Uitgebreide samenvatting
Kenmerkende aspecten CE HAVO
Tijdvakken 5 t/m 10 - voor PTA Geschiedenis Havo 4
Deze samenvatting is gebaseerd op de bijgevoegde CvTE-lijst met kenmerkende aspecten voor CE HAVO. De
formuleringen van de kenmerkende aspecten zijn overgenomen en per aspect uitgewerkt tot leerstof, verbanden,
begrippen en toetsgerichte aandachtspunten.
Gebruik bij het leren: koppel elk kenmerkend aspect aan tijd, plaats, oorzaken, gevolgen, voorbeelden en
begrippen. In toetsvragen moet je meestal niet alleen herkennen, maar ook uitleggen waarom een bron of
gebeurtenis bij een kenmerkend aspect past.
Overzicht per tijdvak
Tijdvak Naam Periode Hoofdthema
5 Ontdekkers en 1500-1600 expansie, renaissance,
hervormers reformatie, Opstand
6 Regenten en vorsten 1600-1700 absolutisme, Republiek,
wereldeconomie,
wetenschap
7 Pruiken en revoluties 1700-1800 verlichting, ancien
régime, slavenhandel,
democratische revoluties
8 Burgers en 1800-1900 industrialisatie, sociale
stoommachines kwestie, imperialisme,
emancipatie, stromingen
9 Wereldoorlogen 1900-1950 massapolitiek,
totalitarisme, crisis,
oorlog, genocide,
bezetting
10 Televisie en computer 1950-heden Koude Oorlog,
dekolonisatie, Europa,
welvaart, multiculturele
samenleving
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 1
,Examentraining: zo leer je een kenmerkend aspect
Leer de exacte formulering herkennen, maar oefen vooral met uitleggen in eigen woorden.
Koppel het aspect aan een periode en aan concrete voorbeelden. Zonder voorbeeld blijft het te vaag.
Maak steeds verbanden: oorzaak -> gebeurtenis/ontwikkeling -> gevolg.
Let in bronnen op signaalwoorden: vrijheid, gelijkheid, natie, arbeiders, kolonies, propaganda, atoomdreiging
enzovoort.
Bij een PTA-vraag moet je vaak aantonen waarom een bron bij een kenmerkend aspect past. Noem dan altijd
een bronelement én historische kennis.
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 2
,Tijdvak 5: Ontdekkers en hervormers (1500-1600)
De zestiende eeuw is een overgangstijd. Europeanen trekken de wereld over, mensen gaan anders kijken
naar mens en natuur, en de christelijke eenheid in West-Europa breekt. In de Nederlanden leidt
godsdienstige en politieke spanning tot de Opstand tegen Spanje en uiteindelijk tot het ontstaan van de
Republiek.
Kern van het tijdvak
In dit tijdvak moet je vooral ontwikkelingen herkennen en verklaren. Leer niet losstaande feitjes, maar bouw per
aspect een korte redenering: waarom ontstond deze ontwikkeling, wie waren erbij betrokken en wat veranderde
erdoor?
5.1 Het begin van de Europese overzeese expansie
Kernsamenvatting: Vanaf de late vijftiende eeuw gingen Europese landen, vooral Portugal en Spanje, steeds
vaker over zee op zoek naar handelsroutes, goud, specerijen en nieuwe gebieden. Belangrijke oorzaken waren
economische winst, de wens om de islamitische tussenhandel te omzeilen, nieuwsgierigheid, missionering en
verbeteringen in scheepvaart en navigatie. De ontdekkingsreizen van Columbus, Vasco da Gama en Magelhaes
pasten hierbij. Voor Europa betekende expansie een enorme vergroting van de wereldkennis en het ontstaan van
handelsnetwerken met Amerika, Afrika en Azië. Voor niet-Europese samenlevingen waren de gevolgen vaak
ingrijpend: verovering, missionering, ziektes, dwangarbeid en exploitatie. In Amerika veroverden conquistadores
grote rijken zoals de Azteken en Inca’s. Op het examen moet je kunnen uitleggen dat overzeese expansie zowel
economisch als religieus en politiek gemotiveerd was, en dat zij het begin vormde van een langdurige Europese
overheersing buiten Europa.
