Week 1
Algemene begrippen en dragers van grondrechten
Grondrechten: Grondrechten zijn fundamentele rechtsnormen die de strekking hebben om het
individu persoonlijke vrijheid en een menswaardig bestaan te verzekeren en die met name de
handelingsvrijheid van de overheid beperkt
- Vastgelegd in nationale rechtsbronnen (bv: de Grondwet)
Mensenrechten: internationaal vastgelegde rechten (zoals in het EVRM of IVBPR)
Grondrechten kunnen onderscheiden worden
1. Klassieke grondrechten:
- Individuele vrijheidsrechten
- Ze zijn direct afdwingbaar
- Verdragsbepalingen waarin klassieke grondrechten zijn opgenomen zijn in beginsel
een ieder verbindend
- Terughoudende rol van de overheid
- Negatieve verplichting (onthoudingsplicht) van de overheid
- HR Rasti Rostelli I: Deze onthoudingsplicht speelt ook binnen de privaatrechtelijke
sfeer
- Het individu is de drager van het recht en bepaalt zelf op welke wijze het zijn recht
uitoefent en hoe het zijn leven vormgeeft
I. EHRM Sunday Times: beperkingen zijn slechts onder beperkte
omstandigheden en voorwaarden toegestaan/
2. Sociale grondrechten
- Niet direct afdwingbaar
- Hierbij gaat het niet om individuele rechten maar rechten die in het belang van de
bevolking in het geheel dienen
I. Recht op rechtsbijstand (art 18 Gw)
II. Recht op werkgelegenheid (art 19 Gw)
III. Recht op spreiding vna welvaart (art. 20 Gw)
IV. Recht op bewoonbaarheid en verbetering (art 21 Gw)
V. Recht op volksgezondheid (art 22 Gw)
VI. Recht op onderwijs (art 23 Gw)
- Zorgplicht
- Actieve rol van de overheid (positieve verplichting)
Dit onderscheid ligt wat genuanceerder. Soms brengt een klassiek grondrecht ook een positieve
verplichting met zich mee. Zie voorbeeld:
1. CAT P.D./Frankrijk: Het comité tegen foltering benadrukte dat staten niet alleen zelf moeten
afzien van foltering (negatieve verplichting) maar ook actief maatregelen moeten nemen om
dergelijke schendingen te voorkomen en te onderzoeken (positieve verplichting)
, 2. EHRM Vo/Frankrijk: Het EHRM erkende dat art. 2 EVRM ook positieve verplichtingen kan
meebrengen. Staten moeten in een goed systeem voorzien om het leven van patiënten te
beschermen bij medische fouten.
Grondrechten hebben 3 verschillende functies binnen een rechtsstaat
1. Beschermingsfunctie: burgers beschermen tegen willekeurig overheidsoptreden
2. Waarborgfunctie: ze garanderen waarden zoals vrijheid, gelijkheid en menselijke waardigheid
3. Structurerende functie: ze beperken en sturen de macht van de overheid (checks and
balances)
Belang van grondrechten samengevat
I. Democratisch perspectief
A. Politieke grondrechten faciliteren meerderheidsbesluitvorming
B. Democratie gaat om fundamentele gelijkheid (= grondrecht)
C. Grondrechten structureren ook, en geven inhoud aan politieke besluitvorming
II. Constitutionele politiek
A. Gemeenschappelijke taal van politieke bedrijven
B. Kiesrecht, verenigingsvrijheid, uitingsvrijheid, recht op gezondheid, persoonlijke
levenssfeer, recht op bestaansminimum
C. Politieke handelingen en besluitvorming gericht op de inrichting, regels en
fundamentele beginselen van de staat, vastgelegd in een grondwet.
