Leeslijst
Strafprocesrecht en mensenrechten
Week 1: Introductie
● T.N.B.M. Spronken, 75 jaar Straatsburg: memoires over procederen in Straatsburg,
Boom Strafblad 2025, afl. 5
● A. Martuffi, K. Pitcher en J. Ouwerkerk, The Netherland, Reluctance and Formalism
in the implementation of EU Defence rights, in: G. Contissa (e.a.) (red.), Effective
Protection of the Rights of the Accused in the EU Directives, Brill 2022
● J.W. Ouwerkerk en P. Verrest, De struisvogel voorbij. Pleidooi voor een actieve
participatie in de Europese rechtsontwikkeling inzake fundamentele rechten in de
strafrechtspleging, Delikt en Delinkwent 2021, afl. 7
75 jaar EVRM: memoires over procederen in Straatsburg
● p. 2: inleiding over een zaak met twee verdachten en een anonieme getuige
● Klacht ingediend bij Europese Commissie voor de Rechten vn de Mens (ECRM)
● Kostovski zaak
○ ontvankelijkheid
○ eerst kijken naar een schikking → daarna twee opties
■ EHRM
■ Comité van Ministers
p3
● daarna hoorzitting
● Schending van artikel 6 lid 1 en lid 3d EVRM
○ verklaringen van getuigen die niet door verdachte ondervraagd kunnen
worden zijn ontoelaatbaar als dragend bewijs voor een veroordelig
p. 4
● terughoudende reactie op Kostovski-zaak
○ anonieme getuigenverklaring mag als bewijs worden gebruikt als;
■ de verklaring was afgenomen door een rechter die de identiteit van
getuige kende
■ deze gemotiveerd had doen blijken van zijn oordeel over de
betrouwbaarheid van de getuige en de redenen voor diens wens
anoniem te blijven
■ deze de verdediging in de gelegenheid had gesteld op enigerlei wijze
aan de getuige vragen te stellen
→ zie nu art. 226a - 226f Sv
, ● Gevolg: steeds meer getuige verhoor zaken voor EVRM
p. 5 Dit leidde o.a. tot de Van Mechelen zaak
● Kunnen politieagenten als anonieme getuigen optreden?
● waren de ondervragingsmogelijkheden afdoende
● was de herkenning van verdachte door verbalisanten doorslaggevend bewijs?
p. 6
● herzieningsverzoek bij NL rechter ingediend
○ maar daarvoor was geen wettelijke basis
○ wel HR aanbeveling aan wetgever om in herzieningsprocedure te voorzien in
bij vastgestelde schending in Straatsburg
● Van Mechelen had ook een civiele procedure gestart en kreeg door het declaratoire
karakter van EHRM-uitspraak een schadevergoedidng van 187.000 euro
○ EVRM brengt bij verdragsschending een verplichting mee tot rechtsherstel
○ ook als een vrijheidsbenemdende straf al gedeeltelijk is ondergaan
○ nu in art. 457 lid 1 aanhef en onder 3e SV mogelijkheid van herziening van
onherroepelijke strafvonnissen
● Art. 6 lid 2 EVRM onschuldpresumptie: rechter mag niet stellen dat ook zonder
verdragsschending de verdachte veroordeeld zou worden
○ de decisiveness van het bewijsmateriaal in verhouding tot verdragsschending
zijn van belang.
A. Martuffi, K. Pitcher en J. Ouwerkerk, The Netherland, Reluctance and
Formalism in the implementation of EU Defence rights, in: G. Contissa (e.a.)
(red.), Effective Protection of the Rights of the Accused in the EU Directives,
Brill 2022
Implementation of directives adopted under Article 82(2) of the Treaty of the Functioning of
the European Union on creating harmonnisation procedural rights criminal proceedings (EU
Procedural Direcitives)
Par. 12.2.: Background information: Fundamental Rights Protection in the Netherlands
● Most important rights in:
○ the Constitution (Grondwet)
○ EU Convention on Human Rights (ECHR)
■ Protocols
○ International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR)
○ The Charter of Fundamental Rights of the European Union (EU Charter) and
the EU Procedural Directives
● Rules on criminal investigation/prosecution: Wetboek van Strafvordering (Code of
Civil Procedure CCP)
○ Most laws of EU directives in Sv (CCP)
○ individuele rechtsbescherming
■ important constraint on authorities
, ■ attaching conditions to exercise
● Dutch Criminal Procedural Law needs to be in according with laws we are part of
(see first bullet)
○ ECHR most influential
○ Before 2021 right to a fair trial wasn't in the constitution (Nu art. 17 GW)
■ also prohibation of lawyers testing constitution
■ Supreme Court is a court of casation
● Court can only rule that a certain law is incompatible with
international treaty (art. 94 GW)
● Art. 6 ECHR: right of accused to examine witnesses against them
○ in NL resistance to ECHR with procedural law
● Dutch process is inquisitorial (with adversarial argument)
○ strong focus pre trial phase
○ onderzoek ter terechtzitting: verificatie
■ trials are short
○ strong focus on truth-finding
■ individuele rechtsbescherming is a constraint
○ Witnesses often not heard at trial
■ hearsay police
● Criminal investigation
○ Police under supervision of Public prosecutor
■ Public Prosecutor is also investigative authority
■ Migistratelijk (as part of Judiciary)
● but not independent
● Trial Judge:
○ plays active role
■ completeness of investigation
■ order further investigations
● defence marginal role
○ Defence has to raise issues
■ critique: are rights of accused protected adequately
○ Judge may attach legal consequences to violations in the pre-trial phase (art.
359a Sv)
■ o.a. inadmissibility, exclusion of evidence, sentence reduction or
declaration
● usually no legal consequences
Part. 12.3.: The implementation of the EU Directives: State of Play
Alle zes de richtlijnen zijn formeel geïmplementeerd, deels via nieuwe wetgeving en deels
via bestaande kaders
.