Belangrijke begrippen: ontdekkingsreizen, conquistadores, kolonisatie, specerijenhandel, missionering.
Voorbeelden: Columbus bereikt Amerika (1492); Vasco da Gama bereikt India via Kaap de Goede Hoop; Spaanse
verovering van het Azteekse en Incarijk.
5.2 Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
Kernsamenvatting: In de renaissance, die eerst in Italiaanse steden opkwam, veranderde het denken over mens
en wereld. Humanisten benadrukten de waarde van het individu, kritisch onderzoek en talentontwikkeling. De
mens werd niet alleen gezien als zondig schepsel dat zich op het hiernamaals moest richten, maar ook als iemand
die op aarde iets kon bereiken. Kunstenaars bestudeerden anatomie en perspectief; geleerden gingen
waarnemen, vergelijken en twijfelen aan autoriteiten. Deze houding leidde tot een nieuwe wetenschappelijke
belangstelling: kennis moest gebaseerd zijn op onderzoek, ervaring en redenering. Dit betekende niet dat religie
verdween, maar wel dat kerkelijke verklaringen minder vanzelfsprekend werden. In toetsvragen herken je dit
aspect vaak aan nadruk op individualisme, realistische kunst, onderzoek naar natuur en mens, kritiek op
middeleeuwse scholastiek of de combinatie van kunst en wetenschap.
Belangrijke begrippen: renaissance, humanisme, individualisme, empirie, perspectief.
Voorbeelden: Leonardo da Vinci als kunstenaar en onderzoeker; anatomische studies; Copernicus die het
geocentrische wereldbeeld ter discussie stelde.
5.3 De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
Kernsamenvatting: Renaissancegeleerden en kunstenaars lieten zich inspireren door de cultuur van de Grieken
en Romeinen. Ze bestudeerden oude teksten, bouwstijlen, beeldhouwkunst, filosofie en politieke ideeën. Dit heet
hernieuwde oriëntatie omdat de klassieke Oudheid opnieuw als voorbeeld werd genomen. In de kunst zie je dat
terug in zuilen, koepels, mythologische onderwerpen, natuurgetrouwe lichamen en evenwichtige verhoudingen.
In de wetenschap en literatuur stimuleerde het lezen van klassieke bronnen een kritische houding: men wilde
terug naar oorspronkelijke teksten in plaats van alleen te vertrouwen op middeleeuwse uitleg. Deze oriëntatie
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 3
,paste bij het humanisme, dat veel aandacht had voor taal, geschiedenis en vorming. Voor het examen is het
belangrijk om verschil en samenhang te zien: de renaissance is breder, terwijl dit aspect specifiek gaat over het
opnieuw gebruiken en bewonderen van de Grieks-Romeinse cultuur.
Belangrijke begrippen: klassieke Oudheid, humanisme, ad fontes, Grieks-Romeinse cultuur, classicisme.
Voorbeelden: Michelangelo en klassieke lichaamshoudingen; Petrarca en de studie van klassieke teksten;
Renaissancebouwkunst met koepels en zuilen.
5.4 De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg
had
Kernsamenvatting: De Reformatie begon als kritiek op misstanden in de katholieke kerk, zoals de verkoop van
aflaten en de grote macht en rijkdom van geestelijken. Maarten Luther stelde dat de mens alleen door geloof en
Gods genade gered kon worden en dat de Bijbel belangrijker was dan kerkelijke traditie. Andere hervormers,
zoals Calvijn, ontwikkelden eigen leerstellingen. Dankzij de boekdrukkunst verspreidden kritiek en nieuwe
ideeën zich snel. De katholieke kerk reageerde met de Contrareformatie, maar de christelijke eenheid in West-
Europa was verbroken. Er ontstonden protestantse kerken naast de rooms-katholieke kerk. De Reformatie had
niet alleen religieuze, maar ook politieke gevolgen: vorsten en steden kozen soms voor protestantisme om
zelfstandiger te worden tegenover paus of keizer. In de Nederlanden werd geloofsvervolging een belangrijke
oorzaak van de Opstand.