III. Rechtsstatelijk perspectief
A. Grondrechten als onderdeel van een pakket om vrijheid te beschermen (legaliteit,
machtenscheiding, onafhankelijke rechtsbescherming, grondrechten)
Wie zijn dragers van grondrechten
1. Buitenlanders:
Buitenlanders hebben veel grondrechten maar niet alle. Sommige gelden exclusief voor
Nederlanders
2. Ambtenaren, militairen en gedetineerden:
Deze behouden grondrechten maar er kunnen beperkingen zijn. In HR Vereniging
gedetineerden ging het over de vraag of gedetineerden hun recht op vereniging mogen
uitoefenen binnen de gevangenis. De HR oordeelde dat dit recht wel geldt maar dat de
directeur dit mag beperken als het in het belang van orde, veiligheid en praktische
omstandigheden nodig is.
3. Kinderen
4. Ongeboren en overledenen:
Deze grondrechtelijke positie is onduidelijk/zeer beperkt.
5. Groepen:
Groepen van personen kunnen gezamenlijk grondrechten uitoefenen
6. Rechtspersonen:
Rechtspersonen kunnen zich beroepen op grondrechten als de aard dit toelaat. Bijvoorbeeld
persvrijheid, vrijheid van vereniging hebben ze wel. Maar recht op leven niet
, 7. Overheid:
Grondrechten zijn in klassieke zin als bescherming voor burgers tegen de overheid bedoeld.
De overheid is in beginsel dus adressant (plichtdrager) en geen rechthebbende.
Invloed van fundamentele rechten
Grondrechten spelen een steeds grotere rol binnen het recht. Waarom is dit?
1. De reikwijdte van grondrechten groeit
2. Grondrechten spelen een rol in maatschappelijke vraagstukken
3. Er is meer horizontale werking: grondrechten spelen ook vaker tussen burgers onderling
4. Er zijn meer positieve verplichtingen van de overheid
5. Internationale verdragen hebben directe werking: art 93 en 93 Gw geeft voorrang aan
verdragsrecht
De maatschappelijke functie (menselijke waardigheid) van grondrechten
- Menselijke waardigheid ziet op bepaalde ideeën over de aard en het wezen van de mens.
Hierbij gaat het om het feit dat de mens wordt geacht een ziel te hebben en een vrije wil om
zijn zielheid na te streven. Het geweten vormt het middelpunt van de grondrechtelijke
vrijheidsrechten.
I. Hier kan echter wel kritiek op zijn, oz laten mensen zich vaak sturen door gewoonte
en de opvatting van de ander
Democratische functie van grondrechten
- In een democratische staatsinrichting moet er namelijk ruimte zijn voor het bestaan van
grondrechten. De grondrechten zijn de uitkomst van de vrije en politieke meningsvorming en
vormen een reactie op bepaalde ervaringen.
Ontwikkeling van de grondrechten
1. De Oudheid en de Middeleeuwen (4e en 5e eeuw voor Chr.):
De Oudheid: Collectief voorop; mens als onderdeel van de polis (= politieke gemeenschap/
staat). Wel: Stoa (stoïcisme/ stoïcijnen): ontwikkeling rudimentaire concepten als
gelijkwaardigheid, menselijke waardigheid op basis van de rede, natuurrecht, (o.a. Cicero,
Seneca) → nog niet echt sprake van mensenrechten, maar het begin/ eerste sporen was er.
Het idee van grondrechten bestond nog niet want de mens ontleent zijn waarde destijds aan
gemeenschapsleven. Het Christendom was in deze tijd dubbelzinnig
- Aan de ene kant gaan ze ervan uit dat iedereen gelijkwaardig is. Daarom moest de
bevoegdheid van de overheid begrensd worden.
- Aan de andere kant ging zij ervan uit dat de overheid haar macht had gekregen van
God. Dit betekende dat de overheid juist wel dwang zou uitoefenen.