Richtlijn 2010/64 (Tolk en vertaling): Geïmplementeerd via artikelen als 29b Sv (recht op
een tolk) en 32a Sv (vertaling van processtukken)
● Kritiekpunten zijn het gebrek aan effectieve rechtsmiddelen tegen de weigering van
een tolk en de beperkte vertaling van vonnissen
.
,Richtlijn 2013/48 (Toegang tot een advocaat): Deze richtlijn veroorzaakte de meeste
opschudding
● Het recht op bijstand tijdens verhoor is nu vastgelegd in de artikelen 28 t/m 28e Sv
● De implementatie wordt echter als formalistisch bekritiseerd: de wetgeving richt zich
meer op de plichten van de autoriteiten dan op de empowerment van de verdachte
○ Passiviteit van de verdachte: Het recht op aanwezigheid van een advocaat bij
verhoor (art. 28d Sv) is afhankelijk van een expliciet verzoek van de
verdachte, wat de beschermende werking van de richtlijn kan ondermijnen
○ Beperking van de rol van de advocaat: De gedelegeerde regelgeving beperkt
wat een advocaat mag doen tijdens een verhoor (bijvoorbeeld het verbod om
namens de cliënt te antwoorden), wat als 'minimalistisch' wordt bekritiseerd
○ Geen tijdige rechtsmiddelen: Schendingen worden pas achteraf bij de zitting
getoetst (via art. 359a Sv), terwijl de richtlijn onmiddellijke rechtsbescherming
beoogt
.
Richtlijn 2016/800 (Procedurele waarborgen voor kinderen): Introduceerde specifieke
waarborgen voor minderjarigen, zoals het recht op informatie (art. 488aa Sv) en
audiovisuele opnames van verhoren (art. 488ac Sv), met de nadruk op het belang van het
kind
.
Richtlijn 2016/1919 (Rechtsbijstand): Geïmplementeerd via de bestaande Wet op de
rechtsbijstand
● Er is bezorgdheid over de financiële druk op het stelsel, wat de kwaliteit van de
rechtsbijstand onder de richtlijn kan beïnvloeden
○ Financiële druk: Het Nederlandse stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand
staat onder grote financiële druk, mede door de extra kosten van de Salduz-
jurisprudente (advocaat bij verhoor).
○ Kwaliteit van de verdediging: Er is een voortdurend debat over de vraag of de
budgettaire beperkingen de kwaliteit van de rechtsbijstand aantasten, wat
direct botst met de doelstellingen van de richtlijn
.
Richtlijn 2016/343 (Onschuldpresumptie): De overheid stelt dat bestaande wetgeving
volstaat, maar er zijn vragen over de verenigbaarheid van de Nederlandse standaard van
'rechterlijke overtuiging' (art. 338 Sv) met de richtlijn
● Ook het gebruik van het zwijgrecht van de verdachte als bewijs (om andere
bewijsmiddelen te wegen) wordt als problematisch gezien in het licht van de richtlijn
○ Bewijsstandaard: Er is spanning tussen de Nederlandse standaard van
'rechterlijke overtuiging' (art. 338 Sv) en de EU-vereiste dat schuld 'buiten
redelijke twijfel' moet worden aangetoond (in dubio pro reo).
○ Zwijgrecht als bewijs: De Hoge Raad staat toe dat het zwijgen van een
verdachte onder bepaalde omstandigheden wordt meegewogen bij het
waarderen van ander belastend bewijs
■ Dit wordt door de auteurs gezien als strijdig met de geest van de
richtlijn, die verbiedt dat zwijgen tegen de verdachte wordt gebruikt
,( AI: De kern van de wrijving zit in de inquisitoire traditie van Nederland, waar de focus ligt
op waarheidsvinding en de magistratelijke rol van het Openbaar Ministerie EU-recht vereist
echter een meer adversaire benadering waarbij de verdachte een actieve drager is van
rechtenDe Nederlandse wetgever vertoont een zekere terughoudendheid om deze "rechten-
benadering" volledig te omarmen, wat resulteert in wetgeving die vooral voorschrijft wat de
politie en het OM moeten doen, in plaats van wat de verdachte mag eisen)
Par. 12.4.1: belangrijkste kritiekpunten op de implementatie
Belangrijkste kritiekpunten:
● De Nederlandse wetgever heeft bij de implementatie sterk gezocht naar continuïteit
met het bestaande Wetboek van Strafvordering Hierdoor is de terminologie van
'bevoegdheden' van autoriteiten gehandhaafd in plaats van de taal van 'rechten' van
de verdachte
● De verdachte als passieve ontvanger:
○ In de huidige wetgeving (zoals art. 29b en art. 30 lid 1 Sv) wordt de verdachte
vaak nog gezien als de passieve ontvanger van beslissingen van officieren
van justitie, rechters of politieagenten
■ Dit botst met de bredere trend in het Nederlandse recht waarbij de
effectiviteit van procesrechten juist steeds meer afhankelijk wordt
gemaakt van het eigen initiatief van de verdediging
■ Als de wetgeving niet uitnodigend is voor de verdediging om deze
rechten te claimen, komt de rechtsbescherming in het gedrang
● Het ontbreken van tijdige en effectieve rechtsmiddelen:
○ Een fundamenteel probleem is dat Nederland er niet voor heeft gekozen om
specifieke rechtsmiddelen in te voeren die onmiddellijk en effectief herstel
bieden bij schendingen in de pre-fase
■ In plaats daarvan wordt vertrouwd op mechanismen die pas tijdens de
terechtzitting kunnen worden geactiveerd, zoals artikel 359a Sv
■ Dit betekent dat beslissingen over fundamentele rechten (zoals
toegang tot een tolk) gedurende het voorbereidend onderzoek stevig
in handen blijven van de vervolgende instanties
