Leerdoel 1
1. Wat is ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering
en stabiliteit in menselijk gedrag en functioneren, vanaf de conceptie tot aan de dood. Het
vakgebied lijkt niet alleen naar wat veranderd, maar ook naar wat relatief stabiel blijft gedurende
de levensloop.
Een belangrijk uitgangspunt is het levensloopperspectief: ontwikkeling stopt niet na de kindertijd
of adolescentie, maar gaat door in de volwassenheid en ouderdom. Ontwikkelingspsychologen
gebruiken wetenschappelijke methoden om ontwikkeling te beschrijven, verklaren en
voorspellen.
2. Ontwikkelingsdomeinen
De ontwikkeling wordt meestal onderverdeeld in drie met elkaar samenhangende domeinen.
Fysieke ontwikkeling
De fysieke ontwikkeling heeft betrekking op lichamelijke groei en biologische rijping. Dit omvat
onder andere groei in lengte en gewicht, hersenontwikkeling, motorische vaardigheden,
zintuigelijke ontwikkeling en seksuele rijping. Veel fysieke veranderingen worden gestuurd door
rijping, wat verwijst naar biologisch bepaalde, relatief universele veranderingen die grotendeels
onafhankelijk van ervaring optreden.
Cognitieve ontwikkeling
Cognitieve ontwikkeling gaat over veranderingen in denken en informatieverwerking, zoals leren,
geheugen, probleemoplossend vermogen, intelligentie en taalontwikkeling. Zowel rijping als
ervaring spelen hierbij een belangrijke rol.
Sociaal-emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsontwikkeling
Dit domein richt zich op emoties, zelfregulatie, sociale relaties, zelfbeeld, identiteit,
persoonlijkheid en sociale vaardigheden. Het gaat om hoe mensen zichzelf zien en hoe zij
omgaan met anderen.
3. Ontwikkelingsfasen en sociale context
Ontwikkelingspsychologen delen de levensloop vaak in globale fasen in, zoals de prenatale
periode (conceptie tot geboorte), babytijd (0-2 jaar), peuter- en kleuterleeftijd (2-6 jaar),
schooltijd (6-12 jaar), adolescentie (12-20 jaar) en ontluikende volwassenheid. Deze fasen zijn
sociale constructies: cultureel bepaald en niet strikt biologisch vastgelegd.
Iedereen behoort tot een cohort: een groep mensen die in dezelfde periode leeft en daardoor
vergelijkbare historische en sociale ervaringen deelt.
Normatieve en niet-normatieve gebeurtenissen
Normatieve gebeurtenissen zijn ervaringen die voor veel mensen binnen een cohort
vergelijkbaar verlopen:
, - Normatieve historische invloeden (gebeurtenissen die een hele generatie raken, bijv.
coronapandemie, vuurwerkramp)
- Normatieve leeftijdsgebonden invloeden (typische gebeurtenissen bij een leeftijd, bijv.
puberteit).
- Normatieve sociaal-culturele invloeden (invloeden van cultuur, sociale klasse, etniciteit,
subcultuur, bijv. opvoednormen in een cultuur, taalomgeving))
Niet-normatieve gebeurtenissen zijn unieke, persoonlijke gebeurtenissen (bijv. verlies van
ouders, winnen van een prijs).
WEIRD
Een belangrijk punt uit het hoorcollege: veel onderzoek was lange tijd gebaseerd op WEIRD-
populaties (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic). Tegenwoordig is er meer
aandacht voor diverse achtergronden wereldwijd.
4. Centrale vraagstukken in de ontwikkelingspsychologie
Continue versus discontinue ontwikkeling
Bij continue ontwikkeling verloopt verandering geleidelijk en kwantitatief: vaardigheden worden
beter of sneller, maar veranderen niet van aard (bijv. lezen).
Bij discontinue ontwikkeling verloopt ontwikkeling in stadia. Er vinden kwalitatieve
veranderingen plaats: mensen gaan op een andere manier denken of functioneren. Iedereen
doorloopt de stadia, maar niet op exact dezelfde leeftijd.
