Hoofdstuk 1: verbintenissenrecht: plaatsbepaling
Wat is een verbintenis?
Een verbintenis kun je omschrijven als iets wat je volgens het recht verplicht bent
om te doen of te laten. Deze verplichting tot een doen of laten noemen we een
prestatie. We spreken alleen van verbintenissen als het gaat om een verplichting
tot prestaties die ‘geld waard zijn’. De prestatie moet op geld waardeerbaar zijn.
Bij een verbintenis zijn minimaal twee partijen betrokken. De ene partij heeft
recht op iets, waartoe de andere partij verplicht is. Verbintenissen moeten
worden nagekomen. Dat wil zeggen dat je volgens het recht niet vrij bent om te
bepalen of je wel of niet aan je verbintenis zult voldoen. Als je de verbintenis niet
na komt, dan ben je aansprakelijk voor de gevolgen.
Voorlopige definitie verbintenis
Een verbintenis is een juridische relatie tussen twee of meer partijen, waarbij de
ene partij verplicht is tot een op geld waardeerbare prestatie waarop de andere
partij recht heeft.
Ontstaan van een verbintenis
Verbintenissen kunnen op twee manieren ontstaan: uit de wet of uit
een overeenkomst.
Verbintenissen uit overeenkomst
Verbintenissen uit overeenkomst komen het vaakst voor, deze kunnen
bijvoorbeeld koopovereenkomsten zijn.
Afspraak
Een overeenkomst is eigenlijk niks anders dan een afspraak tussen twee partijen.
Een overeenkomst komt tot stand door een aanbod en aanvaarding. Uit het
aanbod en aanvaarding moet blijken dat de wil van de twee partijen
overeenstemt. Er moet dus sprake zijn van wilsovereenstemming. Als een
verbintenis wordt nagekomen, houdt zij op te bestaan. Dit heet het tenietgaan
van een verbintenis.
Schuldeiser en schuldenaar
De partij die recht geeft op een prestatie is de schuldeiser (crediteur), en de
partij die de prestatie moet verrichten is de schuldenaar (debiteur).
Door het sluiten van één overeenkomst kun je zowel schuldeiser als schuldenaar
worden, voor verschillende verbintenissen:
Telefoonbedrijf -> verbintenis 1: leveren diensten -> jij
Schuldenaar Schuldeiser
Jij -> verbintenis 2: betalen abonnement -> telefoonbedrijf
Schuldenaar Schuldeiser
Tekortkoming in de nakoming
Verbintenissen worden meestal zonder problemen door de partijen nagekomen,
maar niet altijd. Als een partij de verbintenis niet goed zou nakomen, dan
noemen we dit wanprestatie. Wanprestatie is een tekortkoming in de nakoming
van de verbintenis. Een belangrijk onderdeel van het verbintenissenrecht is wat
er kan gebeuren bij een tekortkoming in de nakoming. Het verbintenissenrecht
regelt wie er aansprakelijk is voor de schade die de partij lijdt door een
tekortkoming in de nakoming.
1
,Nakoming in de praktijk
Nakoming kan eenvoudige prestaties betreffen en kan in korte tijd worden
afgewikkeld. Als je een arbeidsovereenkomst of huurovereenkomst sluit, ontstaat
er ook verbintenissen.
Bij een arbeidsovereenkomst ontstaat voor de werkgever de verplichting om loon
te betalen en voor de werknemer de verplichting om arbeid te verrichten.
Daartegenover staan de rechten op het loon en het gebruikmaken van de arbeid.
Bij een huurovereenkomst ontstaat voor de huurder de verplichting om huur te
betalen en voor de verhuurder de verplichting om het gehuurde object ter
beschikking van de huurder te stellen. Hiertegenover staan het recht op de
huurpenningen en het recht op gebruik van de woning. Het arbeidsrecht en het
huurrecht kun je dan ook zien als afsplitsingen van het verbintenissenrecht. De
nakoming betreft bij dergelijke overeenkomsten ingewikkelder prestaties en de
overeenkomst kan jarenlang blijven bestaan.
Doen en laten
De meest voorkomende vormen van prestaties om te doen kunnen betalingen
zijn, levering van een zaak of het verrichten van een dienst. Een prestatie kan
ook bestaan uit een combinatie van deze vormen.