● Twijfels over onafhankelijkheid:
○ De auteurs uiten ernstige twijfels over de conformiteit met het recht op een
effectief rechtsmiddel (art. 47 EU-Handvest)
■ Bijvoorbeeld: als de toegang tot een tolk wordt geweigerd, wordt het
bezwaar hiertegen vaak afgehandeld door een (hulp)officier van
justitie (vaak een senior politieagent), wat de vereiste onafhankelijke
rechterlijke toetsing mist
● Minimalisme in specifieke rechten: De implementatie van het recht op aanwezigheid
van een advocaat bij verhoor is minimalistisch
○ Gedelegeerde regelgeving beperkt de rol van de advocaat aanzienlijk,
bijvoorbeeld door te verbieden dat de advocaat namens de cliënt antwoordt,
wat de effectiviteit van de verdediging kan ondermijnen
,Par. 12.4. Trends in de Nederlandse rechtspraak
● Loyaliteit aan het EVRM boven EU-recht:
○ De Hoge Raad lijkt terughoudend om expliciet aan de EU-richtlijnen te
toetsen
■ In plaats daarvan blijft de focus liggen op het EVRM en de
rechtspraak van het EHRM, zelfs als die rechten inmiddels
gecodificeerd zijn in EU-richtlijnen
● Wanneer er wel naar richtlijnen wordt verwezen, is dat vaak slechts ad
adiuvandum (ter ondersteuning) en wordt nationale wetgeving zelden
specifiek geïnterpreteerd in het licht van de bijbehorende EU-artikelen
● Onbekendheid met de EU-dimensie:
○ Er bestaat bezorgdheid in de literatuur of rechters en andere procespartijen
wel voldoende 'clued-up' zijn over wanneer het Unierecht precies in het
geding is
■ Er wordt echter verwacht dat de bekendheid met het EU-strafrecht en
het EU-Handvest in de toekomst zal toenemen
● Instrumenten van Unierecht:
○ Ondanks de algemene terughoudendheid zijn er gevallen waarin rechters
bereid zijn om EU-recht voorrang te geven via richtlijnconforme interpretatie
of rechtstreekse werking wanneer een richtlijn niet correct is omgezet
● Terughoudendheid bij prejudiciële vragen:
○ Er is een merkbare aarzeling bij rechters om de procedure voor prejudiciële
vragen bij het Hof van Justitie van de EU te starten
○ De belangrijkste reden hiervoor is de angst dat dergelijke procedures de
efficiëntie en snelheid van de strafrechtspleging negatief beïnvloeden
Samenvattend concluderen de auteurs dat de Nederlandse aanpak pragmatisch en
formalistisch is, waarbij de beschermende dimensie van de richtlijnen (zoals equality of
arms) vaak onderbelicht blijft in de nationale wetteksten
,J.W. Ouwerkerk en P. Verrest, De struisvogel voorbij. Pleidooi voor een actieve
participatie in de Europese rechtsontwikkeling inzake fundamentele rechten in
de strafrechtspleging, Delikt en Delinkwent 2021, afl. 7
1. Inleiding
● Strafrecht Europeanisering
○ niet alleen voor specialisten
● Vooral focus op EVRM en EHRM in afgelopen jaren
○ op terrein fundamentele rechten EU dominant
● Hoe moet worden omgegaan ontwikkelingen EU-recht?
2. De Stormachtige opkomst en ontwikkeling van het EU-rechtelijk kader inzake
fundamentele rechten
2.1. De dubbele grondslag van het EU-lader inzake fundamentele rechten
● Art. 2 en 4 VEU: EU = rechtsruimte met kernwaarden die actief moet worden
beschermd (The Rule of Law)
○ EVRM
○ Handel van de Grondrechten EU (HGEU)
■ beroep doen bij toepassing EU-recht mogelijk
● Ontwikkeling fundamentele rechten houdt verband met intensivering strafrechtelijke
samenwerking
○ wederzijdse erkenning
○ harmonisatie van procedurele rechten in het strafproces
■ gevoel van minimum beschermingsniveau nodig
■ instemming over precieze bevoegdheid van EU-wetgever (art. 82
Verdrag betreffende dewerking Europese Unie) (VWEU)
● Op grondslag van deze bevoegdheid: meerdere richtlijnen ter
harmonisatie procedurele rechten van personen in
strafvordering
● Fundamentele rechten strafrecht 2 grondslagen
○ direct aan strafrecht gerelateerde grondslag:
■ gelijk niveau van fundamentele rechten is nodig voor goede
strafrechtelijke samenwerking tussen lidstaten
○ bredere grondslag:
■ bescherming van fundamentele rechten als behorend tot de
kernwaarden van de EU
2.2. Het HGEU en de EU-richtlijnen inzake procedurele rechten: inhoud en onderlinge relatie
Relevante bepalingen uit het HGEU zijn onder meer:
● Art. 47 HGEU: Recht op een doeltreffende voorziening in rechte, een eerlijk proces
en rechtsbijstand
, ● Art. 48 HGEU: Vermoeden van onschuld en rechten van de verdediging
● Art. 49 HGEU: Legaliteitsbeginsel en evenredigheidsbeginsel van straffen
● Art. 50 HGEU: Ne bis in idem-beginsel
● Art. 8 en 21 HGEU: Bescherming van persoonsgegevens en non-discriminatie
.
Daarnaast zijn er zes richtlijnen aangenomen: 2010/64/EU (vertolking en vertaling),
2012/13/EU (recht op informatie), 2013/48/EU (toegang tot een raadsman), 2016/343/EU
(vermoeden van onschuld), 2016/1919/EU (gefinancierde rechtsbijstand) en 2016/800/EU
(minderjarige verdachten)
De richtlijnen vormen vaak een concretisering van de rechten uit het HGEU
● Richtlijnen geïmplementeerd → minimumharmonisatie strafprocesrecht
rechten
○ soms was nieuwe wetgeving nodig (recht op informatie en toegang tot
raadsman)
○ soms was NL recht al voldoende (vermoeden van onschuld)
● Overlap HGEU en Richtlijnen
○ Verhouding tot elkaar?