Kritieke en gevoelige perioden
Een kritieke perioden is een strikt afgebakende fase waarin bepaalde ervaringen noodzakelijk
zijn voor normale ontwikkeling. Als deze ervaringen ontbreken, kan blijvende schade ontstaan.
Een gevoelige periode is een fase waarin leren extra makkelijk verloopt. Ontwikkeling is later nog
mogelijk, maar vaak moeilijker.
Plasticiteit verwijst naar het vermogen van de hersenen en het gedrag om zich aan te passen en
te herstellen.
Nature en nurture
Nature = genetische invloeden
Nurture = omgevingsinvloeden (opvoeding, cultuur, onderwijs, relaties). Moderne visie:
ontwikkeling komt door interactie tussen nature en nurture (biopsychosociaal model).
5. Theorieën en perspectieven: “welke bril zet je op?”
Een theorie is een samenhangend, wetenschappelijk onderbouwd geheel van ideeën dat
ontwikkeling probeert te verklaren en te voorspellen. Elk perspectief belicht een ander aspect
van ontwikkeling; geen enkel perspectief is volledig.
6. Psychodynamisch perspectief – Freud (stadia)
,Dit perspectief gaat ervan uit dat gedrag beïnvloed wordt door innerlijke krachten en conflicten
(vaak onbewust), en dat vroege ervaringen belangrijk zijn.
Freud: persoonlijkheid bestaat uit
- Id (lustprincipe): “ik wil het nu”
- Ego (realiteitsprincipe): “wat kan in de werkelijkheid?”
- Superego (geweten): “wat hoort, wat is goed/fout?”
Freud stelde dat gedrag sterk wordt beïnvloed door onbewuste processen en vroege ervaringen.
Hij beschreef psychoseksuele ontwikkelingsstadia, waarbij in elke fase een andere erogene zone
centraal staat. Problemen in een fase kunnen leiden tot fixatie.
Daarnaast beschreef Freud psychoseksuele fasen
De belangrijkste stadia (globaal kennen):
- Orale fase (0-1 jaar): zuigen, eten; fixatie kan later leiden tot bijvoorbeeld veel eten of
roken.
- Anale fase (1-3 jaar): controle over zindelijkheid; fixatie kan leiden tot overdreven
controle of juist slordigheid.
- Fallische fase (3-6 jaar): interesse in geslachtsverschillen
- Latente fase (6-puberteit): seksuele energie op de achtergrond
- Genitale fase (puberteit en ouder): volwassen seksualiteit
Freud legt vooral nadruk op de vroege jeugd.
7. Psychosociale theorie – Erikson (stadia)
Erikson breidde Freud uit en benadrukte sociale en culturele invloeden. Hij beschreef acht
psychosociale stadia, verspreid over de hele levensloop. In elk stadium staat een conflict
centraal dat moet worden opgelost.
- Vertrouwen vs. wantrouwen (0-1 jaar)
o Ontwikkeling van basisvertrouwen door consistente, zorgzame opvoeding.
- Autonomie vs. schaamte en twijfel (1-3 jaar)
o Leren zelfstandig handelen; te veel controle kan leiden tot schaamte
- Initiatief vs. schuldgevoel (3-6 jaar)
o Initiatief nemen in spel en fantasie; ontmoediging kan schuldgevoel geven
- Vlijt vs. minderwaardigheid (6-12 jaar)
o Competentie ontwikkelen op school; falen kan leiden tot
minderwaardigheidsgevoel.
- Identiteit vs. identiteitsverwarring (adolescentie)
o Zoeken naar wie je bent en welke rol je wilt vervullen
- Intimiteit vs. isolement (jongvolwassenheid)
o Aangaan van hechte relaties
- Generativiteit vs. stagnatie (volwassenheid)
o Zorg dragen voor volgende generaties
- Integriteit vs. wanhoop (ouderdom)
o Terugkijken op het leven met acceptatie of spijt.
