Inhoudsopgave
Hoorcollege week 1 – Intro en afstamming..................................................................................................... 3
Compendium Personen- en familierecht – Hoofdstuk 11......................................................................................3
Kroniek van het personen- en familierecht en het jeugdrecht..............................................................................5
Hoorcollege week 2 – Als regels mensen raken: jeugdrecht voorbij de theorie................................................8
Erfenis van onrecht. De blijvende impact van de toeslagenaffaire op het leven van uit huis geplaatste kinderen
...............................................................................................................................................................................8
Het kind van de rekening. Waarom door de toeslagenaffaire gedupeerde gezinnen te maken kregen met een
kinderbeschermingsmaatregel.............................................................................................................................9
Georganiseerde onmacht. Over de rol van de rijksoverheid bij de Jeugdbescherming........................................9
Gesloten jeugdhulp anno 2025. Ontwikkelingen en zorgen...............................................................................10
Hoorcollege week 3 – Verhuiszaken.............................................................................................................. 12
Compendium Personen- en familierecht, hoofdstuk 12......................................................................................12
Verhuizingen met kinderen, toch met toestemming?!........................................................................................15
Een systematische rechtspraakanalyse van het beoordelingskader in verhuiszaken: De verhuiscriteria een
uniformerend instrument?..................................................................................................................................16
Van moederkloek tot kosmopolitisch bestaan: Verslag van het landelijke verhuiscongres van 6 december 2023
............................................................................................................................................................................17
Werkgroep 1................................................................................................................................................ 18
Stelling 1 – Een regeling voor verantwoord draagmoederschap........................................................................18
Stelling 1 – Een vroege rechterlijke toets bij draagmoederschap. Voorkomen is beter dan genezen?...............18
Stelling 2 – MvT Consultatieversie meerouderschap..........................................................................................19
Stelling 2 – Meerouderschap en de familierechtelijke betrekking......................................................................20
Stelling 3 – Verhuizingen met kinderen zonder toestemming.............................................................................20
Hoorcollege week 4 – Jeugdbescherming...................................................................................................... 22
Hoofdstuk 15 Kinderbeschermingsmaatregelen.................................................................................................22
HR 16 februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:218 (accepteren noodzakelijke zorg)....................................................24
HR 1 september 2023, ECLI:NL:HR:2023:1148 (toetsing perspectiefbesluit)......................................................24
J.I. Huijer, ‘Van Slooten’, FJR 2026/10..................................................................................................................25
EHRM 15 april 2025, 45644/18 (Van Slooten t. Nederland), EHRC updates annotatie M.R. Bruning................26
Terugplaatsing na gedwongen uithuisplaatsing: een blik op de uitvoeringspraktijk.........................................26
Rechtsbescherming bij drangtrajecten...............................................................................................................27
De Wet herziening kinderbeschermingsmaatregelen geëvalueerd; Een overzicht van de belangrijkste
bevindingen.........................................................................................................................................................28
Hoorcollege 5 – Basiscollege jeugdstrafrecht................................................................................................ 30
1
, Jeugdstrafrecht. Beginselen, wetgeving en praktijk, Apeldoorn/Antwerpen: Maklu 2025, hoofdstuk 6,
uitsluitend par. 6.1 t/m 6.3 De berechting van jeugdstrafzaken, en hoofdstuk 7, uitsluitend par. 7.1 t/m 7.4
Strafrechtelijke jeugdsancties.............................................................................................................................30
Tussen strafrecht en hulpverlening.....................................................................................................................35
Werkgroep 2................................................................................................................................................ 37
Stelling 4 - De ondertoezichtstelling van een nog niet-levensvatbare foetus. Het kan, maar hoe?...................37
Stelling 5 - De aanvaardbare termijn in jeugdbeschermingszaken.....................................................................38
Stelling 5 - De Wet herziening kinderbeschermingsmaatregelen geëvalueerd..................................................38
Stelling 6 - Ontwikkelingen rondom samenplaatsing van broers en zussen bij uithuisplaatsing.......................40
Werkgroep 3................................................................................................................................................ 42
Stelling 7 - De strafmaat voor jeugdige daders van ernstige gewelds- en zedenmisdrijven in internationaal
perspectief...........................................................................................................................................................42
Stelling 8 - General Comment No. 24 – nieuw elan voor het jeugdstrafrecht? Over leeftijdsgrenzen, ‘diversion’
en de bredere implicaties voor het jeugdstrafrecht............................................................................................43
Hoorcollege week 6 – Ouderschap en identiteit............................................................................................ 45
Rapport Staatscommissie Herijking ouderschap, Kind en ouders in de 21 e eeuw..............................................45
Een familieportret: broers, zussen, vreemden....................................................................................................46
Hoge Raad 15 april 1994, ECLI:NL:HR:1994:ZC1337 (Valkenhorst I)..................................................................46
Hof Arnhem Leeuwarden 27 oktober 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:8328 (OTS afstammingsvoorlichting en
identiteitsontwikkeling).......................................................................................................................................47
Rechtbank Zeeland-West Brabant 19 december 2019, ECLI:NL:RBZWB:2019:6265 (Adoptie en
statusvoorlichting)..............................................................................................................................................47
De kunstmatige baarmoeder komt eraan. Noodzaak om te anticiperen op toekomstige uitdagingen voor het
afstammingsrecht’..............................................................................................................................................48
2
,Hoorcollege week 1 – Intro en afstamming
Compendium Personen- en familierecht – Hoofdstuk 11
De familierechtelijke betrekking bepaalt wie de wettelijke ouders zijn (art. 1:197 BW). In
het huidige recht kan een kind maximaal twee juridische ouders hebben. Dat zijn de
vader en de moeder of de twee moeders zoals omschreven in art. 1:198 en 1:199 BW.