Belangrijke begrippen: Reformatie, Luther, Calvijn, aflaten, Contrareformatie, godsdienstoorlogen.
Voorbeelden: 95 stellingen van Luther (1517); Calvinisme in de Nederlanden; Concilie van Trente als katholieke
reactie.
5.5 Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
Kernsamenvatting: De Nederlandse Opstand begon door een combinatie van politieke, religieuze en
economische spanningen. Karel V en Filips II wilden centralisatie: meer eenheid en gehoorzaamheid aan de
vorst. Veel edelen, steden en gewesten wilden hun privileges behouden. Tegelijk vervolgde Filips II protestanten
streng, wat in de Nederlanden veel weerstand opriep. De Beeldenstorm van 1566 en de harde reactie van Alva
verscherpten het conflict. Willem van Oranje groeide uit tot leider van de Opstand. In 1581 zwoeren opstandige
gewesten Filips II af met het Plakkaat van Verlatinghe. Uiteindelijk ontstond in het noorden de Republiek der
Verenigde Nederlanden: een staat zonder koning, waarin gewesten veel macht behielden. Op het examen moet je
kunnen uitleggen waarom dit conflict zowel een strijd om godsdienstvrijheid als een strijd tegen centralisatie en
absolutistische macht was.
Belangrijke begrippen: Opstand, centralisatie, particularisme, Beeldenstorm, Plakkaat van Verlatinghe,
Republiek.
Voorbeelden: Beeldenstorm (1566); Alva en de Raad van Beroerten; Unie van Utrecht (1579); Plakkaat van
Verlatinghe (1581).
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 4
, Tijdvak 6: Regenten en vorsten (1600-1700)
De zeventiende eeuw laat twee tegengestelde ontwikkelingen zien: absolute vorsten bouwen machtige
staten op, terwijl de Nederlandse Republiek juist bestuurd wordt door regenten en gewesten. Tegelijk
groeit de wereldeconomie en verandert de wetenschap fundamenteel.
Kern van het tijdvak
In dit tijdvak moet je vooral ontwikkelingen herkennen en verklaren. Leer niet losstaande feitjes, maar bouw per
aspect een korte redenering: waarom ontstond deze ontwikkeling, wie waren erbij betrokken en wat veranderde
erdoor?
6.1 Het streven van vorsten naar absolute macht
Kernsamenvatting: Absolutisme betekent dat een vorst zoveel mogelijk macht in eigen handen probeert te
brengen. Vorsten wilden belastingen heffen, een staand leger onderhouden, wetten maken, rechtspraak
controleren en adel en steden ondergeschikt maken. Zij legitimeerden hun macht vaak met het droit divin: het
idee dat de koning door God was aangesteld. Frankrijk onder Lodewijk XIV is het klassieke voorbeeld. Hij
beperkte de politieke macht van de adel door hen aan zijn hof in Versailles te binden, bestuurde via ambtenaren
en voerde een actieve buitenlandse politiek. Absolutisme was een reactie op versnippering, godsdienstoorlogen
en de behoefte aan orde. Op toetsen moet je absolutisme kunnen herkennen aan centralisatie, hofcultuur,
staatsmacht, belastingheffing, legeropbouw en de uitspraak “L’état, c’est moi”.
Belangrijke begrippen: absolutisme, centralisatie, droit divin, staand leger, hofcultuur.
Voorbeelden: Lodewijk XIV en Versailles; Frans mercantilisme onder Colbert; intendanten als koninklijke
bestuurders.