Middeleeuwen: Feodaal bestuur, theocratische staatsopvatting. Maar ook: doorontwikkeling
van natuurrecht → juist vanuit de theocratische denkers zie je het idee dat de wet niet
helemaal absoluut is. Beroemde slogan uit die tijd: Lex iniusta non est lex. Dit is zo’n
belangrijke zin geworden door Martin Luther King. Hij kwam met deze zin maar dan in het
Algemene begrippen en dragers van grondrechten
Grondrechten: Grondrechten zijn fundamentele rechtsnormen die de strekking hebben om het
individu persoonlijke vrijheid en een menswaardig bestaan te verzekeren en die met name de
handelingsvrijheid van de overheid beperkt
- Vastgelegd in nationale rechtsbronnen (bv: de Grondwet)
Mensenrechten: internationaal vastgelegde rechten (zoals in het EVRM of IVBPR)
Grondrechten kunnen onderscheiden worden
1. Klassieke grondrechten:
- Individuele vrijheidsrechten
- Ze zijn direct afdwingbaar
- Verdragsbepalingen waarin klassieke grondrechten zijn opgenomen zijn in beginsel
een ieder verbindend
- Terughoudende rol van de overheid
- Negatieve verplichting (onthoudingsplicht) van de overheid
- HR Rasti Rostelli I: Deze onthoudingsplicht speelt ook binnen de privaatrechtelijke
sfeer
- Het individu is de drager van het recht en bepaalt zelf op welke wijze het zijn recht
uitoefent en hoe het zijn leven vormgeeft
I. EHRM Sunday Times: beperkingen zijn slechts onder beperkte
omstandigheden en voorwaarden toegestaan/
2. Sociale grondrechten
- Niet direct afdwingbaar
- Hierbij gaat het niet om individuele rechten maar rechten die in het belang van de
bevolking in het geheel dienen
I. Recht op rechtsbijstand (art 18 Gw)
II. Recht op werkgelegenheid (art 19 Gw)
III. Recht op spreiding vna welvaart (art. 20 Gw)
IV. Recht op bewoonbaarheid en verbetering (art 21 Gw)
V. Recht op volksgezondheid (art 22 Gw)
VI. Recht op onderwijs (art 23 Gw)
- Zorgplicht
- Actieve rol van de overheid (positieve verplichting)
Dit onderscheid ligt wat genuanceerder. Soms brengt een klassiek grondrecht ook een positieve
verplichting met zich mee. Zie voorbeeld:
1. CAT P.D./Frankrijk: Het comité tegen foltering benadrukte dat staten niet alleen zelf moeten
afzien van foltering (negatieve verplichting) maar ook actief maatregelen moeten nemen om
dergelijke schendingen te voorkomen en te onderzoeken (positieve verplichting)
, 2. EHRM Vo/Frankrijk: Het EHRM erkende dat art. 2 EVRM ook positieve verplichtingen kan
meebrengen. Staten moeten in een goed systeem voorzien om het leven van patiënten te
beschermen bij medische fouten.
Grondrechten hebben 3 verschillende functies binnen een rechtsstaat
1. Beschermingsfunctie: burgers beschermen tegen willekeurig overheidsoptreden
2. Waarborgfunctie: ze garanderen waarden zoals vrijheid, gelijkheid en menselijke waardigheid
3. Structurerende functie: ze beperken en sturen de macht van de overheid (checks and
balances)
Belang van grondrechten samengevat
I. Democratisch perspectief
A. Politieke grondrechten faciliteren meerderheidsbesluitvorming
B. Democratie gaat om fundamentele gelijkheid (= grondrecht)
C. Grondrechten structureren ook, en geven inhoud aan politieke besluitvorming
II. Constitutionele politiek
A. Gemeenschappelijke taal van politieke bedrijven
B. Kiesrecht, verenigingsvrijheid, uitingsvrijheid, recht op gezondheid, persoonlijke
levenssfeer, recht op bestaansminimum
C. Politieke handelingen en besluitvorming gericht op de inrichting, regels en
fundamentele beginselen van de staat, vastgelegd in een grondwet.