Heeft het kind twee vaders, dan heeft een van hen of hebben beiden het kind
geadopteerd. Er kan dus nooit een familierechtelijke betrekking ontstaan tussen twee
mannen zonder dat een van hen of beide het kind hebben geadopteerd. Dit is anders dan
bij twee vrouwen. Dit verschil vloeit voort uit het feit dat uit de relatie van twee mannen
geen kind kan worden geboren.
Juridische moeder
De moeder van het kind is de vrouw:
Van rechtswege:
Uit wie het kind geboren is (art. 1:198 lid 1 sub a BW);
o Deze vorm van moederschap kan niet worden ontkend.
Die op het tijdstip van de geboorte van het kind is gehuwd/een geregistreerd
partnerschap heeft met de vrouw uit wie het kind is geboren, mits dit kind is
verwekt met behulp van een onbekende donor (+ verklaring) (art. 1:198 lid 1
sub b BW).
Door een rechtshandeling:
Die het kind heeft erkend (art. 1:198 lid 1 sub c BW);
Van wie het ouderschap gerechtelijk is vastgesteld (art. art. 1:198 lid 1 sub d
BW; 1:207 BW);
Die het kind heeft geadopteerd (art. 1:198 lid 1 sub d BW; art. 1:227 e.v.
BW).
Alle andere vormen van moederschap (sociaal moederschap/duomoederschap) kunnen
wel worden ontkend en de erkenning van een duomoeder kan worden vernietigd!
Juridische vader
De vader van het kind is de man:
Van rechtswege:
Die op het tijdstip van de geboorte van het kind is gehuwd/ een geregistreerd
partnerschap heeft met de vrouw uit wie het kind is geboren (art. 1:199 sub a
BW);
Wiens huwelijk/geregistreerd partnerschap binnen 306 dagen voor de geboorte
van het kind door de dood is ontbonden (art. 1:199 sub b BW).
Door een rechtshandeling:
Die het kind heeft erkend (art. 1:199 sub c BW);
Van wie het ouderschap gerechtelijk is vastgesteld (art. 1:199 sub d BW; 1:207
BW);
Die het kind heeft geadopteerd (art. 1:199 sub e BW; 1:227 e.v. BW).
Toegang tot afstammingsinformatie
HR Valkenhorst: Het recht om te weten van wie men afstamt is een aan het recht op
privéleven ten grondslag liggend algemeen persoonlijkheidsrecht. Het is geen absoluut
recht, maar dient te worden afgewogen tegen andere rechten en belangen, zoals het
recht van de vader en moeder op geheimhouding omtrent afstamming. Maar omdat zij
verantwoordelijk zijn voor het bestaan van het kind, dient het recht van het kind om te
weten van wie het afstamt te prevaleren boven het recht op geheimhouding.
3
,HR 18 maart 2016: Voorlichting over de afstamming maakt onderdeel uit van de zorg
en de verantwoordelijkheid voor het geestelijk welzijn en de ontwikkeling van de
persoonlijkheid van het kind.
HR 11 maart 2022: Hieruit blijkt opnieuw blijkt dat de rechten van het kind in de
afweging van de verschillende rechten en belangen prevaleren. Hierbij was een DNA-
onderzoek nodig om de afstamming vast te stellen; slechts onder specifieke
omstandigheden mag de vader weigeren om mee te doen aan een DNA- test.
Wie kunnen gegevens opvragen?
Leeftijd kind Artikel (Wdkb) Beschikbare informatie
< 12 jaar Art. 3 lid 1 sub b Ouders kunnen niet-
identificeerbare gegevens
opvragen
12 – 16 jaar Art. 3 lid 1 onder c Kind kan zelf fysieke en
sociale kenmerken
opvragen + ouders
16+ jaar Art. 3 lid 3 Kind kan verzoeken om
persoonsidentificerende
gegevens (naam/adres)
van de donor
Algemeen Art. 2 en 8 Donorgegevens worden
minimaal 80 jaar bewaard
door het College
Onderscheid:
Biologische vader: De man met wiens genetisch materiaal het kind is ontstaan:
o Donor: Degene die genetisch materiaal heeft afgestaan.
o Verwekker: De biologische vader die door middel van
geslachtsgemeenschap een kind heeft doen ontstaan.
Donor met family life: Bekende donor die in een nauwe persoonlijke betrekking
tot het kind staat.
Donor zonder family life: Bekende donor die wel de biologische vader is, maar
met wie geen gezinsleven is opgebouwd tussen hem en het kind.
Ontkenning van het ouderschap
In geval van ontkenning van het vaderschap moet komen vast te staan op grond van,
meestal, DNA- onderzoek dat de man niet de vader is. De stelplicht en bewijslast rusten
op de verzoeker tot ontkenning van het vaderschap. Ook als de ontkenning van het
vaderschap niet betwist wordt, kan de rechter ambtshalve bewijs verlangen, omdat het
rechtsgevolg van de ontkenning van het vaderschap niet ter vrije bepaling van partijen
staat.
Kenmerk Ontkenning van het Ontkenning van het
vaderschap (art. 1:200 duomoederschap (art.