6.2 De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht
van de Nederlandse Republiek
Kernsamenvatting: De Republiek was bijzonder omdat zij geen koning had. De macht lag bij de afzonderlijke
gewesten, de Staten-Generaal, stedelijke regenten en in oorlogstijd ook bij de stadhouder. Dit decentrale bestuur
week af van het absolutisme in veel andere Europese landen. Economisch beleefde de Republiek de Gouden
Eeuw: Amsterdam werd een handels- en financieel centrum, de VOC en WIC organiseerden wereldhandel, en
scheepvaart, nijverheid en landbouw waren sterk ontwikkeld. Cultureel bloeiden schilderkunst, wetenschap,
drukpers en tolerantie. Kunstenaars als Rembrandt en Vermeer werkten voor een brede markt van burgers in
plaats van alleen voor kerk of hof. De Republiek was relatief tolerant, maar niet volledig gelijkwaardig:
katholieken en joden mochten vaak geloven, maar hadden beperkingen. Examenstof draait vaak om de
samenhang tussen handel, stedelijke burgerij, regentenbestuur en culturele bloei.
Belangrijke begrippen: Republiek, regenten, Staten-Generaal, stadhouder, Gouden Eeuw, tolerantie.
Voorbeelden: VOC (1602); Amsterdamse stapelmarkt; Rembrandt en burgerlijke kunstmarkt; Vrede van Münster
(1648).
6.3 Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
Kernsamenvatting: In de zeventiende eeuw ontstonden steeds sterkere handelsverbindingen tussen Europa,
Azië, Afrika en Amerika. Koopman-ondernemers investeerden kapitaal in schepen, voorraden en
handelscompagnieën om winst te maken: handelskapitalisme. De VOC en WIC kregen van de Staten-Generaal
handelsmonopolies en bestuurlijke bevoegdheden. Ze konden forten bouwen, verdragen sluiten en oorlog
voeren. Door deze contacten raakten markten wereldwijd verbonden. Producten als specerijen, suiker, tabak,
zilver, textiel en slaven werden onderdeel van internationale handelsketens. Dit was het begin van een
wereldeconomie waarin Europa een steeds dominantere positie kreeg. Voor het examen moet je kunnen
uitleggen dat handelskapitalisme vooral draaide om handel en investeringen, nog niet om fabrieksproductie
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 5
Kenmerkende aspecten CE HAVO
Tijdvakken 5 t/m 10 - voor PTA Geschiedenis Havo 4
Deze samenvatting is gebaseerd op de bijgevoegde CvTE-lijst met kenmerkende aspecten voor CE HAVO. De
formuleringen van de kenmerkende aspecten zijn overgenomen en per aspect uitgewerkt tot leerstof, verbanden,
begrippen en toetsgerichte aandachtspunten.
Gebruik bij het leren: koppel elk kenmerkend aspect aan tijd, plaats, oorzaken, gevolgen, voorbeelden en
begrippen. In toetsvragen moet je meestal niet alleen herkennen, maar ook uitleggen waarom een bron of
gebeurtenis bij een kenmerkend aspect past.
Overzicht per tijdvak
Tijdvak Naam Periode Hoofdthema
5 Ontdekkers en 1500-1600 expansie, renaissance,
hervormers reformatie, Opstand
6 Regenten en vorsten 1600-1700 absolutisme, Republiek,
wereldeconomie,
wetenschap
7 Pruiken en revoluties 1700-1800 verlichting, ancien
régime, slavenhandel,
democratische revoluties
8 Burgers en 1800-1900 industrialisatie, sociale
stoommachines kwestie, imperialisme,
emancipatie, stromingen
9 Wereldoorlogen 1900-1950 massapolitiek,
totalitarisme, crisis,
oorlog, genocide,
bezetting
10 Televisie en computer 1950-heden Koude Oorlog,
dekolonisatie, Europa,
welvaart, multiculturele
samenleving
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 1
,Examentraining: zo leer je een kenmerkend aspect
Leer de exacte formulering herkennen, maar oefen vooral met uitleggen in eigen woorden.
Koppel het aspect aan een periode en aan concrete voorbeelden. Zonder voorbeeld blijft het te vaag.
Maak steeds verbanden: oorzaak -> gebeurtenis/ontwikkeling -> gevolg.
Let in bronnen op signaalwoorden: vrijheid, gelijkheid, natie, arbeiders, kolonies, propaganda, atoomdreiging
enzovoort.