○ Twee dimensies:
■ inhoud: rechten in richtlijnen hetzelfdde als HGEU en vice versa
● richtlijnen zijn concretisering
● staat vaak expliciet in preambules
■ toepassing en doorwerking nationaal recht: alles van HGEU op alle
nationale strafzaken van toepassing
● ook als geen EU-recht dimensie
● welk is er een beperking (volgende par)
3. Doorwerking en afdwingbaarheid van Uniebrede fundamentele rechten
● Hoe moeten richtlijnen en HGEU toepassing vinden in nationaal recht
○ art. 82 VWEU: harmonisatie procedurele rechten
■ voor zover bevordering wederzijdse erkenning
■ maar eigk veel breder
● per richtlijn een reikwijdte van toepassingsgebied
○ o.a. recht raadsman en vermoeden onschuld:
■ gaat in vanaf moment in kennis stellen dat persoon verdachte is tot
aan beëindiging van de procedure
○ andere richtlijnen zelfde toepassingsbereik
■ HvJ neiging om dit ruimte toepassingsgebied uit te breiden
● UY-arrest
○ veroordeelde heeft recht informatie opgelegde sanctie
● Toepassingsgebied HGEU:
○ beperkt:
■ richt zich op EU-instellingen
■ en lidstaten wanneer zij EU-recht uivoeren
○ beroep op HGEU mogelijk als autoriteiten in lidstaten bepaling toepassen die
afkomstig is uit EU-recht
, ■ duidelijk EU-wetgeving
● o.a. als in nationaal recht geïmplementeerd n.a.v. EU-recht
■ ook niet-duidelijke EU-wetgeving (kan sprake zijn van doorwerking)
● wanneer nationale wetgeving gebruikt wordt om tevens aan
EU-wetgeving te voldoen
● aangegeven via notificatie of rechtsgebied dat valt onder
communautaire wetgeving
● art. 51 HGEU-criterium: lidstaten geven mede uitvoering aan
EU-recht
○ veel het geval in strafzaken
○ daar is sprake van in deze gevallen:
■ strafrechtelijke procedure wegens overtreding
verbod- of gebod bepaling communautaire EU-
recht
■ procedure strafrechtelijke samenwerking
lidstaten die valt onder reikwdijte van
richtlijn/verordering (o.a. EU aanhoudingsbevel
etc.)
■ een onderdeel van een strafrechtelijke
procedure waarin bepalingen van
strafprocesrecht worden toegepast die
geharmoniseerd zijn in EU-recht
(slachtofferrechten etc.)
■ bijzondere vorm van harmonisatie
strafprocesrecht
par 3.2.: Verhouding tot EVRM
● Verhouding fundamentele rechten EU )HGEU + richtlijnen) v. EVRM
○ EU niet toegetreden tot EVRM
● art. 6 lid 3 VEU: grondrechten beschermd door EVRM gelden als algemene
beginselen EU
○ HGEU = primair EU-recht (art. 6 lid 1 VEU)
■ HGEU is eerste bron fundamentele rechten EU en niet EVRM
● toetsing aan enkel EVRM is dus onjuist als het gaat om EU-
recht
● Belang:
○ HGEU is niet identiek aan EVRM
■ HGEU is omvangrijker
● o.a. evenredigheidsbeginsel, recht po gegevensbescherming
en non-discriminatie o.b.v. nationaliteit
○ art. 52 lid 3 HGEU: rechten die corresponderen met EVRM
■ inhoud en reikwijdte dezelfde
■ maar dit verhindert niet dat recht van EU ruimere bescherming biedt
● Toetsing EVRM niet voldoende in strafzaken
○ Als HGEU van toepassing is
, ○ HGEU is primair en dominant
■ EVRM kan evt inhoud geven aan de fundamentele rechten in HGEU
● kanttekening:inhoud HGEU lijkt bij strafrecht ruimer dan EVRM
● wederzijdse beïnvloeding is ook mogelijk tussen beiden
rechtskaders en rechtscolleges (EHRM en Hof van Justitie)
○ zie o.a. vreemdelingenrecht
● HvJ(via HGEU) kan ruimer beschermingsniveau bieden dan
EHRM
○ maar andersom kan ook
○ daarnaast: beperkingen bij de een betekenen niet
automatisch beperkingen bij de ander
par. 3.3. Afdwingbaarheid van EU-recht en Uniebrede fundamenele rechten
● EU-recht is sterker afdwingbaar dan het EVRM door:
○ Rechtstreekse werking: Burgers kunnen direct een beroep doen op het
HGEU en bij nationale rechters op voldoende duidelijke richtlijnbepalingen
■ na verstrijken omzettingstermijn ook bij onjuiste implementatie beroep
mogelijk
■ vooral bij procedurele rechten omdat die rechten aan burgers geven
○ Prejudiciële procedure (art. 267 VWEU): Nationale rechters kunnen uitleg
vragen aan het HvJ EU
■ naleving EU-recht via EU-instellingen
■ bindende uitleg
■ evt. ook uitlatingen HvJ over effectiviteit toepassing EU-recht in
nationaal recht
■ voldoet nationaal recht aan EU-wetgeving (inbreukprocedure)
● via Europese Commissie
● niet omzetting
● onjuiste omzetting
○ Inbreukprocedures: De Europese Commissie kan lidstaten dagvaarden bij
niet-naleving, wat kan leiden tot financiële sancties
■ Gaat wrs in toekomst grotere rol spelen
■ Protocol 36 Verdrag van Lissabon
■ inbreukprocedure kan leiden tot sancties
■ o.a. aantal keer inbreukprocedure in lidstaten over versterking
vermoeden van onschuld
● Uitleg HvJ werkt rechtsstreeks door andere EU-lidstaten
○ EU recht sterker afdwingbaar dan EVRM
■ o.a. door sancties
■ en aanscherping EU-wetgeving)
Par 4: EU Strafrecht in Nederlandse wetgeving en strafrechtspraak
Strafprocesrecht en mensenrechten
Week 1: Introductie
● T.N.B.M. Spronken, 75 jaar Straatsburg: memoires over procederen in Straatsburg,
Boom Strafblad 2025, afl. 5
● A. Martuffi, K. Pitcher en J. Ouwerkerk, The Netherland, Reluctance and Formalism
in the implementation of EU Defence rights, in: G. Contissa (e.a.) (red.), Effective