BW) 1:202a BW)
Grondslag Man is niet de biologische Vrouw is niet de biologische
vader moeder
Uitsluiting Niet mogelijk bij Niet mogelijk bij
instemming met de instemming met de
verwekking (art. 1:200 lid anonieme donor (art.
3 BW) 1:202a lid 2 BW)
Termijn (moeder) Binnen 1 jaar na de Binnen 1 jaar na de
geboorte (art. 1:200 lid 5 geboorte (art. 1:202a lid
BW) 3 BW)
Termijn (kind) Tot 3 jaar na Tot 3 jaar na
meerderjarigheid of meerderjarigheid of
4
, bekendheid (art. 1:200 lid bekendheid (art. 1:202a
6 BW) lid 3 BW)
Erkenning
Erkenning is een formele rechtshandeling waarbij iemand verklaart de ouder van een kind
te zijn, ondanks biologische verwantschap.
Status Wetsartikel Situatie
Toestemming nodig Art. 1:204 lid 3 en 4 BW Van de moeder: t/m 16 jaar
Van de moeder + het kind:
vanaf 12 jaar
Van de vader: kind
geadopteerd door man
Nietig Art. 1:204 lid 1 BW Bijv. incest, erkenner < 16
jaar of gebrek aan vereiste
toestemming
Vernietigbaar Art. 1:205/1:205a BW Erkenner is niet de
biologische ouder, bedrog,
dwaling of bedreiging of
misbruik van
omstandigheden
Termijn (ouder) Art. 1:205 lid 3 BW Binnen 1 jaar na
ontdekking of eindigen
invloed
Termijn (kind) Art. 1:205 lid 4 BW Tot 3 jaar na
meerderjarigheid of na
ontdekking
Vervangende toestemming Art. 1:204 lid 3 sub a en De rechter kan
b en lid 4 BW ontbrekende toestemming
van de moeder/het kind
vervangen. De verwekker
hoeft geen family life aan
te tonen, de donor wel.
Gerechtelijke vaststelling van het ouderschap
Dit is een laatste middel wanneer een verwekker of instemmende levensgezel weigert te
erkennen. Het doel is het afdwingen van verantwoordelijkheid, zoals de plicht tot het
betalen van alimentatie.
Art. 1:206 BW
Grondslag: Het moet gaan om de verwekker of de levensgezel die instemde met
de verwekking.
Termijnen: Moeder moet binnen 5 jaar na de geboorte, het kind heeft geen termijn
(art. 1:207 lid 3 BW)
Werkt terug tot het moment van de geboorte (terugwerkende kracht) (art. 1:207
lid 5 BW).
Uitsluiting: Een verzoek is niet-ontvankelijk, indien (art. 1:207 lid 2 BW):
o Het kind al twee ouders heeft;
o Te nauwe verwantschap;
o Jonger dan 16 jaar.
Kroniek van het personen- en familierecht en het jeugdrecht
Veranderingen:
Wetsvoorstel Kind, draagmoederschap en afstamming:
o Een van de meest ingrijpende veranderingen is het Wetsvoorstel Kind,
draagmoederschap en afstamming, dat voor het eerst afwijkt van het
principe dat de moeder altijd zeker is (mater semper certa est). Dit voorstel
introduceert het concept van "verantwoord draagmoederschap", waarbij
5
, wensouders en de draagmoeder vóór de bevruchting toestemming aan de
rechter moeten vragen. Hierbij gelden strikte voorwaarden, zoals een
verplicht voorlichtingstraject, een Verklaring Omtrent Gedrag voor de
wensouders en de eis dat ten minste één wensouder een genetische band
met het kind heeft.
o De regeling beoogt een einde te maken aan de huidige juridische
onzekerheid waarbij wensouders bij de geboorte vaak nog geen gezag
hebben, wat problemen geeft bij zaken als nationaliteit en medische
toestemming.
o Verder voorziet het wetsvoorstel in een draagmoederschapsregister om het
recht van het kind op afstammingsinformatie te waarborgen, al pleit de
auteur voor het verlagen van de leeftijdsgrens voor toegang tot deze
gegevens en voor ruimere rechten voor het kind om juridische banden te
verbreken.
Wet tegengaan huwelijkse gevangenschap:
o Op het gebied van huwelijksrecht is sinds 1 juli 2023 de Wet tegengaan
huwelijkse gevangenschap van kracht. Deze wet verplicht echtgenoten op
grond van artikel 1:68 lid 2 BW om mee te werken aan de ontbinding van
een religieus huwelijk wanneer het burgerlijk huwelijk eindigt. Dit kan nu
als nevenvoorziening in de echtscheidingsprocedure worden verzocht,
waardoor vrouwen niet langer een aparte procedure op grond van
onrechtmatige daad hoeven te starten om hun religieuze vrijheid te
herkrijgen.
Wet rechtspositie gesloten jeugdhulp:
o Daarnaast staat de kroniek stil bij de verbeterde rechtspositie van jongeren
in de gesloten jeugdhulp. De nieuwe Wet rechtspositie gesloten jeugdhulp
legt fundamentele rechten vast, zoals het recht op een eigen kamer,
onderwijs en het recht voor een jongere om een eigen kind in de instelling
te verzorgen.
o Hoewel de maatregel van insluiting (afzondering) aan banden is gelegd tot
maximaal 48 uur, merkt de auteur kritisch op dat dit nog steeds de
Europese normen overschrijdt. De overheid streeft er ondertussen naar om
grote gesloten instellingen tegen 2030 volledig af te bouwen.