Bij een PTA-vraag moet je vaak aantonen waarom een bron bij een kenmerkend aspect past. Noem dan altijd
een bronelement én historische kennis.
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 2
,Tijdvak 5: Ontdekkers en hervormers (1500-1600)
De zestiende eeuw is een overgangstijd. Europeanen trekken de wereld over, mensen gaan anders kijken
naar mens en natuur, en de christelijke eenheid in West-Europa breekt. In de Nederlanden leidt
godsdienstige en politieke spanning tot de Opstand tegen Spanje en uiteindelijk tot het ontstaan van de
Republiek.
Kern van het tijdvak
In dit tijdvak moet je vooral ontwikkelingen herkennen en verklaren. Leer niet losstaande feitjes, maar bouw per
aspect een korte redenering: waarom ontstond deze ontwikkeling, wie waren erbij betrokken en wat veranderde
erdoor?
5.1 Het begin van de Europese overzeese expansie
Kernsamenvatting: Vanaf de late vijftiende eeuw gingen Europese landen, vooral Portugal en Spanje, steeds
vaker over zee op zoek naar handelsroutes, goud, specerijen en nieuwe gebieden. Belangrijke oorzaken waren
economische winst, de wens om de islamitische tussenhandel te omzeilen, nieuwsgierigheid, missionering en
verbeteringen in scheepvaart en navigatie. De ontdekkingsreizen van Columbus, Vasco da Gama en Magelhaes
pasten hierbij. Voor Europa betekende expansie een enorme vergroting van de wereldkennis en het ontstaan van
handelsnetwerken met Amerika, Afrika en Azië. Voor niet-Europese samenlevingen waren de gevolgen vaak
ingrijpend: verovering, missionering, ziektes, dwangarbeid en exploitatie. In Amerika veroverden conquistadores
grote rijken zoals de Azteken en Inca’s. Op het examen moet je kunnen uitleggen dat overzeese expansie zowel
economisch als religieus en politiek gemotiveerd was, en dat zij het begin vormde van een langdurige Europese
overheersing buiten Europa.
Belangrijke begrippen: ontdekkingsreizen, conquistadores, kolonisatie, specerijenhandel, missionering.
Voorbeelden: Columbus bereikt Amerika (1492); Vasco da Gama bereikt India via Kaap de Goede Hoop; Spaanse
verovering van het Azteekse en Incarijk.
5.2 Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
wetenschappelijke belangstelling
Kernsamenvatting: In de renaissance, die eerst in Italiaanse steden opkwam, veranderde het denken over mens
en wereld. Humanisten benadrukten de waarde van het individu, kritisch onderzoek en talentontwikkeling. De
mens werd niet alleen gezien als zondig schepsel dat zich op het hiernamaals moest richten, maar ook als iemand
die op aarde iets kon bereiken. Kunstenaars bestudeerden anatomie en perspectief; geleerden gingen
waarnemen, vergelijken en twijfelen aan autoriteiten. Deze houding leidde tot een nieuwe wetenschappelijke
belangstelling: kennis moest gebaseerd zijn op onderzoek, ervaring en redenering. Dit betekende niet dat religie
verdween, maar wel dat kerkelijke verklaringen minder vanzelfsprekend werden. In toetsvragen herken je dit
aspect vaak aan nadruk op individualisme, realistische kunst, onderzoek naar natuur en mens, kritiek op
middeleeuwse scholastiek of de combinatie van kunst en wetenschap.
Belangrijke begrippen: renaissance, humanisme, individualisme, empirie, perspectief.
Voorbeelden: Leonardo da Vinci als kunstenaar en onderzoeker; anatomische studies; Copernicus die het
geocentrische wereldbeeld ter discussie stelde.
