denken dat ze die niet kunnen oplossen.
Veel cliënten komen uit sociaal zwakkere milieus. Hoewel eigen kracht belangrijk is,
moet de sociaal werker rekening houden met hun kwetsbaarheid.
Mensen geven vaak vertrouwelijke informatie aan een sociaal werker.
Door interventies kan de sociaal werker het leven van mensen ingrijpend
beïnvloeden. Daar kunnen mensen van profiteren, maar ook schade door oplopen.
Door de deskundigheid en de positie heeft de sociaal werker macht. Hij moet daarom
uitkijken dat hij niet voor de cliënt gaat bepalen wat goed voor hem is.
De sociaal werker moet kunnen verantwoorden waarom hij bepaalde keuzes maakt.
De sociaal werker werkt in een spanningsveld van belangen: die van de cliënt, diens
omgeving, de organisatie en de financiers. Daarom moet hij steeds professionele
afwegingen maken.
Het draait het in sociaal werk niet in de eerste plaats om efficiency, kennis en technieken. Je
kunt alleen een goede sociaal werker worden als je ook beschikt over normatieve
professionaliteit.
Sociaal werkers moeten deskundig zijn en beschikken over de juiste competenties.
Technisch-instrumentele professionaliteit alleen is niet genoeg. Ze moeten op een integere
manier werken.
Sociaal werk is een waardegebonden professie. Het draait in het sociaal werk in de eerste
plaats niet om efficiency, kennis en technieken. Je kunt alleen een goede sociaal werker
worden als je ook beschikt over normatieve professionaliteit. Daarbij staat respect voor de
ander centraal. Het gaat er in de eerste plaats om dat je je bewust bent van de morele
vragen in je werk.
In het sociaal werk spelen waarden en normen op drie niveaus: (1) wetgeving en
contractuele afspraken van organisaties, (2) de sociaal werken moet voldoen aan
deskundigheidsnormen en (3) er zijn waarden en normen binnen de cultuur verankerd.
Naast deze waarden zijn er specifieke deugden waarover een sociaal werker moet
beschikken, zoals moed en eerlijkheid. Deze waarden en deugden geven zin aan het werk.
Moraal
Morele vragen gaan over de manier waarop mensen moeten leven. Morele opvattingen zijn
een antwoord op de vraag hoe mensen zich goed en verantwoordelijk moeten gedragen.
Moraal is niet statisch. Morele opvattingen kunnen variëren afhankelijk van tijd en plaats.
Het woord 'moraal' is afgeleid van het Latijnse woord 'mos' (mv. mores), dat 'zede' of
'gewoonte' betekent. Bij moraal gaat het over waarden en normen. Waarden en normen zijn
niet af te leiden uit de werkelijkheid. Ze zijn verbonden aan een levensvisie, aan idealen over
2
,hoe het leven zou moeten zijn en wat mensen zouden moeten doen. Ze geven mensen een
richtlijn, waarmee ze richting kunnen geven aan hun leven.
Er zijn vier intuïtieve moralen waarom mensen gedrag goed- of afkeuren:
De hechtingsmoraal regelt hoe we omgaan met de mensen met wie we verbonden
zijn. Het gaat het over hechting en empathie. De hechtingsmoraal is beperkt tot de
'in-group': mensen helpen eerder hun vrienden en familie, dan vreemden.
De geweldmoraal regelt hoe we met bedreigende situaties omgaan. Geweld wordt
gezien als immoreel.
De reinigingsmoraal regelt dat mensen reinheid koppelen aan het goede en
besmetting aan het kwaad. Mensen verweren zich tegen vreemde stoffen.
De samenwerkingsmoraal speelt een rol in de manier waarop mensen met elkaar
samenwerken en omgaan met mensen die de samenwerking bedreigen.
Alle bovengenoemde moralen zijn instinctief. Ze bepalen ons gedrag en onze opvattingen
over goed en kwaad, maar ze geven ons geen argumenten. Ethiek doet dat wel. We spreken
van ethiek als mensen op een systematische manier naar redelijke argumenten zoeken om
te onderbouwen waarom een handeling goed of fout is.