III. Rechtsstatelijk perspectief
A. Grondrechten als onderdeel van een pakket om vrijheid te beschermen (legaliteit,
machtenscheiding, onafhankelijke rechtsbescherming, grondrechten)
Wie zijn dragers van grondrechten
1. Buitenlanders:
Buitenlanders hebben veel grondrechten maar niet alle. Sommige gelden exclusief voor
Nederlanders
2. Ambtenaren, militairen en gedetineerden:
Deze behouden grondrechten maar er kunnen beperkingen zijn. In HR Vereniging
gedetineerden ging het over de vraag of gedetineerden hun recht op vereniging mogen
uitoefenen binnen de gevangenis. De HR oordeelde dat dit recht wel geldt maar dat de
directeur dit mag beperken als het in het belang van orde, veiligheid en praktische
omstandigheden nodig is.
3. Kinderen
4. Ongeboren en overledenen:
Deze grondrechtelijke positie is onduidelijk/zeer beperkt.
5. Groepen:
Groepen van personen kunnen gezamenlijk grondrechten uitoefenen
6. Rechtspersonen:
Rechtspersonen kunnen zich beroepen op grondrechten als de aard dit toelaat. Bijvoorbeeld
persvrijheid, vrijheid van vereniging hebben ze wel. Maar recht op leven niet
, 7. Overheid:
Grondrechten zijn in klassieke zin als bescherming voor burgers tegen de overheid bedoeld.
De overheid is in beginsel dus adressant (plichtdrager) en geen rechthebbende.
Invloed van fundamentele rechten
Grondrechten spelen een steeds grotere rol binnen het recht. Waarom is dit?
1. De reikwijdte van grondrechten groeit
2. Grondrechten spelen een rol in maatschappelijke vraagstukken
3. Er is meer horizontale werking: grondrechten spelen ook vaker tussen burgers onderling
4. Er zijn meer positieve verplichtingen van de overheid
5. Internationale verdragen hebben directe werking: art 93 en 93 Gw geeft voorrang aan
verdragsrecht
De maatschappelijke functie (menselijke waardigheid) van grondrechten
- Menselijke waardigheid ziet op bepaalde ideeën over de aard en het wezen van de mens.
Hierbij gaat het om het feit dat de mens wordt geacht een ziel te hebben en een vrije wil om
zijn zielheid na te streven. Het geweten vormt het middelpunt van de grondrechtelijke
vrijheidsrechten.
I. Hier kan echter wel kritiek op zijn, oz laten mensen zich vaak sturen door gewoonte
en de opvatting van de ander
Democratische functie van grondrechten
- In een democratische staatsinrichting moet er namelijk ruimte zijn voor het bestaan van
grondrechten. De grondrechten zijn de uitkomst van de vrije en politieke meningsvorming en
vormen een reactie op bepaalde ervaringen.
Ontwikkeling van de grondrechten
1. De Oudheid en de Middeleeuwen (4e en 5e eeuw voor Chr.):
De Oudheid: Collectief voorop; mens als onderdeel van de polis (= politieke gemeenschap/
staat). Wel: Stoa (stoïcisme/ stoïcijnen): ontwikkeling rudimentaire concepten als
gelijkwaardigheid, menselijke waardigheid op basis van de rede, natuurrecht, (o.a. Cicero,
Seneca) → nog niet echt sprake van mensenrechten, maar het begin/ eerste sporen was er.
Het idee van grondrechten bestond nog niet want de mens ontleent zijn waarde destijds aan
gemeenschapsleven. Het Christendom was in deze tijd dubbelzinnig
- Aan de ene kant gaan ze ervan uit dat iedereen gelijkwaardig is. Daarom moest de
bevoegdheid van de overheid begrensd worden.
- Aan de andere kant ging zij ervan uit dat de overheid haar macht had gekregen van
God. Dit betekende dat de overheid juist wel dwang zou uitoefenen.
Middeleeuwen: Feodaal bestuur, theocratische staatsopvatting. Maar ook: doorontwikkeling
van natuurrecht → juist vanuit de theocratische denkers zie je het idee dat de wet niet
helemaal absoluut is. Beroemde slogan uit die tijd: Lex iniusta non est lex. Dit is zo’n
belangrijke zin geworden door Martin Luther King. Hij kwam met deze zin maar dan in het