, 8. Cognitief perspectief – Piaget (stadia)
Piaget beschreef cognitieve ontwikkeling als een reeks vaste, universele stadia, waarin het
denken kwalitatief verandert. Kinderen passen zich aan via assimilatie en accommodatie.
- Sensomotorisch stadium (0-2 jaar)
o Leren via zintuigen en beweging; ontwikkeling van objectpermanentie
- Preoperationeel stadium (2-7 jaar)
o Symbolisch denken, egocentrisme, nog geen logisch denken
- Concreet-operationeel stadium (7-12 jaar)
o Logisch denken over concrete situaties; begrip van conservatie
- Formeel-operationeel stadium (12+)
o Abstract en hypothetisch denken
Assimilatie = betekent dat een kind nieuwe informatie inpast in een bestaand schema zonder
dat het schema verandert. Voorbeeld:
- Een kind heeft een schema voor hond (vier poten, staart)
- Het kind ziet voor het eerst een poedel.
- Het kind zegt: hond,
o De poedel past in het bestaande schema hond.
Het denken verandert hier niet van structuur; het kind gebruikt wat het al weet.
Accommodatie = betekent dat een kind zijn bestaande schema aanpast of een nieuw schema
maakt, omdat de nieuwe informatie niet past in wat het al kent.
Voorbeeld:
- Het kind noemt eerst een koe ook hond
- Iemand legt uit: dit is geen hond, dit is een koe
- Het kind past zijn schema aan:
o Hond = kleiner, blaft
o Koe = groter, loeit
Het schema verandert of er komt een nieuw schema bij.
9. Perspectieven zonder vaste stadia
Het behavioristisch perspectief (Pavlov, Skinner)
Kernidee: gedrag is vooral te verklaren door wat je van buiten ziet: stimuli, gedrag en gevolgen.
Interne processen zoals gedachten zijn minder belangrijk in dit perspectief.
Klassieke conditionering (Pavlov)
Je leert dat twee dingen bij elkaar horen
- Eerst: prik = pijn > angst (automatische reactie)
- Daarna: witte jas (arts) wordt gekoppeld aan prik > je wordt al bang bij witte jas.
1. Wat is ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering
en stabiliteit in menselijk gedrag en functioneren, vanaf de conceptie tot aan de dood. Het
vakgebied lijkt niet alleen naar wat veranderd, maar ook naar wat relatief stabiel blijft gedurende
de levensloop.
Een belangrijk uitgangspunt is het levensloopperspectief: ontwikkeling stopt niet na de kindertijd
of adolescentie, maar gaat door in de volwassenheid en ouderdom. Ontwikkelingspsychologen
gebruiken wetenschappelijke methoden om ontwikkeling te beschrijven, verklaren en
voorspellen.
2. Ontwikkelingsdomeinen
De ontwikkeling wordt meestal onderverdeeld in drie met elkaar samenhangende domeinen.
Fysieke ontwikkeling
De fysieke ontwikkeling heeft betrekking op lichamelijke groei en biologische rijping. Dit omvat
onder andere groei in lengte en gewicht, hersenontwikkeling, motorische vaardigheden,
zintuigelijke ontwikkeling en seksuele rijping. Veel fysieke veranderingen worden gestuurd door
rijping, wat verwijst naar biologisch bepaalde, relatief universele veranderingen die grotendeels
onafhankelijk van ervaring optreden.
Cognitieve ontwikkeling
Cognitieve ontwikkeling gaat over veranderingen in denken en informatieverwerking, zoals leren,
geheugen, probleemoplossend vermogen, intelligentie en taalontwikkeling. Zowel rijping als
ervaring spelen hierbij een belangrijke rol.
Sociaal-emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsontwikkeling
Dit domein richt zich op emoties, zelfregulatie, sociale relaties, zelfbeeld, identiteit,
persoonlijkheid en sociale vaardigheden. Het gaat om hoe mensen zichzelf zien en hoe zij
omgaan met anderen.