Nalaten
Een verbintenis kan ook een verplichting inhouden om iets niet te doen. De
prestatie bestaat dan niet uit een doen, maar uit een nalaten. Bij een
arbeidsovereenkomst wordt regelmatig een zogeheten concurrentiebeding
gesloten. Dit houdt in dat je na je dienstverband niet, gedurende een bepaalde
periode, bij een concurrerend bedrijf mag gaan werken.
Samenvattend:
Overeenkomsten ontstaan door een aanbod en aanvaarding die op
elkaar aansluiten. Uit het aanbod en de aanvaarding blijkt dat partijen
willen dat er verbintenissen ontstaan. Er moet sprake zijn van een
wilsovereenstemming.
Bij een verbintenis zijn altijd ten minste twee partijen betrokken. De
betrokken partijen zijn rechtssubjecten: dragers van rechten en
plichten.
De ene partij heeft recht op een prestatie, waar de andere partij toe
verplicht is. De partij die een prestatie moet verrichten, is de
schuldenaar. De partij die recht heeft op de prestatie is de
schuldeiser.
De prestatie is het object van de verbintenis en kan bestaan uit een
doen of een nalaten.
Prestaties om iets te doen kunnen bestaan uit: betaling, levering van
een goed of het verrichten van een dienst of een combinatie hiervan.
Verbintenissen uit de wet: onrechtmatige daad
Een verbintenis uit de wet kan ontstaan zonder dat er een overeenkomst is
gesloten. Een belangrijk voorbeeld hiervan is de onrechtmatige daad.
Van een onrechtmatige daad is sprake wanneer iemand een fout maakt waardoor
een ander schade lijdt. Die fout moet onrechtmatig zijn (bijvoorbeeld in strijd met
de wet of onzorgvuldig gedrag), aan de dader kunnen worden toegerekend, en
de schade moet het directe gevolg zijn van die fout.
Als aan deze voorwaarden is voldaan, ontstaat er automatisch een verbintenis:
de dader moet de schade vergoeden. Het slachtoffer krijgt dus een recht op
schadevergoeding, ook al is er geen overeenkomst tussen beide partijen.
2
,WA- verzekering
Voor aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad jun je een WA- verzekering
sluiten; een verzekering tegen wettelijke aansprakelijkheid. In bepaalde gevallen
ben je hiertoe zelfs verplicht toe. Iedereen die met een gemotoriseerd voertuig
aan het verkeer deelneemt is op grond van de wet aansprakelijkheidsverzekering
motorrijtuigen verplicht een WA- verzekering af te sluiten die de risico’s dekt.
Opzettelijk of onopzettelijk
Een WA- verzekering biedt geen dekking wanneer je expres de onrechtmatige
daad hebt gepleegd. De verzekeraar bepaalt, logischerwijs, in de algemene
voorwaarden van de verzekeringsovereenkomst die hij met de klanten sluit dat
hij alleen uitbetaalt als de schade onopzettelijke wordt veroorzaakt. Het maakt
verbintenisrechtelijk gezien de opzet voor de aansprakelijkheid geen verschil.
Conclusie
Een verbintenis kan ontstaan door onrechtmatige daden en overeenkomst. Het
belangrijkste verschil tussen de onrechtmatige daad en een overeenkomst is dat
in het eerste geval de verbintenis louter door de gebeurtenis ontstaat, terwijl er
bij een overeenkomst wilsovereenstemming moet bestaan.
Bij een onrechtmatige daad ontstaat de aansprakelijkheid onafhankelijk van de
wil. In de gevallen waarin je schade opzettelijk zou hebben veroorzaakt, wilde je
de schade misschien wel veroorzaken, maar was je wil niet gericht op het
ontstaan van de verbintenis tot schadevergoeding.
Samenvattend:
1. Wanneer je iemand schade toebrengt op een manier die
onrechtmatig is, kan een verbintenis tot het vergoeden ontstaan op
grond van onrechtmatige daad.
2. Door de schadevergoeding wordt de benadeelde partij zo veel
mogelijk teruggebracht in de positie waarin hij verkeerde toen de
schade nog niet was ontstaan.
3. Bij een onrechtmatige daad speelt, anders dan bij overeenkomsten,
de wil van de plegen van de daad of die van de benadeelde geen rol.
De verbintenis ontstaat rechtstreeks uit de wet. Het is de feitelijke
handeling die, in combinatie met de wettelijke bepaling, de verbintenis
doet ontstaan.