Perspectiefbesluit:
o Een andere cruciale ontwikkeling is de uitspraak van de Hoge Raad over
het perspectiefbesluit, de beslissing dat een kind niet meer naar de ouders
terugkeert. De Raad oordeelde dat er momenteel geen effectief
rechtsmiddel is voor ouders om dit besluit direct door een rechter te laten
toetsen via de geschillenregeling. Dit wordt als problematisch gezien in het
licht van het EVRM, en de wetgever is nu aan zet om een specifieke
rechtsingang te creëren.
o Wat betreft het omgangsrecht is er een wetsvoorstel ingediend dat de
positie van grootouders versterkt door een bewijsvermoeden van een
"nauwe persoonlijke betrekking" in de wet op te nemen, wat de drempel
voor een omgangsverzoek verlaagt.
o Tevens benadrukt de kroniek, naar aanleiding van Europese rechtspraak,
dat rechters bij omgangszaken meer gewicht moeten toekennen aan
signalen van huiselijk geweld en dwingende controle.
Crisis in de jeugdbescherming:
o Tot slot behandelt het artikel de aanhoudende crisis in de
jeugdbescherming. De Algemene Rekenkamer uitte in 2023 scherpe kritiek
op het jarenlange falen van het stelsel, waarna de regering extra
structurele middelen en een verbeteringspakket heeft toegezegd. Er loopt
inmiddels ook een pilot voor kosteloze rechtsbijstand voor ouders in
procedures over gezagsbeëindiging.
o Ondanks deze maatregelen blijft de auteur kritisch, met name over het feit
dat fundamentele rechten in de gesloten jeugdzorg pas zeer laat wettelijk
zijn verankerd en dat de bescherming van draagmoeders tegen
economische druk nog tekortschiet.
6
,7
, Hoorcollege week 2 – Als regels mensen raken:
jeugdrecht voorbij de theorie
Erfenis van onrecht. De blijvende impact van de toeslagenaffaire op
het leven van uit huis geplaatste kinderen
De commissie concludeert dat een groot deel van de uithuisplaatsingen voorkomen had
kunnen worden als de toeslagenaffaire niet had plaatsgevonden of als de financiële
situatie van gezinnen eerder was gestabliseerd.
Belangrijkste punten:
Uit huis geplaatste kinderen moeten worden gezien als zelfstandig gedupeerde
van de toeslagenaffaire en niet slechts als kind van;
De uithuisplaatsingen hebben geleid tot ernstige verstoringen in de ontwikkeling,
zoals onderwijsachterstanden en een blijvend gevoel van verlies;
Veel kinderen kampen met langdurige mentale problemen, trauma’s en een diep
wantrouwen tegenover de overheid en hulpverlening;
De negatieve effecten (zoals stress en angst) kunnen worden overgedragen op de
volgende generatie;
Instanties herkenden de neerwaartse spiraal door financiële problemen niet en
deden te weinig onderzoek naar de werkelijke oorzaken van de onveiligheid in het
gezin;
De beoordeling van ouders werd negatief beïnvloed door het onterechte stempel
van fraudeur dat de Belastingdienst op hen had geplakt;
De hulpverlening was te veel gericht op individuen in plaats van op het
gezinssysteem, en gezinnen kregen te maken met een overwegend aantal
verschillende professionals;
Er was onvoldoende ruimte voor tegenspraak en er werd te weinig getoetst of een
uithuisplaatsing gedurende het traject wel de juiste maatregel was.
Voor de gedupeerde kinderen:
1. Zelfstandige erkenning: Kinderen moeten officieel erkend worden als een
zelfstandige groep gedupeerden, in plaats van hen slechts te zien als 'kind van'
een gedupeerde ouder.
2. Kosteloze rechtsbijstand: De subsidieregeling voor rechtsbijstand moet worden
uitgebreid zodat kinderen toegang hebben tot juridische hulp bij misstanden die zij
tijdens hun tijd in de jeugdzorg hebben meegemaakt.
3. Financiële ondersteuning en schuldenvrije toekomst: Naast een verbeterde
Kindregeling moet er een landelijke regeling (fonds) komen voor snelle,
onbureaucratische hulp bij acute problemen en het kwijtschelden van schulden,
zoals DUO-schulden.
4. Persoonlijke ondersteuning: Kinderen moeten langdurig en laagdrempelig toegang
krijgen tot onafhankelijke praktische en mentale begeleiding, inclusief
lotgenotencontact.
5. Herstel van gezinsrelaties: Ouders moeten blijvende ondersteuning krijgen om de
relatie met hun kinderen te herstellen en te 'ontschuldigen', waarbij het
Ondersteuningsteam een belangrijke rol blijft spelen.
6. Focus op de oorzaken: Bij gezinsproblematiek moet de focus verschuiven naar het
achterhalen van de werkelijke oorzaken via een Gedeelde Verklarende Analyse
(GVA), waarbij vertrouwen in het gezin centraal staat.
7. Zwaardere stem voor kinderen en ouders: Zij moeten een stevigere positie krijgen
bij ingrijpende beslissingen en recht hebben op een procesbegeleider en betere
toegang tot hun dossiers.
8. Inzet van actuele expertise: Bij zware maatregelen zoals uithuisplaatsing moet
altijd de meest actuele professionele kennis en gespecialiseerde expertise worden
ingezet.