Protection of the Rights of the Accused in the EU Directives, Brill 2022
● J.W. Ouwerkerk en P. Verrest, De struisvogel voorbij. Pleidooi voor een actieve
participatie in de Europese rechtsontwikkeling inzake fundamentele rechten in de
strafrechtspleging, Delikt en Delinkwent 2021, afl. 7
75 jaar EVRM: memoires over procederen in Straatsburg
● p. 2: inleiding over een zaak met twee verdachten en een anonieme getuige
● Klacht ingediend bij Europese Commissie voor de Rechten vn de Mens (ECRM)
● Kostovski zaak
○ ontvankelijkheid
○ eerst kijken naar een schikking → daarna twee opties
■ EHRM
■ Comité van Ministers
p3
● daarna hoorzitting
● Schending van artikel 6 lid 1 en lid 3d EVRM
○ verklaringen van getuigen die niet door verdachte ondervraagd kunnen
worden zijn ontoelaatbaar als dragend bewijs voor een veroordelig
p. 4
● terughoudende reactie op Kostovski-zaak
○ anonieme getuigenverklaring mag als bewijs worden gebruikt als;
■ de verklaring was afgenomen door een rechter die de identiteit van
getuige kende
■ deze gemotiveerd had doen blijken van zijn oordeel over de
betrouwbaarheid van de getuige en de redenen voor diens wens
anoniem te blijven
■ deze de verdediging in de gelegenheid had gesteld op enigerlei wijze
aan de getuige vragen te stellen
→ zie nu art. 226a - 226f Sv
, ● Gevolg: steeds meer getuige verhoor zaken voor EVRM
p. 5 Dit leidde o.a. tot de Van Mechelen zaak
● Kunnen politieagenten als anonieme getuigen optreden?
● waren de ondervragingsmogelijkheden afdoende
● was de herkenning van verdachte door verbalisanten doorslaggevend bewijs?
p. 6
● herzieningsverzoek bij NL rechter ingediend
○ maar daarvoor was geen wettelijke basis
○ wel HR aanbeveling aan wetgever om in herzieningsprocedure te voorzien in
bij vastgestelde schending in Straatsburg
● Van Mechelen had ook een civiele procedure gestart en kreeg door het declaratoire
karakter van EHRM-uitspraak een schadevergoedidng van 187.000 euro
○ EVRM brengt bij verdragsschending een verplichting mee tot rechtsherstel
○ ook als een vrijheidsbenemdende straf al gedeeltelijk is ondergaan
○ nu in art. 457 lid 1 aanhef en onder 3e SV mogelijkheid van herziening van
onherroepelijke strafvonnissen
● Art. 6 lid 2 EVRM onschuldpresumptie: rechter mag niet stellen dat ook zonder
verdragsschending de verdachte veroordeeld zou worden
○ de decisiveness van het bewijsmateriaal in verhouding tot verdragsschending
zijn van belang.
A. Martuffi, K. Pitcher en J. Ouwerkerk, The Netherland, Reluctance and
Formalism in the implementation of EU Defence rights, in: G. Contissa (e.a.)
(red.), Effective Protection of the Rights of the Accused in the EU Directives,
Brill 2022
Implementation of directives adopted under Article 82(2) of the Treaty of the Functioning of
the European Union on creating harmonnisation procedural rights criminal proceedings (EU
Procedural Direcitives)
Par. 12.2.: Background information: Fundamental Rights Protection in the Netherlands
● Most important rights in:
○ the Constitution (Grondwet)
○ EU Convention on Human Rights (ECHR)
■ Protocols
○ International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR)
○ The Charter of Fundamental Rights of the European Union (EU Charter) and
the EU Procedural Directives
● Rules on criminal investigation/prosecution: Wetboek van Strafvordering (Code of
Civil Procedure CCP)
○ Most laws of EU directives in Sv (CCP)
○ individuele rechtsbescherming
■ important constraint on authorities
, ■ attaching conditions to exercise
● Dutch Criminal Procedural Law needs to be in according with laws we are part of
(see first bullet)
○ ECHR most influential
○ Before 2021 right to a fair trial wasn't in the constitution (Nu art. 17 GW)
■ also prohibation of lawyers testing constitution
■ Supreme Court is a court of casation
● Court can only rule that a certain law is incompatible with
international treaty (art. 94 GW)
● Art. 6 ECHR: right of accused to examine witnesses against them
○ in NL resistance to ECHR with procedural law
● Dutch process is inquisitorial (with adversarial argument)
○ strong focus pre trial phase
○ onderzoek ter terechtzitting: verificatie
■ trials are short
○ strong focus on truth-finding
■ individuele rechtsbescherming is a constraint
○ Witnesses often not heard at trial
■ hearsay police
● Criminal investigation
○ Police under supervision of Public prosecutor
■ Public Prosecutor is also investigative authority
■ Migistratelijk (as part of Judiciary)
● but not independent
● Trial Judge:
○ plays active role
■ completeness of investigation
■ order further investigations
● defence marginal role
○ Defence has to raise issues
■ critique: are rights of accused protected adequately
○ Judge may attach legal consequences to violations in the pre-trial phase (art.
359a Sv)
■ o.a. inadmissibility, exclusion of evidence, sentence reduction or
declaration
● usually no legal consequences
Part. 12.3.: The implementation of the EU Directives: State of Play
Alle zes de richtlijnen zijn formeel geïmplementeerd, deels via nieuwe wetgeving en deels
via bestaande kaders
.