Morele kwesties spelen op verschillende niveaus.
Op microniveau gaan morele vragen over de manier waarop je van mens tot mens
met elkaar moet omgaan.
Op mesoniveau maken organisaties morele keuzes, die onder meer terugkomt in de
visie van de instelling. Hierbij gaat het om opvattingen over de missie van een
instelling en de manier waarop ze daaraan wil werken.
Op macroniveau gaan morele opvattingen over de manier waarop de samenleving
moet worden ingericht. Dit zijn politieke keuzes.
Mensen ontwikkelen opvattingen over hoe de samenleving georganiseerd moet worden en
dragen daaraan bij via politieke keuzes, zoals stemmen of actievoeren. De daaruit
voortkomende wet- en regelgeving vormt het kader voor hun handelen.
De niveaus beïnvloeden elkaar. De politieke keuze voor een participatiesamenleving vraagt
om meer samenwerking van organisaties, meer vrijwilligers en meer steun van het eigen
netwerk van de cliënt. Dat heeft gevolgen voor de organisatie van het werk (mesoniveau), de
relatie tussen sociaal werker en cliënt (microniveau) en die tussen de cliënt en zijn vrienden
en familie (microniveau). Morele opvattingen kunnen op de verschillende niveaus botsen.
Waarden en normen
Waarden zijn (abstracte) begrippen die omschrijven wat mensen waardevol vinden en
nastreven, vaak omschreven in één woord. Voorbeelden zijn: (sociale) rechtvaardigheid,
verantwoordelijkheid, integriteit, respect, vrijheid, autonomie, gezondheid, solidariteit en
betrouwbaarheid. Normen zijn handelingsvoorschriften die laten zien hoe je moet handelen.
Het woord 'norm' komt van het Latijnse woord 'norma'. Een morele norm is een richtlijn
voor hoe iemand moet handelen of een maatstaaf om gedrag te beoordelen. Normen
kunnen zich ontwikkelen en aanpassen aan veranderende contexten.
3
, Mensen geven waarden elk op hun eigen manier concrete invulling, waardoor dezelfde
waarde tot verschillende normen of gedragsregels kan leiden.
Bij meningsverschillen over normen kan het helpen de onderliggende waarde te
achterhalen. Soms blijkt die hetzelfde te zijn, waardoor het conflict minder scherp wordt en
wederzijds begrip ontstaat.
Een te sterke focus op normen kan verstarring veroorzaken: mensen volgen regels zonder te
beseffen waarom ze bestaan.
Omgangsnormen omvatten, naast morele normen, ook fatsoensnormen: conventies (goede
manieren) die vastleggen wat hoort. Ook wel kleine ethiek of etiquette genoemd. Daarnaast
bestaan er juridische normen, die aansluiten bij opvattingen over een goede maatschappij
en op morele regels die veel mensen delen. De wetgeving bepaalt de kaders van sociaal
werk. Soms wordt een handeling die wettelijk verboden is toch als moreel juist gezien. Zo
vangen sommige mensen uitgeprocedeerde asielzoekers op, omdat waarden als
naastenliefde en rechtvaardigheid voor hen zwaarder wegen dan de wet.
Kinderen onderscheiden verschillende soorten regels en normovertredingen. Ze zien het
verschil tussen het overtreden van een fatsoensnorm, zoals: A: 'Jan steekt zijn vinger niet op
in de klas als hij iets wil vragen' en het overtreden van een morele norm, zoals B: 'Jan steekt
zijn vinger in het oog van Klaas als hij het antwoord niet weet'. Er zijn vier criteria:
Ernst: een morele normovertreding (B) is ernstiger.
Straf: de straf voor een morele normovertreding (B) is zwaarder.
Regelcontingentie: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van 'toevallige' regels.
Stel dat het schoolreglement het gedrag in situatie B toestaat, dan blijft het volgens
de kinderen een onjuiste handeling.
Autoriteit: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van de goedkeuring door een
autoriteit. Stel dat de juf het gedrag van Jan in situatie B goedkeurt, dan vinden de
kinderen nog steeds dat het niet mag.