8
Hoorcollege week 1 – Intro en afstamming..................................................................................................... 3
Compendium Personen- en familierecht – Hoofdstuk 11......................................................................................3
Kroniek van het personen- en familierecht en het jeugdrecht..............................................................................5
Hoorcollege week 2 – Als regels mensen raken: jeugdrecht voorbij de theorie................................................8
Erfenis van onrecht. De blijvende impact van de toeslagenaffaire op het leven van uit huis geplaatste kinderen
...............................................................................................................................................................................8
Het kind van de rekening. Waarom door de toeslagenaffaire gedupeerde gezinnen te maken kregen met een
kinderbeschermingsmaatregel.............................................................................................................................9
Georganiseerde onmacht. Over de rol van de rijksoverheid bij de Jeugdbescherming........................................9
Gesloten jeugdhulp anno 2025. Ontwikkelingen en zorgen...............................................................................10
Hoorcollege week 3 – Verhuiszaken.............................................................................................................. 12
Compendium Personen- en familierecht, hoofdstuk 12......................................................................................12
Verhuizingen met kinderen, toch met toestemming?!........................................................................................15
Een systematische rechtspraakanalyse van het beoordelingskader in verhuiszaken: De verhuiscriteria een
uniformerend instrument?..................................................................................................................................16
Van moederkloek tot kosmopolitisch bestaan: Verslag van het landelijke verhuiscongres van 6 december 2023
............................................................................................................................................................................17
Werkgroep 1................................................................................................................................................ 18
Stelling 1 – Een regeling voor verantwoord draagmoederschap........................................................................18
Stelling 1 – Een vroege rechterlijke toets bij draagmoederschap. Voorkomen is beter dan genezen?...............18
Stelling 2 – MvT Consultatieversie meerouderschap..........................................................................................19
Stelling 2 – Meerouderschap en de familierechtelijke betrekking......................................................................20
Stelling 3 – Verhuizingen met kinderen zonder toestemming.............................................................................20
Hoorcollege week 4 – Jeugdbescherming...................................................................................................... 22
Hoofdstuk 15 Kinderbeschermingsmaatregelen.................................................................................................22
HR 16 februari 2018, ECLI:NL:HR:2018:218 (accepteren noodzakelijke zorg)....................................................24
HR 1 september 2023, ECLI:NL:HR:2023:1148 (toetsing perspectiefbesluit)......................................................24
J.I. Huijer, ‘Van Slooten’, FJR 2026/10..................................................................................................................25
EHRM 15 april 2025, 45644/18 (Van Slooten t. Nederland), EHRC updates annotatie M.R. Bruning................26
Terugplaatsing na gedwongen uithuisplaatsing: een blik op de uitvoeringspraktijk.........................................26
Rechtsbescherming bij drangtrajecten...............................................................................................................27
De Wet herziening kinderbeschermingsmaatregelen geëvalueerd; Een overzicht van de belangrijkste
bevindingen.........................................................................................................................................................28
Hoorcollege 5 – Basiscollege jeugdstrafrecht................................................................................................ 30
1
, Jeugdstrafrecht. Beginselen, wetgeving en praktijk, Apeldoorn/Antwerpen: Maklu 2025, hoofdstuk 6,
uitsluitend par. 6.1 t/m 6.3 De berechting van jeugdstrafzaken, en hoofdstuk 7, uitsluitend par. 7.1 t/m 7.4
Strafrechtelijke jeugdsancties.............................................................................................................................30
Tussen strafrecht en hulpverlening.....................................................................................................................35
Werkgroep 2................................................................................................................................................ 37
Stelling 4 - De ondertoezichtstelling van een nog niet-levensvatbare foetus. Het kan, maar hoe?...................37
Stelling 5 - De aanvaardbare termijn in jeugdbeschermingszaken.....................................................................38
Stelling 5 - De Wet herziening kinderbeschermingsmaatregelen geëvalueerd..................................................38
Stelling 6 - Ontwikkelingen rondom samenplaatsing van broers en zussen bij uithuisplaatsing.......................40
Werkgroep 3................................................................................................................................................ 42
Stelling 7 - De strafmaat voor jeugdige daders van ernstige gewelds- en zedenmisdrijven in internationaal
perspectief...........................................................................................................................................................42
Stelling 8 - General Comment No. 24 – nieuw elan voor het jeugdstrafrecht? Over leeftijdsgrenzen, ‘diversion’
en de bredere implicaties voor het jeugdstrafrecht............................................................................................43
Hoorcollege week 6 – Ouderschap en identiteit............................................................................................ 45
Rapport Staatscommissie Herijking ouderschap, Kind en ouders in de 21 e eeuw..............................................45
Een familieportret: broers, zussen, vreemden....................................................................................................46
Hoge Raad 15 april 1994, ECLI:NL:HR:1994:ZC1337 (Valkenhorst I)..................................................................46
Hof Arnhem Leeuwarden 27 oktober 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:8328 (OTS afstammingsvoorlichting en
identiteitsontwikkeling).......................................................................................................................................47
Rechtbank Zeeland-West Brabant 19 december 2019, ECLI:NL:RBZWB:2019:6265 (Adoptie en
statusvoorlichting)..............................................................................................................................................47
De kunstmatige baarmoeder komt eraan. Noodzaak om te anticiperen op toekomstige uitdagingen voor het
afstammingsrecht’..............................................................................................................................................48
2
,Hoorcollege week 1 – Intro en afstamming
Compendium Personen- en familierecht – Hoofdstuk 11
De familierechtelijke betrekking bepaalt wie de wettelijke ouders zijn (art. 1:197 BW). In
het huidige recht kan een kind maximaal twee juridische ouders hebben. Dat zijn de
vader en de moeder of de twee moeders zoals omschreven in art. 1:198 en 1:199 BW.