5.3 De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid
Kernsamenvatting: Renaissancegeleerden en kunstenaars lieten zich inspireren door de cultuur van de Grieken
en Romeinen. Ze bestudeerden oude teksten, bouwstijlen, beeldhouwkunst, filosofie en politieke ideeën. Dit heet
hernieuwde oriëntatie omdat de klassieke Oudheid opnieuw als voorbeeld werd genomen. In de kunst zie je dat
terug in zuilen, koepels, mythologische onderwerpen, natuurgetrouwe lichamen en evenwichtige verhoudingen.
In de wetenschap en literatuur stimuleerde het lezen van klassieke bronnen een kritische houding: men wilde
terug naar oorspronkelijke teksten in plaats van alleen te vertrouwen op middeleeuwse uitleg. Deze oriëntatie
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 3
,paste bij het humanisme, dat veel aandacht had voor taal, geschiedenis en vorming. Voor het examen is het
belangrijk om verschil en samenhang te zien: de renaissance is breder, terwijl dit aspect specifiek gaat over het
opnieuw gebruiken en bewonderen van de Grieks-Romeinse cultuur.
Belangrijke begrippen: klassieke Oudheid, humanisme, ad fontes, Grieks-Romeinse cultuur, classicisme.
Voorbeelden: Michelangelo en klassieke lichaamshoudingen; Petrarca en de studie van klassieke teksten;
Renaissancebouwkunst met koepels en zuilen.
5.4 De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg
had
Kernsamenvatting: De Reformatie begon als kritiek op misstanden in de katholieke kerk, zoals de verkoop van
aflaten en de grote macht en rijkdom van geestelijken. Maarten Luther stelde dat de mens alleen door geloof en
Gods genade gered kon worden en dat de Bijbel belangrijker was dan kerkelijke traditie. Andere hervormers,
zoals Calvijn, ontwikkelden eigen leerstellingen. Dankzij de boekdrukkunst verspreidden kritiek en nieuwe
ideeën zich snel. De katholieke kerk reageerde met de Contrareformatie, maar de christelijke eenheid in West-
Europa was verbroken. Er ontstonden protestantse kerken naast de rooms-katholieke kerk. De Reformatie had
niet alleen religieuze, maar ook politieke gevolgen: vorsten en steden kozen soms voor protestantisme om
zelfstandiger te worden tegenover paus of keizer. In de Nederlanden werd geloofsvervolging een belangrijke
oorzaak van de Opstand.
Belangrijke begrippen: Reformatie, Luther, Calvijn, aflaten, Contrareformatie, godsdienstoorlogen.
Voorbeelden: 95 stellingen van Luther (1517); Calvinisme in de Nederlanden; Concilie van Trente als katholieke
reactie.
5.5 Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
Kernsamenvatting: De Nederlandse Opstand begon door een combinatie van politieke, religieuze en
economische spanningen. Karel V en Filips II wilden centralisatie: meer eenheid en gehoorzaamheid aan de
vorst. Veel edelen, steden en gewesten wilden hun privileges behouden. Tegelijk vervolgde Filips II protestanten
streng, wat in de Nederlanden veel weerstand opriep. De Beeldenstorm van 1566 en de harde reactie van Alva
verscherpten het conflict. Willem van Oranje groeide uit tot leider van de Opstand. In 1581 zwoeren opstandige
gewesten Filips II af met het Plakkaat van Verlatinghe. Uiteindelijk ontstond in het noorden de Republiek der
Verenigde Nederlanden: een staat zonder koning, waarin gewesten veel macht behielden. Op het examen moet je
kunnen uitleggen waarom dit conflict zowel een strijd om godsdienstvrijheid als een strijd tegen centralisatie en
absolutistische macht was.
Belangrijke begrippen: Opstand, centralisatie, particularisme, Beeldenstorm, Plakkaat van Verlatinghe,
Republiek.
Voorbeelden: Beeldenstorm (1566); Alva en de Raad van Beroerten; Unie van Utrecht (1579); Plakkaat van
Verlatinghe (1581).
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 4
, Tijdvak 6: Regenten en vorsten (1600-1700)
De zeventiende eeuw laat twee tegengestelde ontwikkelingen zien: absolute vorsten bouwen machtige
staten op, terwijl de Nederlandse Republiek juist bestuurd wordt door regenten en gewesten. Tegelijk
groeit de wereldeconomie en verandert de wetenschap fundamenteel.