Richtlijn 2010/64 (Tolk en vertaling): Geïmplementeerd via artikelen als 29b Sv (recht op
een tolk) en 32a Sv (vertaling van processtukken)
● Kritiekpunten zijn het gebrek aan effectieve rechtsmiddelen tegen de weigering van
een tolk en de beperkte vertaling van vonnissen
.
,Richtlijn 2013/48 (Toegang tot een advocaat): Deze richtlijn veroorzaakte de meeste
opschudding
● Het recht op bijstand tijdens verhoor is nu vastgelegd in de artikelen 28 t/m 28e Sv
● De implementatie wordt echter als formalistisch bekritiseerd: de wetgeving richt zich
meer op de plichten van de autoriteiten dan op de empowerment van de verdachte
○ Passiviteit van de verdachte: Het recht op aanwezigheid van een advocaat bij
verhoor (art. 28d Sv) is afhankelijk van een expliciet verzoek van de
verdachte, wat de beschermende werking van de richtlijn kan ondermijnen
○ Beperking van de rol van de advocaat: De gedelegeerde regelgeving beperkt
wat een advocaat mag doen tijdens een verhoor (bijvoorbeeld het verbod om
namens de cliënt te antwoorden), wat als 'minimalistisch' wordt bekritiseerd
○ Geen tijdige rechtsmiddelen: Schendingen worden pas achteraf bij de zitting
getoetst (via art. 359a Sv), terwijl de richtlijn onmiddellijke rechtsbescherming
beoogt
.
Richtlijn 2016/800 (Procedurele waarborgen voor kinderen): Introduceerde specifieke
waarborgen voor minderjarigen, zoals het recht op informatie (art. 488aa Sv) en
audiovisuele opnames van verhoren (art. 488ac Sv), met de nadruk op het belang van het
kind
.
Richtlijn 2016/1919 (Rechtsbijstand): Geïmplementeerd via de bestaande Wet op de
rechtsbijstand
● Er is bezorgdheid over de financiële druk op het stelsel, wat de kwaliteit van de
rechtsbijstand onder de richtlijn kan beïnvloeden
○ Financiële druk: Het Nederlandse stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand
staat onder grote financiële druk, mede door de extra kosten van de Salduz-
jurisprudente (advocaat bij verhoor).
○ Kwaliteit van de verdediging: Er is een voortdurend debat over de vraag of de
budgettaire beperkingen de kwaliteit van de rechtsbijstand aantasten, wat
direct botst met de doelstellingen van de richtlijn
.
Richtlijn 2016/343 (Onschuldpresumptie): De overheid stelt dat bestaande wetgeving
volstaat, maar er zijn vragen over de verenigbaarheid van de Nederlandse standaard van
'rechterlijke overtuiging' (art. 338 Sv) met de richtlijn
● Ook het gebruik van het zwijgrecht van de verdachte als bewijs (om andere
bewijsmiddelen te wegen) wordt als problematisch gezien in het licht van de richtlijn
○ Bewijsstandaard: Er is spanning tussen de Nederlandse standaard van
'rechterlijke overtuiging' (art. 338 Sv) en de EU-vereiste dat schuld 'buiten
redelijke twijfel' moet worden aangetoond (in dubio pro reo).
○ Zwijgrecht als bewijs: De Hoge Raad staat toe dat het zwijgen van een
verdachte onder bepaalde omstandigheden wordt meegewogen bij het
waarderen van ander belastend bewijs
■ Dit wordt door de auteurs gezien als strijdig met de geest van de
richtlijn, die verbiedt dat zwijgen tegen de verdachte wordt gebruikt
,( AI: De kern van de wrijving zit in de inquisitoire traditie van Nederland, waar de focus ligt
op waarheidsvinding en de magistratelijke rol van het Openbaar Ministerie EU-recht vereist
echter een meer adversaire benadering waarbij de verdachte een actieve drager is van
rechtenDe Nederlandse wetgever vertoont een zekere terughoudendheid om deze "rechten-
benadering" volledig te omarmen, wat resulteert in wetgeving die vooral voorschrijft wat de
politie en het OM moeten doen, in plaats van wat de verdachte mag eisen)
Par. 12.4.1: belangrijkste kritiekpunten op de implementatie
Belangrijkste kritiekpunten:
● De Nederlandse wetgever heeft bij de implementatie sterk gezocht naar continuïteit
met het bestaande Wetboek van Strafvordering Hierdoor is de terminologie van
'bevoegdheden' van autoriteiten gehandhaafd in plaats van de taal van 'rechten' van
de verdachte
● De verdachte als passieve ontvanger:
○ In de huidige wetgeving (zoals art. 29b en art. 30 lid 1 Sv) wordt de verdachte
vaak nog gezien als de passieve ontvanger van beslissingen van officieren
van justitie, rechters of politieagenten
■ Dit botst met de bredere trend in het Nederlandse recht waarbij de
effectiviteit van procesrechten juist steeds meer afhankelijk wordt
gemaakt van het eigen initiatief van de verdediging
■ Als de wetgeving niet uitnodigend is voor de verdediging om deze
rechten te claimen, komt de rechtsbescherming in het gedrang
● Het ontbreken van tijdige en effectieve rechtsmiddelen:
○ Een fundamenteel probleem is dat Nederland er niet voor heeft gekozen om
specifieke rechtsmiddelen in te voeren die onmiddellijk en effectief herstel
bieden bij schendingen in de pre-fase
■ In plaats daarvan wordt vertrouwd op mechanismen die pas tijdens de
terechtzitting kunnen worden geactiveerd, zoals artikel 359a Sv
■ Dit betekent dat beslissingen over fundamentele rechten (zoals
toegang tot een tolk) gedurende het voorbereidend onderzoek stevig
in handen blijven van de vervolgende instanties