Deugden
Een deugd is een min of meer vaste eigenschap van een persoon, die ertoe leidt dat hij
moreel juist handelt. Voorbeelden zijn: moed, zorgzaamheid, naastenliefde, hoop, respect
en integriteit. Veel deugden komen overeen met waarden of zijn aan waarden te koppelen.
Het verschil is dat waarden abstracte cognitieve begrippen zijn, terwijl deugden aan een
specifiek persoon zijn gekoppeld. De waarden zijn verinnerlijkt. Ze zijn een onderdeel
geworden van het karakter van de persoon. Deugden verschillen per cultuur.
Begrip Definitie Voorbeelden
Waarde Ideaal dat wezenlijk is voor de kwaliteit van leven Rechtvaardigheid
Norm Handelingsvoorschrift Geef mensen gelijke kansen
Deugd Goede eigenschap die de handelwijze van de mens Integriteit
bepaalt
Ethiek
4
Literatuur college 1: Ethiek voor pedagogen...................................................2
Moraal en ethiek (Rothfuz).............................................................................................. 2
Literatuur college 2: Wat is ethiek?.................................................................9
Kattenethiek (Gray)........................................................................................................ 9
Literatuur college 3: Utilitarisme en Deontologie...........................................12
Basisboek Ethiek - Hoofdstuk 5 - Klassiek utilitarisme en consequentialisme...............12
Versies van het utilisme................................................................................................ 13
Basisboek Ethiek - Hoofdstuk 6 - Hedendaags utilitarisme en consequentialisme........16
A Simplified Account of Kant's Ethics............................................................................20
Literatuur college 4: Deugdethiek en Zorgethiek...........................................22
Deugdethiek en integriteit............................................................................................ 22
Waarom deugdethiek?.................................................................................................. 25
Caring for the ethical ideal: Nel Noddings on moral education.....................................31
Literatuur college 5: Dilemma’s in de praktijk................................................37
Het stappenplan: een structuur voor ethische reflectie en discussie (Bolt)..................37
Voorbeeld van de uitwerking van een stappenplan (Rothfusz).....................................44
Richtlijn en autonomie (Mackor)...................................................................................49
Autonomie in de hulpverlening (Widdershoven en Berghmans)...................................54
Literatuur college 6: Ingrijpen in de opvoeding..............................................60
Beslissen in onzekerheid (Struijs).................................................................................60
Moral work, working moral – John Deweys empirische ethiek en morele besluitvorming
in Social Work (Hartman)..............................................................................................65
Literatuur college 7: Goed opvoeden en het goede leven...............................70
Tiger mothers or elephant mothers? (Singer)...............................................................70
Sustaining What is Valuable: Contours of an Educational Language About Values
(Bergdahl)..................................................................................................................... 72
,Literatuur college 1: Ethiek voor pedagogen
Moraal en ethiek (Rothfuz)
Een sociaal werker moet nadenken over de waarden en normen die zijn professioneel
handelen beïnvloeden, want:
Vaak komen mensen bij een sociaal werker als er problemen zijn die ze zelf niet
kunnen oplossen of waarvan ze denken dat ze die niet kunnen oplossen.
Veel cliënten komen uit sociaal zwakkere milieus. Hoewel eigen kracht belangrijk is,
moet de sociaal werker rekening houden met hun kwetsbaarheid.
Mensen geven vaak vertrouwelijke informatie aan een sociaal werker.
Door interventies kan de sociaal werker het leven van mensen ingrijpend
beïnvloeden. Daar kunnen mensen van profiteren, maar ook schade door oplopen.
Door de deskundigheid en de positie heeft de sociaal werker macht. Hij moet daarom
uitkijken dat hij niet voor de cliënt gaat bepalen wat goed voor hem is.
De sociaal werker moet kunnen verantwoorden waarom hij bepaalde keuzes maakt.
De sociaal werker werkt in een spanningsveld van belangen: die van de cliënt, diens
omgeving, de organisatie en de financiers. Daarom moet hij steeds professionele
afwegingen maken.