Heeft het kind twee vaders, dan heeft een van hen of hebben beiden het kind
geadopteerd. Er kan dus nooit een familierechtelijke betrekking ontstaan tussen twee
mannen zonder dat een van hen of beide het kind hebben geadopteerd. Dit is anders dan
bij twee vrouwen. Dit verschil vloeit voort uit het feit dat uit de relatie van twee mannen
geen kind kan worden geboren.
Juridische moeder
De moeder van het kind is de vrouw:
Van rechtswege:
Uit wie het kind geboren is (art. 1:198 lid 1 sub a BW);
o Deze vorm van moederschap kan niet worden ontkend.
Die op het tijdstip van de geboorte van het kind is gehuwd/een geregistreerd
partnerschap heeft met de vrouw uit wie het kind is geboren, mits dit kind is
verwekt met behulp van een onbekende donor (+ verklaring) (art. 1:198 lid 1
sub b BW).
Door een rechtshandeling:
Die het kind heeft erkend (art. 1:198 lid 1 sub c BW);
Van wie het ouderschap gerechtelijk is vastgesteld (art. art. 1:198 lid 1 sub d
BW; 1:207 BW);
Die het kind heeft geadopteerd (art. 1:198 lid 1 sub d BW; art. 1:227 e.v.
BW).
Alle andere vormen van moederschap (sociaal moederschap/duomoederschap) kunnen
wel worden ontkend en de erkenning van een duomoeder kan worden vernietigd!
Juridische vader
De vader van het kind is de man:
Van rechtswege:
Die op het tijdstip van de geboorte van het kind is gehuwd/ een geregistreerd
partnerschap heeft met de vrouw uit wie het kind is geboren (art. 1:199 sub a
BW);
Wiens huwelijk/geregistreerd partnerschap binnen 306 dagen voor de geboorte
van het kind door de dood is ontbonden (art. 1:199 sub b BW).
Door een rechtshandeling:
Die het kind heeft erkend (art. 1:199 sub c BW);
Van wie het ouderschap gerechtelijk is vastgesteld (art. 1:199 sub d BW; 1:207
BW);
Die het kind heeft geadopteerd (art. 1:199 sub e BW; 1:227 e.v. BW).
Toegang tot afstammingsinformatie
HR Valkenhorst: Het recht om te weten van wie men afstamt is een aan het recht op
privéleven ten grondslag liggend algemeen persoonlijkheidsrecht. Het is geen absoluut
recht, maar dient te worden afgewogen tegen andere rechten en belangen, zoals het
recht van de vader en moeder op geheimhouding omtrent afstamming. Maar omdat zij
verantwoordelijk zijn voor het bestaan van het kind, dient het recht van het kind om te
weten van wie het afstamt te prevaleren boven het recht op geheimhouding.
3
,HR 18 maart 2016: Voorlichting over de afstamming maakt onderdeel uit van de zorg
en de verantwoordelijkheid voor het geestelijk welzijn en de ontwikkeling van de
persoonlijkheid van het kind.
HR 11 maart 2022: Hieruit blijkt opnieuw blijkt dat de rechten van het kind in de
afweging van de verschillende rechten en belangen prevaleren. Hierbij was een DNA-
onderzoek nodig om de afstamming vast te stellen; slechts onder specifieke
omstandigheden mag de vader weigeren om mee te doen aan een DNA- test.
Wie kunnen gegevens opvragen?
Leeftijd kind Artikel (Wdkb) Beschikbare informatie
< 12 jaar Art. 3 lid 1 sub b Ouders kunnen niet-
identificeerbare gegevens
opvragen
12 – 16 jaar Art. 3 lid 1 onder c Kind kan zelf fysieke en
sociale kenmerken
opvragen + ouders
16+ jaar Art. 3 lid 3 Kind kan verzoeken om
persoonsidentificerende
gegevens (naam/adres)
van de donor
Algemeen Art. 2 en 8 Donorgegevens worden
minimaal 80 jaar bewaard
door het College
Onderscheid:
Biologische vader: De man met wiens genetisch materiaal het kind is ontstaan:
o Donor: Degene die genetisch materiaal heeft afgestaan.
o Verwekker: De biologische vader die door middel van
geslachtsgemeenschap een kind heeft doen ontstaan.
Donor met family life: Bekende donor die in een nauwe persoonlijke betrekking
tot het kind staat.
Donor zonder family life: Bekende donor die wel de biologische vader is, maar
met wie geen gezinsleven is opgebouwd tussen hem en het kind.
Ontkenning van het ouderschap
In geval van ontkenning van het vaderschap moet komen vast te staan op grond van,
meestal, DNA- onderzoek dat de man niet de vader is. De stelplicht en bewijslast rusten
op de verzoeker tot ontkenning van het vaderschap. Ook als de ontkenning van het
vaderschap niet betwist wordt, kan de rechter ambtshalve bewijs verlangen, omdat het
rechtsgevolg van de ontkenning van het vaderschap niet ter vrije bepaling van partijen
staat.
Kenmerk Ontkenning van het Ontkenning van het
vaderschap (art. 1:200 duomoederschap (art.