● Twijfels over onafhankelijkheid:
○ De auteurs uiten ernstige twijfels over de conformiteit met het recht op een
effectief rechtsmiddel (art. 47 EU-Handvest)
■ Bijvoorbeeld: als de toegang tot een tolk wordt geweigerd, wordt het
bezwaar hiertegen vaak afgehandeld door een (hulp)officier van
justitie (vaak een senior politieagent), wat de vereiste onafhankelijke
rechterlijke toetsing mist
● Minimalisme in specifieke rechten: De implementatie van het recht op aanwezigheid
van een advocaat bij verhoor is minimalistisch
○ Gedelegeerde regelgeving beperkt de rol van de advocaat aanzienlijk,
bijvoorbeeld door te verbieden dat de advocaat namens de cliënt antwoordt,
wat de effectiviteit van de verdediging kan ondermijnen
,Par. 12.4. Trends in de Nederlandse rechtspraak
● Loyaliteit aan het EVRM boven EU-recht:
○ De Hoge Raad lijkt terughoudend om expliciet aan de EU-richtlijnen te
toetsen
■ In plaats daarvan blijft de focus liggen op het EVRM en de
rechtspraak van het EHRM, zelfs als die rechten inmiddels
gecodificeerd zijn in EU-richtlijnen
● Wanneer er wel naar richtlijnen wordt verwezen, is dat vaak slechts ad
adiuvandum (ter ondersteuning) en wordt nationale wetgeving zelden
specifiek geïnterpreteerd in het licht van de bijbehorende EU-artikelen
● Onbekendheid met de EU-dimensie:
○ Er bestaat bezorgdheid in de literatuur of rechters en andere procespartijen
wel voldoende 'clued-up' zijn over wanneer het Unierecht precies in het
geding is
■ Er wordt echter verwacht dat de bekendheid met het EU-strafrecht en
het EU-Handvest in de toekomst zal toenemen
● Instrumenten van Unierecht:
○ Ondanks de algemene terughoudendheid zijn er gevallen waarin rechters
bereid zijn om EU-recht voorrang te geven via richtlijnconforme interpretatie
of rechtstreekse werking wanneer een richtlijn niet correct is omgezet
● Terughoudendheid bij prejudiciële vragen:
○ Er is een merkbare aarzeling bij rechters om de procedure voor prejudiciële
vragen bij het Hof van Justitie van de EU te starten
○ De belangrijkste reden hiervoor is de angst dat dergelijke procedures de
efficiëntie en snelheid van de strafrechtspleging negatief beïnvloeden
Samenvattend concluderen de auteurs dat de Nederlandse aanpak pragmatisch en
formalistisch is, waarbij de beschermende dimensie van de richtlijnen (zoals equality of
arms) vaak onderbelicht blijft in de nationale wetteksten
,J.W. Ouwerkerk en P. Verrest, De struisvogel voorbij. Pleidooi voor een actieve
participatie in de Europese rechtsontwikkeling inzake fundamentele rechten in
de strafrechtspleging, Delikt en Delinkwent 2021, afl. 7
1. Inleiding
● Strafrecht Europeanisering
○ niet alleen voor specialisten
● Vooral focus op EVRM en EHRM in afgelopen jaren
○ op terrein fundamentele rechten EU dominant
● Hoe moet worden omgegaan ontwikkelingen EU-recht?
2. De Stormachtige opkomst en ontwikkeling van het EU-rechtelijk kader inzake
fundamentele rechten
2.1. De dubbele grondslag van het EU-lader inzake fundamentele rechten
● Art. 2 en 4 VEU: EU = rechtsruimte met kernwaarden die actief moet worden
beschermd (The Rule of Law)
○ EVRM
○ Handel van de Grondrechten EU (HGEU)
■ beroep doen bij toepassing EU-recht mogelijk
● Ontwikkeling fundamentele rechten houdt verband met intensivering strafrechtelijke
samenwerking
○ wederzijdse erkenning
○ harmonisatie van procedurele rechten in het strafproces
■ gevoel van minimum beschermingsniveau nodig
■ instemming over precieze bevoegdheid van EU-wetgever (art. 82
Verdrag betreffende dewerking Europese Unie) (VWEU)
● Op grondslag van deze bevoegdheid: meerdere richtlijnen ter
harmonisatie procedurele rechten van personen in
strafvordering
● Fundamentele rechten strafrecht 2 grondslagen
○ direct aan strafrecht gerelateerde grondslag:
■ gelijk niveau van fundamentele rechten is nodig voor goede
strafrechtelijke samenwerking tussen lidstaten
○ bredere grondslag:
■ bescherming van fundamentele rechten als behorend tot de
kernwaarden van de EU
2.2. Het HGEU en de EU-richtlijnen inzake procedurele rechten: inhoud en onderlinge relatie
Relevante bepalingen uit het HGEU zijn onder meer:
● Art. 47 HGEU: Recht op een doeltreffende voorziening in rechte, een eerlijk proces
en rechtsbijstand
, ● Art. 48 HGEU: Vermoeden van onschuld en rechten van de verdediging
● Art. 49 HGEU: Legaliteitsbeginsel en evenredigheidsbeginsel van straffen
● Art. 50 HGEU: Ne bis in idem-beginsel
● Art. 8 en 21 HGEU: Bescherming van persoonsgegevens en non-discriminatie
.
Daarnaast zijn er zes richtlijnen aangenomen: 2010/64/EU (vertolking en vertaling),
2012/13/EU (recht op informatie), 2013/48/EU (toegang tot een raadsman), 2016/343/EU
(vermoeden van onschuld), 2016/1919/EU (gefinancierde rechtsbijstand) en 2016/800/EU
(minderjarige verdachten)
De richtlijnen vormen vaak een concretisering van de rechten uit het HGEU
● Richtlijnen geïmplementeerd → minimumharmonisatie strafprocesrecht
rechten
○ soms was nieuwe wetgeving nodig (recht op informatie en toegang tot
raadsman)
○ soms was NL recht al voldoende (vermoeden van onschuld)
● Overlap HGEU en Richtlijnen
○ Verhouding tot elkaar?
