Uitgebreide uitleg – Nederlandse taalsysteem
1. Taalniveaus
Fonologisch niveau: klanken en uitspraak
Het fonologisch niveau gaat over hoe taal klinkt. Je kijkt dus niet naar spelling of betekenis, maar
naar de klanken die je hoort.
Voorbeeld:
Het woord maan bestaat uit de klanken /m/ /aa/ /n/.
Foneem
Een foneem is de kleinste klank die verschil kan maken in betekenis.
Voorbeeld:
- bak
- tak
Alleen de eerste klank verandert: /b/ wordt /t/. Daardoor krijg je een ander woord.
Grafeem
Een grafeem is de letter of lettercombinatie waarmee je een klank schrijft.
Voorbeelden:
- De klank /aa/ schrijf je als aa in maan.
- De klank /oe/ schrijf je als oe in boek.
- De klank /k/ schrijf je als k in kat.
Alliteratie
Alliteratie betekent beginrijm. Meerdere woorden beginnen met dezelfde klank.
Voorbeeld:
“Zeven zwanen zwemmen.”
De woorden beginnen allemaal met de /z/-klank.
Assimilatie
Bij assimilatie beïnvloeden klanken elkaar tijdens het uitspreken.
Voorbeelden:
- asbak klinkt vaak als azbak.
- postzegel klinkt soms als posegel.
- nestje klinkt als nesje of nesju.
Je schrijft het dus anders dan je soms uitspreekt.
1
, Morfologisch niveau: opbouw van woorden
Het morfologisch niveau gaat over hoe woorden zijn opgebouwd uit kleinere stukjes met
betekenis.
Morfeem
Een morfeem is het kleinste stukje van een woord dat nog betekenis heeft.
Voorbeeld:
ongelukkig bestaat uit:
- on- = niet
- geluk = betekenisvol woord
- ig = maakt er een eigenschap van
Samen betekent on – geluk – ig : niet gelukkig.
Vrij morfeem
Een vrij morfeem kan zelfstandig als woord voorkomen.
Voorbeelden:
- huis
- paard
- klein
- taal
Deze woorden kunnen los gebruikt worden.
Gebonden morfeem
Een gebonden morfeem kan niet zelfstandig voorkomen. Het moet vastzitten aan een ander
woord.
Voorbeelden:
- on- in onzeker
- -heid in vrijheid
- -ig in kleurig
- -tje in huisje
Je kunt niet zomaar zeggen: ‘Ik zie een -heid.’
Samenstelling
Een samenstelling is een woord dat bestaat uit twee of meer zelfstandige woorden.
Voorbeelden:
- taalkunde = taal + kunde
- kampeerauto = kampeer + auto
- boekenkast = boeken + kast
- sinterklaaslied = sinterklaas + lied
Beide delen hebben meestal zelfstandig betekenis.
2
1. Taalniveaus
Fonologisch niveau: klanken en uitspraak
Het fonologisch niveau gaat over hoe taal klinkt. Je kijkt dus niet naar spelling of betekenis, maar
naar de klanken die je hoort.
Voorbeeld:
Het woord maan bestaat uit de klanken /m/ /aa/ /n/.
Foneem
Een foneem is de kleinste klank die verschil kan maken in betekenis.
Voorbeeld:
- bak
- tak
Alleen de eerste klank verandert: /b/ wordt /t/. Daardoor krijg je een ander woord.
Grafeem
Een grafeem is de letter of lettercombinatie waarmee je een klank schrijft.
Voorbeelden:
- De klank /aa/ schrijf je als aa in maan.
- De klank /oe/ schrijf je als oe in boek.
- De klank /k/ schrijf je als k in kat.
Alliteratie
Alliteratie betekent beginrijm. Meerdere woorden beginnen met dezelfde klank.
Voorbeeld:
“Zeven zwanen zwemmen.”
De woorden beginnen allemaal met de /z/-klank.
Assimilatie
Bij assimilatie beïnvloeden klanken elkaar tijdens het uitspreken.
Voorbeelden:
- asbak klinkt vaak als azbak.
- postzegel klinkt soms als posegel.
- nestje klinkt als nesje of nesju.
Je schrijft het dus anders dan je soms uitspreekt.
1
, Morfologisch niveau: opbouw van woorden
Het morfologisch niveau gaat over hoe woorden zijn opgebouwd uit kleinere stukjes met
betekenis.
Morfeem
Een morfeem is het kleinste stukje van een woord dat nog betekenis heeft.
Voorbeeld:
ongelukkig bestaat uit:
- on- = niet
- geluk = betekenisvol woord
- ig = maakt er een eigenschap van
Samen betekent on – geluk – ig : niet gelukkig.
Vrij morfeem
Een vrij morfeem kan zelfstandig als woord voorkomen.
Voorbeelden:
- huis
- paard
- klein
- taal
Deze woorden kunnen los gebruikt worden.
Gebonden morfeem
Een gebonden morfeem kan niet zelfstandig voorkomen. Het moet vastzitten aan een ander
woord.
Voorbeelden:
- on- in onzeker
- -heid in vrijheid
- -ig in kleurig
- -tje in huisje
Je kunt niet zomaar zeggen: ‘Ik zie een -heid.’
Samenstelling
Een samenstelling is een woord dat bestaat uit twee of meer zelfstandige woorden.
Voorbeelden:
- taalkunde = taal + kunde
- kampeerauto = kampeer + auto
- boekenkast = boeken + kast
- sinterklaaslied = sinterklaas + lied
Beide delen hebben meestal zelfstandig betekenis.
2