BW) 1:202a BW)
Grondslag Man is niet de biologische Vrouw is niet de biologische
vader moeder
Uitsluiting Niet mogelijk bij Niet mogelijk bij
instemming met de instemming met de
verwekking (art. 1:200 lid anonieme donor (art.
3 BW) 1:202a lid 2 BW)
Termijn (moeder) Binnen 1 jaar na de Binnen 1 jaar na de
geboorte (art. 1:200 lid 5 geboorte (art. 1:202a lid
BW) 3 BW)
Termijn (kind) Tot 3 jaar na Tot 3 jaar na
meerderjarigheid of meerderjarigheid of
4
, bekendheid (art. 1:200 lid bekendheid (art. 1:202a
6 BW) lid 3 BW)
Erkenning
Erkenning is een formele rechtshandeling waarbij iemand verklaart de ouder van een kind
te zijn, ondanks biologische verwantschap.
Status Wetsartikel Situatie
Toestemming nodig Art. 1:204 lid 3 en 4 BW Van de moeder: t/m 16 jaar
Van de moeder + het kind:
vanaf 12 jaar
Van de vader: kind
geadopteerd door man
Nietig Art. 1:204 lid 1 BW Bijv. incest, erkenner < 16
jaar of gebrek aan vereiste
toestemming
Vernietigbaar Art. 1:205/1:205a BW Erkenner is niet de
biologische ouder, bedrog,
dwaling of bedreiging of
misbruik van
omstandigheden
Termijn (ouder) Art. 1:205 lid 3 BW Binnen 1 jaar na
ontdekking of eindigen
invloed
Termijn (kind) Art. 1:205 lid 4 BW Tot 3 jaar na
meerderjarigheid of na
ontdekking
Vervangende toestemming Art. 1:204 lid 3 sub a en De rechter kan
b en lid 4 BW ontbrekende toestemming
van de moeder/het kind
vervangen. De verwekker
hoeft geen family life aan
te tonen, de donor wel.
Gerechtelijke vaststelling van het ouderschap
Dit is een laatste middel wanneer een verwekker of instemmende levensgezel weigert te
erkennen. Het doel is het afdwingen van verantwoordelijkheid, zoals de plicht tot het
betalen van alimentatie.
Art. 1:206 BW
Grondslag: Het moet gaan om de verwekker of de levensgezel die instemde met
de verwekking.
Termijnen: Moeder moet binnen 5 jaar na de geboorte, het kind heeft geen termijn
(art. 1:207 lid 3 BW)
Werkt terug tot het moment van de geboorte (terugwerkende kracht) (art. 1:207
lid 5 BW).
Uitsluiting: Een verzoek is niet-ontvankelijk, indien (art. 1:207 lid 2 BW):
o Het kind al twee ouders heeft;
o Te nauwe verwantschap;
o Jonger dan 16 jaar.
Kroniek van het personen- en familierecht en het jeugdrecht
Veranderingen:
Wetsvoorstel Kind, draagmoederschap en afstamming:
o Een van de meest ingrijpende veranderingen is het Wetsvoorstel Kind,
draagmoederschap en afstamming, dat voor het eerst afwijkt van het
principe dat de moeder altijd zeker is (mater semper certa est). Dit voorstel
introduceert het concept van "verantwoord draagmoederschap", waarbij
5
, wensouders en de draagmoeder vóór de bevruchting toestemming aan de
rechter moeten vragen. Hierbij gelden strikte voorwaarden, zoals een
verplicht voorlichtingstraject, een Verklaring Omtrent Gedrag voor de
wensouders en de eis dat ten minste één wensouder een genetische band
met het kind heeft.
o De regeling beoogt een einde te maken aan de huidige juridische
onzekerheid waarbij wensouders bij de geboorte vaak nog geen gezag
hebben, wat problemen geeft bij zaken als nationaliteit en medische
toestemming.
o Verder voorziet het wetsvoorstel in een draagmoederschapsregister om het
recht van het kind op afstammingsinformatie te waarborgen, al pleit de
auteur voor het verlagen van de leeftijdsgrens voor toegang tot deze
gegevens en voor ruimere rechten voor het kind om juridische banden te
verbreken.
Wet tegengaan huwelijkse gevangenschap:
o Op het gebied van huwelijksrecht is sinds 1 juli 2023 de Wet tegengaan
huwelijkse gevangenschap van kracht. Deze wet verplicht echtgenoten op
grond van artikel 1:68 lid 2 BW om mee te werken aan de ontbinding van
een religieus huwelijk wanneer het burgerlijk huwelijk eindigt. Dit kan nu
als nevenvoorziening in de echtscheidingsprocedure worden verzocht,
waardoor vrouwen niet langer een aparte procedure op grond van
onrechtmatige daad hoeven te starten om hun religieuze vrijheid te
herkrijgen.
Wet rechtspositie gesloten jeugdhulp:
o Daarnaast staat de kroniek stil bij de verbeterde rechtspositie van jongeren
in de gesloten jeugdhulp. De nieuwe Wet rechtspositie gesloten jeugdhulp
legt fundamentele rechten vast, zoals het recht op een eigen kamer,
onderwijs en het recht voor een jongere om een eigen kind in de instelling
te verzorgen.
o Hoewel de maatregel van insluiting (afzondering) aan banden is gelegd tot
maximaal 48 uur, merkt de auteur kritisch op dat dit nog steeds de
Europese normen overschrijdt. De overheid streeft er ondertussen naar om
grote gesloten instellingen tegen 2030 volledig af te bouwen.