Het draait het in sociaal werk niet in de eerste plaats om efficiency, kennis en technieken. Je
kunt alleen een goede sociaal werker worden als je ook beschikt over normatieve
professionaliteit.
Sociaal werkers moeten deskundig zijn en beschikken over de juiste competenties.
Technisch-instrumentele professionaliteit alleen is niet genoeg. Ze moeten op een integere
manier werken.
Sociaal werk is een waardegebonden professie. Het draait in het sociaal werk in de eerste
plaats niet om efficiency, kennis en technieken. Je kunt alleen een goede sociaal werker
worden als je ook beschikt over normatieve professionaliteit. Daarbij staat respect voor de
ander centraal. Het gaat er in de eerste plaats om dat je je bewust bent van de morele
vragen in je werk.
In het sociaal werk spelen waarden en normen op drie niveaus: (1) wetgeving en
contractuele afspraken van organisaties, (2) de sociaal werken moet voldoen aan
deskundigheidsnormen en (3) er zijn waarden en normen binnen de cultuur verankerd.
Naast deze waarden zijn er specifieke deugden waarover een sociaal werker moet
beschikken, zoals moed en eerlijkheid. Deze waarden en deugden geven zin aan het werk.
Moraal
Morele vragen gaan over de manier waarop mensen moeten leven. Morele opvattingen zijn
een antwoord op de vraag hoe mensen zich goed en verantwoordelijk moeten gedragen.
Moraal is niet statisch. Morele opvattingen kunnen variëren afhankelijk van tijd en plaats.
Het woord 'moraal' is afgeleid van het Latijnse woord 'mos' (mv. mores), dat 'zede' of
'gewoonte' betekent. Bij moraal gaat het over waarden en normen. Waarden en normen zijn
niet af te leiden uit de werkelijkheid. Ze zijn verbonden aan een levensvisie, aan idealen over
2
,hoe het leven zou moeten zijn en wat mensen zouden moeten doen. Ze geven mensen een
richtlijn, waarmee ze richting kunnen geven aan hun leven.
Er zijn vier intuïtieve moralen waarom mensen gedrag goed- of afkeuren:
De hechtingsmoraal regelt hoe we omgaan met de mensen met wie we verbonden
zijn. Het gaat het over hechting en empathie. De hechtingsmoraal is beperkt tot de
'in-group': mensen helpen eerder hun vrienden en familie, dan vreemden.
De geweldmoraal regelt hoe we met bedreigende situaties omgaan. Geweld wordt
gezien als immoreel.
De reinigingsmoraal regelt dat mensen reinheid koppelen aan het goede en
besmetting aan het kwaad. Mensen verweren zich tegen vreemde stoffen.
De samenwerkingsmoraal speelt een rol in de manier waarop mensen met elkaar
samenwerken en omgaan met mensen die de samenwerking bedreigen.
Alle bovengenoemde moralen zijn instinctief. Ze bepalen ons gedrag en onze opvattingen
over goed en kwaad, maar ze geven ons geen argumenten. Ethiek doet dat wel. We spreken
van ethiek als mensen op een systematische manier naar redelijke argumenten zoeken om
te onderbouwen waarom een handeling goed of fout is.
Morele kwesties spelen op verschillende niveaus.
Op microniveau gaan morele vragen over de manier waarop je van mens tot mens
met elkaar moet omgaan.
Op mesoniveau maken organisaties morele keuzes, die onder meer terugkomt in de
visie van de instelling. Hierbij gaat het om opvattingen over de missie van een
instelling en de manier waarop ze daaraan wil werken.
Op macroniveau gaan morele opvattingen over de manier waarop de samenleving
moet worden ingericht. Dit zijn politieke keuzes.
Mensen ontwikkelen opvattingen over hoe de samenleving georganiseerd moet worden en
dragen daaraan bij via politieke keuzes, zoals stemmen of actievoeren. De daaruit
voortkomende wet- en regelgeving vormt het kader voor hun handelen.