3. Ontwikkelingsfasen en sociale context
Ontwikkelingspsychologen delen de levensloop vaak in globale fasen in, zoals de prenatale
periode (conceptie tot geboorte), babytijd (0-2 jaar), peuter- en kleuterleeftijd (2-6 jaar),
schooltijd (6-12 jaar), adolescentie (12-20 jaar) en ontluikende volwassenheid. Deze fasen zijn
sociale constructies: cultureel bepaald en niet strikt biologisch vastgelegd.
Iedereen behoort tot een cohort: een groep mensen die in dezelfde periode leeft en daardoor
vergelijkbare historische en sociale ervaringen deelt.
Normatieve en niet-normatieve gebeurtenissen
Normatieve gebeurtenissen zijn ervaringen die voor veel mensen binnen een cohort
vergelijkbaar verlopen:
, - Normatieve historische invloeden (gebeurtenissen die een hele generatie raken, bijv.
coronapandemie, vuurwerkramp)
- Normatieve leeftijdsgebonden invloeden (typische gebeurtenissen bij een leeftijd, bijv.
puberteit).
- Normatieve sociaal-culturele invloeden (invloeden van cultuur, sociale klasse, etniciteit,
subcultuur, bijv. opvoednormen in een cultuur, taalomgeving))
Niet-normatieve gebeurtenissen zijn unieke, persoonlijke gebeurtenissen (bijv. verlies van
ouders, winnen van een prijs).
WEIRD
Een belangrijk punt uit het hoorcollege: veel onderzoek was lange tijd gebaseerd op WEIRD-
populaties (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic). Tegenwoordig is er meer
aandacht voor diverse achtergronden wereldwijd.
4. Centrale vraagstukken in de ontwikkelingspsychologie
Continue versus discontinue ontwikkeling
Bij continue ontwikkeling verloopt verandering geleidelijk en kwantitatief: vaardigheden worden
beter of sneller, maar veranderen niet van aard (bijv. lezen).
Bij discontinue ontwikkeling verloopt ontwikkeling in stadia. Er vinden kwalitatieve
veranderingen plaats: mensen gaan op een andere manier denken of functioneren. Iedereen
doorloopt de stadia, maar niet op exact dezelfde leeftijd.
Kritieke en gevoelige perioden
Een kritieke perioden is een strikt afgebakende fase waarin bepaalde ervaringen noodzakelijk
zijn voor normale ontwikkeling. Als deze ervaringen ontbreken, kan blijvende schade ontstaan.
Een gevoelige periode is een fase waarin leren extra makkelijk verloopt. Ontwikkeling is later nog
mogelijk, maar vaak moeilijker.
Plasticiteit verwijst naar het vermogen van de hersenen en het gedrag om zich aan te passen en
te herstellen.
Nature en nurture
Nature = genetische invloeden
Nurture = omgevingsinvloeden (opvoeding, cultuur, onderwijs, relaties). Moderne visie:
ontwikkeling komt door interactie tussen nature en nurture (biopsychosociaal model).
5. Theorieën en perspectieven: “welke bril zet je op?”
Een theorie is een samenhangend, wetenschappelijk onderbouwd geheel van ideeën dat
ontwikkeling probeert te verklaren en te voorspellen. Elk perspectief belicht een ander aspect
van ontwikkeling; geen enkel perspectief is volledig.
6. Psychodynamisch perspectief – Freud (stadia)
,Dit perspectief gaat ervan uit dat gedrag beïnvloed wordt door innerlijke krachten en conflicten
(vaak onbewust), en dat vroege ervaringen belangrijk zijn.
Freud: persoonlijkheid bestaat uit
- Id (lustprincipe): “ik wil het nu”
- Ego (realiteitsprincipe): “wat kan in de werkelijkheid?”
- Superego (geweten): “wat hoort, wat is goed/fout?”
Freud stelde dat gedrag sterk wordt beïnvloed door onbewuste processen en vroege ervaringen.
Hij beschreef psychoseksuele ontwikkelingsstadia, waarbij in elke fase een andere erogene zone
centraal staat. Problemen in een fase kunnen leiden tot fixatie.