4. Ook bij een verbintenis die uit onrechtmatige daad ontstaat, spreken
we van een schuldeiser en een schuldenaar en een te verrichten
prestatie. Net zoals bij de verbintenissen die ontstaan uit een
overeenkomst.
Andere verbintenissen uit de wet: rechtmatige daad
Een verbintenis uit de wet ontstaat zonder dat er een overeenkomst is gesloten.
Dit kan gebeuren door een rechtmatige daad. Dat betekent dat iemand iets doet
wat volgens de wet mag, maar waardoor toch een verplichting ontstaat.
Bijvoorbeeld bij zaakwaarneming (artikel 6:198 BW van het Burgerlijk Wetboek).
Stel: je buurman ziet dat jouw huis schade oploopt en laat een reparatie
uitvoeren om grotere schade te voorkomen. Hij doet niets verkeerd, maar maakt
wel kosten. De wet zegt dan dat jij die kosten moet vergoeden. Er ontstaat dus
een verbintenis, ook al heeft niemand iets fout gedaan.
Een andere vorm is onverschuldigde betaling (artikel 6:203 BW). Dit betekent dat
iemand per ongeluk geld betaalt terwijl dat niet hoefde. Bijvoorbeeld: je maakt
geld over naar de verkeerde persoon. De ontvanger moet dat geld dan
terugbetalen.
3
, Ook bestaat ongerechtvaardigde verrijking (artikel 6:212 BW). Dit betekent dat
iemand rijker wordt ten koste van een ander, zonder goede reden. Bijvoorbeeld:
iemand bouwt per ongeluk op de grond van een ander, waardoor die grond meer
waard wordt. De persoon die voordeel heeft gekregen, moet dan een vergoeding
betalen.
Bij deze rechtmatige daden doet niemand iets fout, maar de wet zorgt er toch
voor dat er een verplichting ontstaat om geld te betalen of iets terug te geven.
Verbintenissenrecht: onderdeel van het privaatrecht
Het verbintenissenrecht geeft dus onder andere de regels die gelden bij situaties
waarin schade ontstaat en de regels die gelden wanneer overeenkomsten
gesloten worden.
Privaatrecht
Het verbintenissenrecht is onderdeel van het privaatrecht. Het privaatrecht is het
recht dat de betrekkingen tussen burgers onderling regelt, alsmede de
verhouding van burgers tot hun vermogen. Onder burgers wordt ook wel
bedrijven verstaan.
Bedrijven zijn vaak rechtspersonen: juridische constructies die net als burgers
drager kunnen zijn van rechten en plichten.
Privaatrecht: vermogensrecht en personenrecht
Het privaatrecht kan worden onderverdeeld in het vermogensrecht en het
personenrecht.
Het personenrecht regelt wie er in het privaatrecht drager kunnen zijn van
rechten en plichten.
Personenrecht kan worden onderverdeeld in personen- en familierecht en het
rechtspersonenrecht.
Rechtspersonen
Nv’s, bv’s stichtingen en verenigingen zijn rechtspersonen. Rechtspersonen
kunnen net zoals natuurlijke mensen eigenaar zijn van zaken, gebouwen kopen,
mensen in dienst nemen, huurovereenkomsten sluiten enzovoort.
Rechtspersonen zijn juridische constructies, er moeten altijd wel natuurlijke
personen namens de rechtspersoon handelen.
Vermogensrecht
In het vermogensrecht staan alle regels omtrent vermogen centraal. Onder
vermogen verstaan we alles wat een natuurlijk persoon bezit en op geld
waardeerbaar is. Het vermogensrecht valt zelf uiteen in het goederenrecht en het
verbintenissenrecht.
Goederenrecht bepaalt waaruit een vermogen kan bestaan. Het
verbintenissenrecht geeft aaan hoe je je vermogen kunt verhandelen en bepaalt
wat er gebeurt als iemand schade toebrengt aan je vermogen, bijvoorbeeld bij
een onrechtmatige daad.
Verbintenissen kunnen ontstaan uit een overeenkomst, daarom is het
overeenkomstenrecht onderdeel van het verbintenissenrecht.
Goederen/verbintenissenrecht: relaties
Het goederenrecht regelt relaties tussen persoon en goed;
Het verbintenissenrecht regelt relaties tussen personen bijvoorbeeld bij het
sluiten van een overeenkomst.
4