De niveaus beïnvloeden elkaar. De politieke keuze voor een participatiesamenleving vraagt
om meer samenwerking van organisaties, meer vrijwilligers en meer steun van het eigen
netwerk van de cliënt. Dat heeft gevolgen voor de organisatie van het werk (mesoniveau), de
relatie tussen sociaal werker en cliënt (microniveau) en die tussen de cliënt en zijn vrienden
en familie (microniveau). Morele opvattingen kunnen op de verschillende niveaus botsen.
Waarden en normen
Waarden zijn (abstracte) begrippen die omschrijven wat mensen waardevol vinden en
nastreven, vaak omschreven in één woord. Voorbeelden zijn: (sociale) rechtvaardigheid,
verantwoordelijkheid, integriteit, respect, vrijheid, autonomie, gezondheid, solidariteit en
betrouwbaarheid. Normen zijn handelingsvoorschriften die laten zien hoe je moet handelen.
Het woord 'norm' komt van het Latijnse woord 'norma'. Een morele norm is een richtlijn
voor hoe iemand moet handelen of een maatstaaf om gedrag te beoordelen. Normen
kunnen zich ontwikkelen en aanpassen aan veranderende contexten.
3
, Mensen geven waarden elk op hun eigen manier concrete invulling, waardoor dezelfde
waarde tot verschillende normen of gedragsregels kan leiden.
Bij meningsverschillen over normen kan het helpen de onderliggende waarde te
achterhalen. Soms blijkt die hetzelfde te zijn, waardoor het conflict minder scherp wordt en
wederzijds begrip ontstaat.
Een te sterke focus op normen kan verstarring veroorzaken: mensen volgen regels zonder te
beseffen waarom ze bestaan.
Omgangsnormen omvatten, naast morele normen, ook fatsoensnormen: conventies (goede
manieren) die vastleggen wat hoort. Ook wel kleine ethiek of etiquette genoemd. Daarnaast
bestaan er juridische normen, die aansluiten bij opvattingen over een goede maatschappij
en op morele regels die veel mensen delen. De wetgeving bepaalt de kaders van sociaal
werk. Soms wordt een handeling die wettelijk verboden is toch als moreel juist gezien. Zo
vangen sommige mensen uitgeprocedeerde asielzoekers op, omdat waarden als
naastenliefde en rechtvaardigheid voor hen zwaarder wegen dan de wet.
Kinderen onderscheiden verschillende soorten regels en normovertredingen. Ze zien het
verschil tussen het overtreden van een fatsoensnorm, zoals: A: 'Jan steekt zijn vinger niet op
in de klas als hij iets wil vragen' en het overtreden van een morele norm, zoals B: 'Jan steekt
zijn vinger in het oog van Klaas als hij het antwoord niet weet'. Er zijn vier criteria:
Ernst: een morele normovertreding (B) is ernstiger.
Straf: de straf voor een morele normovertreding (B) is zwaarder.
Regelcontingentie: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van 'toevallige' regels.
Stel dat het schoolreglement het gedrag in situatie B toestaat, dan blijft het volgens
de kinderen een onjuiste handeling.
Autoriteit: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van de goedkeuring door een
autoriteit. Stel dat de juf het gedrag van Jan in situatie B goedkeurt, dan vinden de
kinderen nog steeds dat het niet mag.
Deugden
Een deugd is een min of meer vaste eigenschap van een persoon, die ertoe leidt dat hij
moreel juist handelt. Voorbeelden zijn: moed, zorgzaamheid, naastenliefde, hoop, respect
en integriteit. Veel deugden komen overeen met waarden of zijn aan waarden te koppelen.
Het verschil is dat waarden abstracte cognitieve begrippen zijn, terwijl deugden aan een
specifiek persoon zijn gekoppeld. De waarden zijn verinnerlijkt. Ze zijn een onderdeel
geworden van het karakter van de persoon. Deugden verschillen per cultuur.
Begrip Definitie Voorbeelden
Waarde Ideaal dat wezenlijk is voor de kwaliteit van leven Rechtvaardigheid
Norm Handelingsvoorschrift Geef mensen gelijke kansen
Deugd Goede eigenschap die de handelwijze van de mens Integriteit
bepaalt
Ethiek
4