Daarnaast beschreef Freud psychoseksuele fasen
De belangrijkste stadia (globaal kennen):
- Orale fase (0-1 jaar): zuigen, eten; fixatie kan later leiden tot bijvoorbeeld veel eten of
roken.
- Anale fase (1-3 jaar): controle over zindelijkheid; fixatie kan leiden tot overdreven
controle of juist slordigheid.
- Fallische fase (3-6 jaar): interesse in geslachtsverschillen
- Latente fase (6-puberteit): seksuele energie op de achtergrond
- Genitale fase (puberteit en ouder): volwassen seksualiteit
Freud legt vooral nadruk op de vroege jeugd.
7. Psychosociale theorie – Erikson (stadia)
Erikson breidde Freud uit en benadrukte sociale en culturele invloeden. Hij beschreef acht
psychosociale stadia, verspreid over de hele levensloop. In elk stadium staat een conflict
centraal dat moet worden opgelost.
- Vertrouwen vs. wantrouwen (0-1 jaar)
o Ontwikkeling van basisvertrouwen door consistente, zorgzame opvoeding.
- Autonomie vs. schaamte en twijfel (1-3 jaar)
o Leren zelfstandig handelen; te veel controle kan leiden tot schaamte
- Initiatief vs. schuldgevoel (3-6 jaar)
o Initiatief nemen in spel en fantasie; ontmoediging kan schuldgevoel geven
- Vlijt vs. minderwaardigheid (6-12 jaar)
o Competentie ontwikkelen op school; falen kan leiden tot
minderwaardigheidsgevoel.
- Identiteit vs. identiteitsverwarring (adolescentie)
o Zoeken naar wie je bent en welke rol je wilt vervullen
- Intimiteit vs. isolement (jongvolwassenheid)
o Aangaan van hechte relaties
- Generativiteit vs. stagnatie (volwassenheid)
o Zorg dragen voor volgende generaties
- Integriteit vs. wanhoop (ouderdom)
o Terugkijken op het leven met acceptatie of spijt.
, 8. Cognitief perspectief – Piaget (stadia)
Piaget beschreef cognitieve ontwikkeling als een reeks vaste, universele stadia, waarin het
denken kwalitatief verandert. Kinderen passen zich aan via assimilatie en accommodatie.
- Sensomotorisch stadium (0-2 jaar)
o Leren via zintuigen en beweging; ontwikkeling van objectpermanentie
- Preoperationeel stadium (2-7 jaar)
o Symbolisch denken, egocentrisme, nog geen logisch denken
- Concreet-operationeel stadium (7-12 jaar)
o Logisch denken over concrete situaties; begrip van conservatie
- Formeel-operationeel stadium (12+)
o Abstract en hypothetisch denken
Assimilatie = betekent dat een kind nieuwe informatie inpast in een bestaand schema zonder
dat het schema verandert. Voorbeeld:
- Een kind heeft een schema voor hond (vier poten, staart)
- Het kind ziet voor het eerst een poedel.
- Het kind zegt: hond,
o De poedel past in het bestaande schema hond.
Het denken verandert hier niet van structuur; het kind gebruikt wat het al weet.
Accommodatie = betekent dat een kind zijn bestaande schema aanpast of een nieuw schema
maakt, omdat de nieuwe informatie niet past in wat het al kent.
Voorbeeld:
- Het kind noemt eerst een koe ook hond
- Iemand legt uit: dit is geen hond, dit is een koe
- Het kind past zijn schema aan:
o Hond = kleiner, blaft
o Koe = groter, loeit
Het schema verandert of er komt een nieuw schema bij.
9. Perspectieven zonder vaste stadia
Het behavioristisch perspectief (Pavlov, Skinner)
Kernidee: gedrag is vooral te verklaren door wat je van buiten ziet: stimuli, gedrag en gevolgen.
Interne processen zoals gedachten zijn minder belangrijk in dit perspectief.
Klassieke conditionering (Pavlov)
Je leert dat twee dingen bij elkaar horen
- Eerst: prik = pijn > angst (automatische reactie)
- Daarna: witte jas (arts) wordt gekoppeld aan prik > je wordt al bang bij witte jas.