Kern van het tijdvak
In dit tijdvak moet je vooral ontwikkelingen herkennen en verklaren. Leer niet losstaande feitjes, maar bouw per
aspect een korte redenering: waarom ontstond deze ontwikkeling, wie waren erbij betrokken en wat veranderde
erdoor?
6.1 Het streven van vorsten naar absolute macht
Kernsamenvatting: Absolutisme betekent dat een vorst zoveel mogelijk macht in eigen handen probeert te
brengen. Vorsten wilden belastingen heffen, een staand leger onderhouden, wetten maken, rechtspraak
controleren en adel en steden ondergeschikt maken. Zij legitimeerden hun macht vaak met het droit divin: het
idee dat de koning door God was aangesteld. Frankrijk onder Lodewijk XIV is het klassieke voorbeeld. Hij
beperkte de politieke macht van de adel door hen aan zijn hof in Versailles te binden, bestuurde via ambtenaren
en voerde een actieve buitenlandse politiek. Absolutisme was een reactie op versnippering, godsdienstoorlogen
en de behoefte aan orde. Op toetsen moet je absolutisme kunnen herkennen aan centralisatie, hofcultuur,
staatsmacht, belastingheffing, legeropbouw en de uitspraak “L’état, c’est moi”.
Belangrijke begrippen: absolutisme, centralisatie, droit divin, staand leger, hofcultuur.
Voorbeelden: Lodewijk XIV en Versailles; Frans mercantilisme onder Colbert; intendanten als koninklijke
bestuurders.
6.2 De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht
van de Nederlandse Republiek
Kernsamenvatting: De Republiek was bijzonder omdat zij geen koning had. De macht lag bij de afzonderlijke
gewesten, de Staten-Generaal, stedelijke regenten en in oorlogstijd ook bij de stadhouder. Dit decentrale bestuur
week af van het absolutisme in veel andere Europese landen. Economisch beleefde de Republiek de Gouden
Eeuw: Amsterdam werd een handels- en financieel centrum, de VOC en WIC organiseerden wereldhandel, en
scheepvaart, nijverheid en landbouw waren sterk ontwikkeld. Cultureel bloeiden schilderkunst, wetenschap,
drukpers en tolerantie. Kunstenaars als Rembrandt en Vermeer werkten voor een brede markt van burgers in
plaats van alleen voor kerk of hof. De Republiek was relatief tolerant, maar niet volledig gelijkwaardig:
katholieken en joden mochten vaak geloven, maar hadden beperkingen. Examenstof draait vaak om de
samenhang tussen handel, stedelijke burgerij, regentenbestuur en culturele bloei.
Belangrijke begrippen: Republiek, regenten, Staten-Generaal, stadhouder, Gouden Eeuw, tolerantie.
Voorbeelden: VOC (1602); Amsterdamse stapelmarkt; Rembrandt en burgerlijke kunstmarkt; Vrede van Münster
(1648).
6.3 Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
Kernsamenvatting: In de zeventiende eeuw ontstonden steeds sterkere handelsverbindingen tussen Europa,
Azië, Afrika en Amerika. Koopman-ondernemers investeerden kapitaal in schepen, voorraden en
handelscompagnieën om winst te maken: handelskapitalisme. De VOC en WIC kregen van de Staten-Generaal
handelsmonopolies en bestuurlijke bevoegdheden. Ze konden forten bouwen, verdragen sluiten en oorlog
voeren. Door deze contacten raakten markten wereldwijd verbonden. Producten als specerijen, suiker, tabak,
zilver, textiel en slaven werden onderdeel van internationale handelsketens. Dit was het begin van een
wereldeconomie waarin Europa een steeds dominantere positie kreeg. Voor het examen moet je kunnen
uitleggen dat handelskapitalisme vooral draaide om handel en investeringen, nog niet om fabrieksproductie
Samenvatting geschiedenis havo 4 - tijdvakken 5 t/m 10 - pagina 5