Perspectiefbesluit:
o Een andere cruciale ontwikkeling is de uitspraak van de Hoge Raad over
het perspectiefbesluit, de beslissing dat een kind niet meer naar de ouders
terugkeert. De Raad oordeelde dat er momenteel geen effectief
rechtsmiddel is voor ouders om dit besluit direct door een rechter te laten
toetsen via de geschillenregeling. Dit wordt als problematisch gezien in het
licht van het EVRM, en de wetgever is nu aan zet om een specifieke
rechtsingang te creëren.
o Wat betreft het omgangsrecht is er een wetsvoorstel ingediend dat de
positie van grootouders versterkt door een bewijsvermoeden van een
"nauwe persoonlijke betrekking" in de wet op te nemen, wat de drempel
voor een omgangsverzoek verlaagt.
o Tevens benadrukt de kroniek, naar aanleiding van Europese rechtspraak,
dat rechters bij omgangszaken meer gewicht moeten toekennen aan
signalen van huiselijk geweld en dwingende controle.
Crisis in de jeugdbescherming:
o Tot slot behandelt het artikel de aanhoudende crisis in de
jeugdbescherming. De Algemene Rekenkamer uitte in 2023 scherpe kritiek
op het jarenlange falen van het stelsel, waarna de regering extra
structurele middelen en een verbeteringspakket heeft toegezegd. Er loopt
inmiddels ook een pilot voor kosteloze rechtsbijstand voor ouders in
procedures over gezagsbeëindiging.
o Ondanks deze maatregelen blijft de auteur kritisch, met name over het feit
dat fundamentele rechten in de gesloten jeugdzorg pas zeer laat wettelijk
zijn verankerd en dat de bescherming van draagmoeders tegen
economische druk nog tekortschiet.
6
,7
, Hoorcollege week 2 – Als regels mensen raken:
jeugdrecht voorbij de theorie
Erfenis van onrecht. De blijvende impact van de toeslagenaffaire op
het leven van uit huis geplaatste kinderen
De commissie concludeert dat een groot deel van de uithuisplaatsingen voorkomen had
kunnen worden als de toeslagenaffaire niet had plaatsgevonden of als de financiële
situatie van gezinnen eerder was gestabliseerd.
Belangrijkste punten:
Uit huis geplaatste kinderen moeten worden gezien als zelfstandig gedupeerde
van de toeslagenaffaire en niet slechts als kind van;
De uithuisplaatsingen hebben geleid tot ernstige verstoringen in de ontwikkeling,
zoals onderwijsachterstanden en een blijvend gevoel van verlies;
Veel kinderen kampen met langdurige mentale problemen, trauma’s en een diep
wantrouwen tegenover de overheid en hulpverlening;
De negatieve effecten (zoals stress en angst) kunnen worden overgedragen op de
volgende generatie;
Instanties herkenden de neerwaartse spiraal door financiële problemen niet en
deden te weinig onderzoek naar de werkelijke oorzaken van de onveiligheid in het
gezin;
De beoordeling van ouders werd negatief beïnvloed door het onterechte stempel
van fraudeur dat de Belastingdienst op hen had geplakt;
De hulpverlening was te veel gericht op individuen in plaats van op het
gezinssysteem, en gezinnen kregen te maken met een overwegend aantal
verschillende professionals;
Er was onvoldoende ruimte voor tegenspraak en er werd te weinig getoetst of een
uithuisplaatsing gedurende het traject wel de juiste maatregel was.
Voor de gedupeerde kinderen:
1. Zelfstandige erkenning: Kinderen moeten officieel erkend worden als een
zelfstandige groep gedupeerden, in plaats van hen slechts te zien als 'kind van'
een gedupeerde ouder.
2. Kosteloze rechtsbijstand: De subsidieregeling voor rechtsbijstand moet worden
uitgebreid zodat kinderen toegang hebben tot juridische hulp bij misstanden die zij
tijdens hun tijd in de jeugdzorg hebben meegemaakt.
3. Financiële ondersteuning en schuldenvrije toekomst: Naast een verbeterde
Kindregeling moet er een landelijke regeling (fonds) komen voor snelle,
onbureaucratische hulp bij acute problemen en het kwijtschelden van schulden,
zoals DUO-schulden.
4. Persoonlijke ondersteuning: Kinderen moeten langdurig en laagdrempelig toegang
krijgen tot onafhankelijke praktische en mentale begeleiding, inclusief
lotgenotencontact.
5. Herstel van gezinsrelaties: Ouders moeten blijvende ondersteuning krijgen om de
relatie met hun kinderen te herstellen en te 'ontschuldigen', waarbij het
Ondersteuningsteam een belangrijke rol blijft spelen.
6. Focus op de oorzaken: Bij gezinsproblematiek moet de focus verschuiven naar het
achterhalen van de werkelijke oorzaken via een Gedeelde Verklarende Analyse
(GVA), waarbij vertrouwen in het gezin centraal staat.
7. Zwaardere stem voor kinderen en ouders: Zij moeten een stevigere positie krijgen
bij ingrijpende beslissingen en recht hebben op een procesbegeleider en betere
toegang tot hun dossiers.
8. Inzet van actuele expertise: Bij zware maatregelen zoals uithuisplaatsing moet
altijd de meest actuele professionele kennis en gespecialiseerde expertise worden
ingezet.
8