○ Twee dimensies:
■ inhoud: rechten in richtlijnen hetzelfdde als HGEU en vice versa
● richtlijnen zijn concretisering
● staat vaak expliciet in preambules
■ toepassing en doorwerking nationaal recht: alles van HGEU op alle
nationale strafzaken van toepassing
● ook als geen EU-recht dimensie
● welk is er een beperking (volgende par)
3. Doorwerking en afdwingbaarheid van Uniebrede fundamentele rechten
● Hoe moeten richtlijnen en HGEU toepassing vinden in nationaal recht
○ art. 82 VWEU: harmonisatie procedurele rechten
■ voor zover bevordering wederzijdse erkenning
■ maar eigk veel breder
● per richtlijn een reikwijdte van toepassingsgebied
○ o.a. recht raadsman en vermoeden onschuld:
■ gaat in vanaf moment in kennis stellen dat persoon verdachte is tot
aan beëindiging van de procedure
○ andere richtlijnen zelfde toepassingsbereik
■ HvJ neiging om dit ruimte toepassingsgebied uit te breiden
● UY-arrest
○ veroordeelde heeft recht informatie opgelegde sanctie
● Toepassingsgebied HGEU:
○ beperkt:
■ richt zich op EU-instellingen
■ en lidstaten wanneer zij EU-recht uivoeren
○ beroep op HGEU mogelijk als autoriteiten in lidstaten bepaling toepassen die
afkomstig is uit EU-recht
, ■ duidelijk EU-wetgeving
● o.a. als in nationaal recht geïmplementeerd n.a.v. EU-recht
■ ook niet-duidelijke EU-wetgeving (kan sprake zijn van doorwerking)
● wanneer nationale wetgeving gebruikt wordt om tevens aan
EU-wetgeving te voldoen
● aangegeven via notificatie of rechtsgebied dat valt onder
communautaire wetgeving
● art. 51 HGEU-criterium: lidstaten geven mede uitvoering aan
EU-recht
○ veel het geval in strafzaken
○ daar is sprake van in deze gevallen:
■ strafrechtelijke procedure wegens overtreding
verbod- of gebod bepaling communautaire EU-
recht
■ procedure strafrechtelijke samenwerking
lidstaten die valt onder reikwdijte van
richtlijn/verordering (o.a. EU aanhoudingsbevel
etc.)
■ een onderdeel van een strafrechtelijke
procedure waarin bepalingen van
strafprocesrecht worden toegepast die
geharmoniseerd zijn in EU-recht
(slachtofferrechten etc.)
■ bijzondere vorm van harmonisatie
strafprocesrecht
par 3.2.: Verhouding tot EVRM
● Verhouding fundamentele rechten EU )HGEU + richtlijnen) v. EVRM
○ EU niet toegetreden tot EVRM
● art. 6 lid 3 VEU: grondrechten beschermd door EVRM gelden als algemene
beginselen EU
○ HGEU = primair EU-recht (art. 6 lid 1 VEU)
■ HGEU is eerste bron fundamentele rechten EU en niet EVRM
● toetsing aan enkel EVRM is dus onjuist als het gaat om EU-
recht
● Belang:
○ HGEU is niet identiek aan EVRM
■ HGEU is omvangrijker
● o.a. evenredigheidsbeginsel, recht po gegevensbescherming
en non-discriminatie o.b.v. nationaliteit
○ art. 52 lid 3 HGEU: rechten die corresponderen met EVRM
■ inhoud en reikwijdte dezelfde
■ maar dit verhindert niet dat recht van EU ruimere bescherming biedt
● Toetsing EVRM niet voldoende in strafzaken
○ Als HGEU van toepassing is
, ○ HGEU is primair en dominant
■ EVRM kan evt inhoud geven aan de fundamentele rechten in HGEU
● kanttekening:inhoud HGEU lijkt bij strafrecht ruimer dan EVRM
● wederzijdse beïnvloeding is ook mogelijk tussen beiden
rechtskaders en rechtscolleges (EHRM en Hof van Justitie)
○ zie o.a. vreemdelingenrecht
● HvJ(via HGEU) kan ruimer beschermingsniveau bieden dan
EHRM
○ maar andersom kan ook
○ daarnaast: beperkingen bij de een betekenen niet
automatisch beperkingen bij de ander
par. 3.3. Afdwingbaarheid van EU-recht en Uniebrede fundamenele rechten
● EU-recht is sterker afdwingbaar dan het EVRM door:
○ Rechtstreekse werking: Burgers kunnen direct een beroep doen op het
HGEU en bij nationale rechters op voldoende duidelijke richtlijnbepalingen
■ na verstrijken omzettingstermijn ook bij onjuiste implementatie beroep
mogelijk
■ vooral bij procedurele rechten omdat die rechten aan burgers geven
○ Prejudiciële procedure (art. 267 VWEU): Nationale rechters kunnen uitleg
vragen aan het HvJ EU
■ naleving EU-recht via EU-instellingen
■ bindende uitleg
■ evt. ook uitlatingen HvJ over effectiviteit toepassing EU-recht in
nationaal recht
■ voldoet nationaal recht aan EU-wetgeving (inbreukprocedure)
● via Europese Commissie
● niet omzetting
● onjuiste omzetting
○ Inbreukprocedures: De Europese Commissie kan lidstaten dagvaarden bij
niet-naleving, wat kan leiden tot financiële sancties
■ Gaat wrs in toekomst grotere rol spelen
■ Protocol 36 Verdrag van Lissabon
■ inbreukprocedure kan leiden tot sancties
■ o.a. aantal keer inbreukprocedure in lidstaten over versterking
vermoeden van onschuld
● Uitleg HvJ werkt rechtsstreeks door andere EU-lidstaten
○ EU recht sterker afdwingbaar dan EVRM
■ o.a. door sancties
■ en aanscherping EU-wetgeving)
Par 4: EU Strafrecht in Nederlandse wetgeving en strafrechtspraak
